O POLSKĘ

WOLNĄ!

atach 1980–1989

w lść

arno

O POLSKĘ

ZZ Solid

Ą! NS

SOLIDARNĄ!

ARN

Ę SOLIDSKOL

Ą! O P

Ę WOLN

ISBN 978-83-933786-0-9

SKOL

9 7 8 8 3 9 3 3 7 8 6 0 9

O P

NSZZ Solidarność w latach 1980–1989

O Polskę wolną! O Polskę Solidarną!

NSZZ Solidarność w latach 1980–1989

Zbiór studiów pod red. Wojciecha Polaka,

Sylwii Galij-Skarbińskiej, Violetty Kmiecik,

Michała Białkowskiego, Jakuba Kufla,

Przemysława Ruchlewskiego

Gdańsk 2011

1

Publikacja sfinansowana ze środków

Samorządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego

www.kujawsko-pomorskie.pl

Recenzenci tomu

prof. dr hab. Roman Bäcker, prof. dr hab. Grzegorz Jasiński

opieka Redakcyjna

Violetta Kmiecik

Projekt graficzny i skład

Piotr Białas / tatastudio

dRuk

Zakład Poligraficzny NORMEX

WydaWca

tatastudio

ul. Browarna 1/10

80-842 Gdańsk

www.tatastudio.pl

ISBN: 978-83-933786-0-9

2

SPIS TREŚCI

NSZZ SOLIDARNOŚĆ: GENEZA I FUNKCJONOWANIE ZWIĄZKU

9

jakub kufel, Geneza strajku solidarnościowego w Stoczni Gdańskiej

17 tadeusz RuzikoWski, (Nie)normalność? Uwagi o lokalnych relacjach między Soli-

darnością a administracją oraz partią na przykładzie wydarzeń w podwarszawskich

miejscowościach Milanówek i Wołomin

32 maRcin zWolski, Lokalnie, regionalnie, centralnie. Różne wymiary działalności

Solidarności Regionu Pojezierze (1980–1981)

42 anna siwik, tomasz jan Biedroń, NSZZ Rolników Indywidualnych w wojewódz-

twie nowosądeckim (1980–1981). Kontekst społeczno-polityczny

66

andRzej WRóbel, NSZZ Solidarność w Tomaszowie Mazowieckim w latach

1980–1989

81

sylwia galij-skarBińska, Solidarność w małym miasteczku. NSZZ Solidarność

w Żninie w latach 1980–1989

KOŚCIÓŁ KATOLICKI WOBEC SOLIDARNOŚCI

97

szymon GajeWski, Głos z Watykanu. Jan Paweł II wobec narodzin NSZZ Solidar-

ność

114 kRzysztof sychoWicz, Kościół rzymskokatolicki wobec powstania i działalności

NSZZ Solidarność w Polsce północno-wschodniej (woj. białostockie, łomżyńskie

i suwalskie)

130

zofia WaszkieWicz, Kapelani solidarności

SOLIDARNOŚĆ W PODZIEMIU

163

krzysztof łaBędź, Problemy i dylematy podziemnej Solidarności

177 arkadiusz kazański, Tajna Komisja Zakładowa NSZZ Solidarność Stoczni

Gdańskiej im. Lenina w latach 1982–1988

193 Wojciech polak, Bojkot wyborów do sejmu i rad narodowych w regionie toruńskim

w latach 1984–1988

208 kaRol naWRocki, W obronie Solidarności. Manifestacje patriotyczne w Elblągu

w pierwszym roku stanu wojennego

222 aleksandRa aftaRuk, Biuro Koordynacyjne NSZZ Solidarność w Brukseli. Zwy-

czajny wykonawca czy współtwórca polityki zagranicznej podziemnej Solidarności?

3

KONCEPCJE I POSTAWY W ŚRODOWISKU DZIAŁACZY SOLIDARNOŚCI

239

kRzysztof bRzechczyn, Koncepcje oporu społecznego w okresie stanu wojennego

1981–1983

253

natalia jackoWska, Racja stanu w programie i działaniu Solidarności 1980–1989

267 zbiGnieW WeRRa, Idea społeczeństwa obywatelskiego w działalności „pierwszego”

NZS-u (1980–1981)

288

sławomir kamosiński, „Solidarność dziś – sukces jutro”. Projekty uzdrowienia

gospodarki PRL w świetle publicystyki „Tygodnika Solidarność”

305

Przemysław gasztold-seń, Wielka lekcja tolerancji? NSZZ Solidarność wobec

zjawiska antysemityzmu

316

damian chRul, Stosunki pomiędzy ugrupowaniami postsolidarnościowymi w po-

czątkowym stadium istnienia polskiego systemu partyjnego 1989–1993

340

maRta netza, „Kwadraciarz” z gitarą i piórem. Sylwetka Zbigniewa Stefańskiego,

lidera grupy „Dym”

REPRESJE WOBEC DZIAŁACZY I ŚRODOWISKA SKUPIONEGO

WOKÓŁ SOLIDARNOŚCI

354

michał ruczyński, Michał Siedziako, Kryptonim „Związek”. SB wobec NSZZ

Solidarność Regionu Pobrzeże w latach 1980–1981. Zarys problemu

367

Przemysław ruchlewski, Dziennikarze państw zachodnich w sierpniu 1980 r.

w Stoczni Gdańskiej w optyce SB

GŁOSY Z ZAGRANICY

381

patRyk pleskot, JARUZELSKI – TAK, WAŁĘSA – NIE. Kontrowersyjna podróż

Willy’ego Brandta do Polski w grudniu 1985 r. jako przejaw zachodnioniemieckiej

polityki wobec Solidarności

389

małgorzata Świder, „Wann werden die Sowjets in Polen einmarschieren?”

O groźbie interwencji sowieckiej w Polsce (1980–1982). Widziane z Bonn

4

PRZEDMOWA

Solidarność, chociaż formalnie była jedynie związkiem zawodowym, faktycznie speł-

niała role znacznie wykraczające poza funkcje związkowe. Szybko stała się potężnym

ruchem społecznym, w którym Polacy pokładali swoje nadzieje na życie w wolnym

i niepodległym kraju. Droga do niepodległości nie była łatwa. System komunistyczny

bronił swojej pozycji, nie cofając się przed brutalnymi represjami. Lista samych ofiar

śmiertelnych lat 80-tych przekracza sto osób, a jest zapewne mocno niekompletna. Ty-

siące ludzi zaangażowanych w działalność podziemną, w walkę o wolne słowo i ludz-

ką godność, trafiło za kraty, straciło pracę, zostało zmuszonych do emigracji.

Dzięki Solidarności Polacy stali się na pewno odważniejsi. A dzięki tej odwadze

w latach 80-tych wykonano ogromną pracę, która doprowadziła do stworzenia społe-

czeństwa alternatywnego. W jego ramach działał niezależny obieg informacji, oparty

na tysiącach pism podziemnych i Radiu Solidarność. Funkcjonowały oficyny pod-

ziemne wydające zakazane w PRL książki. Powstawały podziemne wszechnice, biblio-

teki, niezależne kluby. Odkłamywano historię, fałszowaną przez komunistów, przy-

wracano i celebrowano narodowe święta i rocznice. Prowadzono szeroko zakrojoną

działalność charytatywną. Przygotowywano także dalekowzrocznie programy reform

dla przyszłej wolnej Polski. Wiele z tych działań było możliwych w wyniku wsparcia

Kościoła katolickiego.

Solidarność, dzięki działalności podziemnej, potrafiła przetrwać do okresu lepszej

koniunktury międzynarodowej i zachować ogromne poparcie społeczne. W połącze-

niu ze wsparciem ze strony papieża Jana Pawła II był to ogromny kapitał, który w la-

tach 1988–1989 pozwolił podjąć z władzą trudną i skomplikowaną grę, zakończoną

sukcesem i przejęciem rządów w kraju.

Niniejszy tom zawiera szereg opracowań naukowych dotyczących rozmaitych

aspektów działalności Solidarności w latach 80-tych. Część z nich odnosi się do re-

gionu kujawsko-pomorskiego, w którym aktywność działań niezależnych i podziem-

nych była szczególnie wysoka. Jestem pewien, że wszystkie zamieszczone tutaj teksty

wzbudzą zainteresowanie nie tylko specjalistów, ale także miłośników historii oraz

uczestników i świadków tamtych dramatycznych, ale ciekawych wydarzeń.

Piotr CałbeCki

Marszałek Województwa

Kujawsko-Pomorskiego

5

6

WS TĘP

Zebrane w niniejszym tomie artykuły dotyczą rozmaitych aspektów działalności Nie-

zależnego Samorządnego Związku Zawodowego Solidarność w latach 1980–1989. Nie

przypadkowo publikacja nosi tytuł „O Polskę wolną, o Polskę solidarną”. Solidarność

miała być w założeniu związkiem zawodowym. Szybko stało się jednak oczywiste,

że musi ona wyjść bardzo daleko poza tę rolę i stać się ruchem społecznym, spełnia-

jącym te funkcje, których totalitarne państwo komunistyczne wypełniać nie chciało

lub nie mogło. Solidarność stworzyła w latach 1980–1981 program umiarkowanych

reform w kraju, który przeszedł do historii pod nazwą Rzeczpospolitej Samorządnej.

Pomimo wprowadzenia stanu wojennego i delegalizacji Związku, wielu działaczy

Solidarności miało nadzieję na jego realizację. Władzom proponowano kompromis,

pod warunkiem umożliwienia Solidarności legalnej działalności. Ekipa Jaruzelskiego

odrzucała jednak przez lata wszelkie propozycje porozumienia, aż do jesieni 1988 r.,

gdy zaczęły się wstępne rozmowy przed Okrągłym Stołem. Trzeba zaznaczyć, że w la-

tach 80-tych Solidarność w swoich dokumentach mocno podkreślała, że oprócz celów

doraźnych, ma jeden cel zasadniczy – niepodległość Polski. Wydawał się on odległy

– jednakże wydarzenia końca lat 80-tych szybko przyniosły Polsce wolność, a społe-

czeństwu podmiotowość. Tytuł niniejszej publikacji podkreśla zasługi Solidarności

w walce Polaków o wolną Ojczyznę i prawa człowieka. Tymi problemami zajmuje się

też duża część opublikowanych w niniejszym zbiorze artykułów.

Mamy nadzieję, że wszystkie zamieszczone tu teksty są ciekawe i staną się zaczy-

nem do dalszych badań naukowych, przemyśleń, dociekań i refleksji. Liczymy też, że

książka niniejsza trafi do rąk ludzi młodych, dla których opisywane czasy są już dość

odległe, jednak ich dobre poznanie może być kluczem do zrozumienia obecnej rze-

czywistości w naszym kraju.

Na koniec pragniemy serdecznie podziękować Marszałkowi Województwa Kujaw-

sko-Pomorskiego Piotrowi Całbeckiemu za sfinansowanie wydania tej książki.

Redaktorzy

7

8

NSZZ SOLIDARNOŚĆ:

GENEZA I FUNKCJONOWANIE ZWIĄZKU

Jakub kufel

Geneza strajku solidarnościowego w Stoczni Gdańskiej

Powstanie Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego oraz sformułowanie 21 postu-

latów przyczyniło się do zmiany charakteru protestu, który rozpoczął się 14 sierpnia

1980 r. w Stoczni Gdańskiej. „Strajk solidarnościowy” oznaczał nową jakość w nego-

cjacjach z władzą. Nie ograniczano bowiem protestów do jednego zakładu, ale starano

się stworzyć wspólną platformę żądań, inicjując tym samym oddolny ruch społeczny

na rzecz reformy systemu realnego socjalizmu.

Geneza strajków, które wybuchły latem 1980 r., była związana z podwyżką „cen

komercyjnych” kilku artykułów mięsnych i wędliniarskich wprowadzoną 1 lipca1.

Były one wynikiem narastającego kryzysu gospodarczego wywołanego nieracjonalną

polityką inwestycyjną prowadzoną przez Edwarda Gierka. Protesty wobec podwyżek,

które wybuchły w zakładach Ursusa, Sanoka i Tarnowa, z czasem objęły cały kraj.

Partykularne strajki w poszczególnych zakładach pracy były tłumione poprzez zgodę

przedstawicieli lokalnych władz na realizację postulatów ekonomicznych. W środowi-

sku robotników wytworzyło się przekonanie, że tego typu działania są właściwą drogą

walki o polepszenie własnej sytuacji materialnej.

W Trójmieście do zorganizowanych protestów wobec podwyżek cen doszło już

w grudniu 1970 r. Wtedy to wyjście robotników poza zakłady pracy skończyło się tra-

gedią. Wojsko otworzyło ogień do pracowników Stoczni Gdyńskiej2. Środowiska opo-

zycyjne Gdańska, grupujące się po 1976 r. w jawnie działające organizacje, tj. Komitet

Obrony Robotników (KOR), Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO),

Wolne Związki Zawodowe (WZZ) czy Ruch Młodej Polski (RMP) kultywowały pamięć

po zamordowanych w protestach grudniowych, a także upamiętniały szereg rocznic

patriotycznych. Spotykało się to z przeciwdziałaniem ze strony władz. Podczas jednej

z manifestacji, zorganizowanej 3 maja pod pomnikiem Jana III Sobieskiego, na 3

miesiące pozbawienia wolności skazano Dariusza Kobzdeja z RMP i Tadeusza Szczu-

dłowskiego z ROPCiO, którzy wygłosili radykalne, niepodległościowe przemówienia.

W obronie aresztowanych w Trójmieście przeprowadzono ogromną akcję ulotkową.

1 Ceny komercyjne dotyczyły tych towarów, których popyt był większy niż podaż (m.in. mięsa i jego przetwo-

rów). Zdaniem Antoniego Dudka, choć w skali całego kraju wprowadzenie z dniem 1 lipca 1980 r. podwy-

żek na przetwory mięsne w bufetach i stołówkach zakładowych nie miało większego znaczenia, stanowiło

to, precedens który w związku z napiętą sytuacją doprowadził do wybuchu niezadowolenia w całym kraju.

A. Dudek, Dzieje dziesięciomilionowej „Solidarności” (1980–1981), Warszawa 2005, s. 19.

2 Szerzej na ten temat: J. Eisler, Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2000, s. 209.

9

Szacuje się, że rozrzucono ok. 100–150 tys. ulotek, co budowało atmosferę napięcia

i wytwarzało wrażenie, że w mieście coś się dzieje3.

Decyzja o proklamowaniu strajku w Stoczni im. Lenina zapadła 10 sierpnia 1980 r.

podczas imprezy w mieszkaniu Piotra Dyka przy ul. Sienkiewicza 10/6, odbywającej

się z okazji wyjścia na wolność Kobzdeja i Szczudłowskiego. Podczas imprezy, na któ-

rej zjawili się przedstawiciele większej części środowiska opozycyjnego Trójmiasta,

rozeszła się informacja o zwolnieniu z pracy z dn. 7 sierpnia 1980 r. Anny Walenty-

nowicz, suwnicowej pracującej w Stoczni Gdańskiej, działaczki Wolnych Związków

Zawodowych (WZZ), której brakowało 5 miesięcy do uzyskania wieku emerytalnego4.

Bogdan Borusewicz zdawał sobie sprawę z tego, że w jego mieszkaniu jest pod-

słuch. Poprosił więc na zewnątrz działaczy WZZ: Lecha Wałęsę, Bogdana Felskiego

i Jerzego Borowczaka. Tam została podjęta decyzja o proklamowaniu strajku5. Boru-

sewicz był świadomy, że kolejne zwolnienia działaczy WZZ (Felskiego, Borowczaka,

Prądzyńskiego) są kwestią czasu. Decyzję o włączeniu tego ostatniego do grupy decy-

zyjnej podjęto podczas kolejnego spotkania zaplanowanego w mieszkaniu Bogdana

Felskiego przy ul. Ojcowskiej 736. Opracowano tam scenariusz strajku oraz treść ulot-

ki napisanej w obronie Anny Walentynowicz pt. Do pracowników Stoczni Gdańskiej,

podpisanej przez: Bogdana Borusewicza, Joannę Dudę-Gwiazdę, Andrzeja Gwiazdę,

Jana Karandzieja, Marylę Płońską, Alinę Pieńkowską, Lecha Wałęsę, która została

wydrukowana przez Wydawnictwo „Alternatywy” (zorganizowane przez Zbigniewa

Nowka oraz Piotra i Macieja Kapczyńskich)7. Podczas spotkania u Felskiego podjęto

także decyzję w sprawie rozpoczęcia strajku 14 sierpnia 1980 r. oraz opracowano jego

scenariusz.

3 Zbiór notacji filmowych Europejskiego Centrum Solidarności, Solidarność. Co zostało? Bożena Rybicka,

Maciej Grzywaczewski.

4 W dokumencie w sprawie dyscyplinarnego zwolnienia z pracy Anny Walentynowicz czytamy: „Rozwią-

zuję z Obywatelką z dniem 07 VIII 1980 r. umowę o pracę bez wypowiedzenia z powodu naruszenia pod-

stawowych obowiązków pracowniczych, a w szczególności za nie wykonanie polecenia przełożonych – nie

podjęcie pracy w Dziale Gs w dniach 29 VII 1980 r. do 01 VIII 1980 r. oraz za nieobecność w pracy bez

usprawiedliwienia od dnia 04 VIII 1980 r. do dnia 05 VIII 1980 r.”. Treść ulotki opublikowana w pracy: S. Cen-

ckiewicza, Anna Solidarność. Życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929–2010), Poznań 2010.

5 Zbiór notacji filmowych Europejskiego Centrum Solidarności, Solidarność. Solidarność po XX latach. Bog-

dan Borusewicz.

6 Ibidem, Jerzy Borowczak.

7 Szerzej na ten temat: W. Polak, Wydawnictwo „Alternatywy”. Z dziejów gdańskiej poligrafii podziemnej, Gdańsk – Toruń – Bydgoszcz 2009, s. 19. W jednej z ulotek zatytułowanej Do pracowników Stoczni Gdańskiej

czytamy: „Zwracamy się do Was jako kolegów Anny Walentynowicz. Pracuje ona w Stoczni od 1950 roku.

16 lat jako spawacz, potem jako suwnicowa na wydziale W-2, odznaczona brązowym, srebrnym i w 1979

roku Złotym Krzyżem zasługi. Była zawsze nienagannym pracownikiem, a ponadto człowiekiem reagu-

jącym na każdą krzywdę i niesprawiedliwość. To sprawiło, że zdecydowała się podjąć działalność, która

ma na celu powołanie niezależnych od pracodawcy związków zawodowych. Od tego czasu spotykają ją

w pracy różne szykany: np. kilkumiesięczne delegowanie do innego zakładu, dwie nagany za rozdawanie

«Robotnika», przeniesienie na wydział GS. Chociaż przykre i uciążliwe, nie miały dotychczas skrajnego

charakteru. Ostatnio dyrekcja nie liczy się nawet z pozorami praworządności”. Ulotka Wolnych Związków

Zawodowych, Do pracowników Stoczni Gdańskiej, [w:] Zapis wydarzeń. Gdańsk – sierpień 1980. Dokumenty,

oprac. A. Drzycimski, T. Skutnik, Warszawa 1999, s. 3.

10

Borusewicz, Wałęsa, Felski, Borowczak i Prądzyński umówili się na godzinę 5.00

przy wejściu do Stoczni na ul. Doki przy pętli tramwajowej. Do godziny 5.30 w umó-

wionym miejscu zjawili się tylko dwaj ostatni, którzy mieli ze sobą ulotki oraz li-

stę postulatów: żądanie przywrócenia do pracy Anny Walentynowicz, podwyżki płac

o 1 000 zł oraz wprowadzenia dodatku drożyźnianego. Tego typu materiały wraz z pi-

smem „Robotnik” były kolportowane w zakładach komunikacji miejskiej8. Wobec nie-

obecności Felskiego, Wałęsy i Borusewicza, Borowczak i Prądzyński podjęli decyzję

w sprawie rozpoczęcia strajku. Weszli przez bramę nr 2 na teren Stoczni. Zgodnie ze

scenariuszem Jerzy Borowczak udał się na Wydział K-5, który znajdował się na wyspie

w celu przekonania jego pracowników o potrzebie rozpoczęcia protestu, po czym udali

się na Wydział K-3, na którym pracował Prądzyński. Felski dołączył do protestujących

z opóźnieniem. Po odśpiewaniu pod bramą nr 2 hymnu Polski minutą ciszy uczczono

tych, którzy polegli w grudniu 1970 r. Jako podest do przemówień wykorzystano znaj-

dującą się tam przypadkiem koparkę, na której zawieszono postulaty (przywrócenia

do pracy Walentynowicz, podwyżek, dodatku drożyźnianego) oraz przystąpiono do

wyboru Komitetu Strajkowego, którego skład Borowczak zapisywał na kartce papieru.

Gdy miał już na niej 20 osób do załogi przemówił dyrektor Stoczni Klemens Gniech,

który miał duże poparcie w załodze. Nakazał robotnikom powrót do pracy, a postulaty

miały być przedyskutowane z nim przez nowo wybrany Komitet Strajkowy9.

Ten krytyczny moment strajku został przełamany, gdy zjawił się Lech Wałęsa10,

który wszedł na koparkę i przywitał dyrektora Gniecha słowami: „Ja tu pracowałem,

miałem zaufanie załogi, a Pan mnie zwolnił. Pamięta mnie Pan?”11 Po akceptacji jego

osoby jako członka komitetu przez zgromadzony tłum podjęto decyzję o przywiezie-

niu do Stoczni Gdańskiej samochodem dyrektora Anny Walentynowicz, która wspo-

mina to wydarzenie w następujący sposób: „Podjeżdżamy pod bramę nr 2. – Otworzyć

bramę! – krzyczą stoczniowcy, a ja patrzę ze zdumieniem, jak straż robotnicza słucha

młodych robotników. Brama otwarta. Wjeżdżamy do Stoczni. Serce podchodzi nam

do gardła. Widzę nieprzebrane tłumy. Stoi koparka. Ludzie chcą mnie widzieć. Wdra-

8 Rozdawaniem ulotek od strony Sopotu zajęli się: Bogdan Borusewicz, Jan Karandziej, Mieczysław Klam-

rowski, Mirosław Walukiewicz, Tomasz Wojakowski, Leszek Zborowski; od strony Tczewa i Gdańska

m. in.: Kazimierz Żabczyński, Sylwester Niezgoda. Zob. A. Kazański, Sierpień ’80 w Gdańsku, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, 2010, nr 9–10, s. 22. Szerzej na ten temat zob.: J. Karandziej, Musiałem prze-skakiwać przez płot, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, nr 8–9, s. 127.

9 J. Borowczak, B. Felski, Jak rozpoczął się strajk?, „Wolność i Solidarność” , 2010, nr 1, s. 61; Zbiór notacji

filmowych Europejskiego Centrum Solidarności, Solidarność. Solidarność po XX latach. Jerzy Borowczak;

J. Durlik, Poszliśmy pod dyrekcję, [w:] Sierpień ’80 we wspomnieniach, pod red. Marka Latoszka, Gdańsk 1991, s. 42.

10 Okoliczności późniejszego przybycia „na strajk” starał się przybliżyć Bogdan Borusewicz: „Myślę, że się

wahał. Wiedział, że ma obstawę, więc pewnie zastanawiał się, czy go zatrzymają”. Lider WZZ wskazywał

na fakt, że Wałęsa nie był początkowo nastawiony entuzjastycznie do tej inicjatywy w związku z tym, że ma

małe dziecko i niedługo chrzciny, więc misję przekonania go do tej inicjatywy powierzył Prądzyńskiemu:

„Poleciłem, żeby przed strajkiem co najmniej dwa razy odwiedził Wałęsę i go przekonywał…”. Podczas

strajku jednak zdaniem Borusewicza ujawniły się wybitne cechy przywódcze Wałęsy, co było jednym ze

składników jego powodzenia. B. Borusewicz, Jak runął mur, Warszawa 2005, s. 121.

11 Zbiór notacji filmowych Europejskiego Centrum Solidarności, Solidarność. Co zostało? Jerzy Borowczak.

11

puję się na dach koparki. Ktoś podaje mi bukiet róż. Stoję z różami na koparce i widzę

morze głów. Na transparencie ze spilśnionej płyty wypisane kredą słowa: «Przywrócić

Annę Walentynowicz do pracy, tys. zł dodatku drożyźnianego». Chcę coś powiedzieć,

ale nie mogę. Kręci mi się w głowie”12.

Przyjazd Anny Walentynowicz oraz rozwój sytuacji strajkowej obserwowany był

przez funkcjonariuszy SB. Wydział „B” KW MO prowadził bowiem operację o krypto-

nimie „Brama”, która polegała na obserwowaniu bram stoczniowych (zwłaszcza bra-

my nr 2). Rejestrowano czas i okoliczności wejścia działaczy opozycyjnych na teren

Stoczni oraz pojazdy, które wjeżdżały na teren zakładu. Rozwój akcji strajkowej ob-

serwowany był od godzin rannych 14 sierpnia. Funkcjonariusze SB odnotowali oko-

liczności, w jakich doszło do wybuchu strajku w Stoczni Gdańskiej: „Około godz. 8.00

brama wjazdowa do stoczni została zamknięta a w jej pobliżu pojawiła się grupka

około 15 stoczniowców ubranych w kombinezony i kaski. Grupa ta wpuszczała wcho-

dzące osoby, natomiast blokowała wyjście na zewnątrz. Przez głośniki zainstalowane

w obrębie placu, na którym zebrali się stoczniowcy zaczęto nadawać odezwy nawołu-

jące do przerwania pracy i podjęcia strajku okupacyjnego. Wśród przemawiających

do zgromadzenia rozpoznano figuranta «Wół» [Lech Wałęsa – J.K.], który przejął na

siebie ciężar prowadzenia akcji strajkowej”13. Swoje obawy wobec sytuacji w kraju pre-

zentowało także Biuro Polityczne KC PZPR, które obradowało 14 sierpnia 1980 r. Zda-

wano sobie sprawę, że może powtórzyć się scenariusz, który miał miejsce w grudniu

1970 r. J. Łukaszewicz przestrzegał: „Groźba wyjścia ludzi na ulice istnieje. Wzrastają

nastroje awanturnictwa. Aktyw krytykuje naszą nieobecność w sytuacji wzrastającego

napięcia i totalnie krytykuje za brak informacji”14.

Bogdan Borusewicz o rozwoju sytuacji strajkowej dowiedział się od Jacka Kuronia.

Lider WZZ, „spiritus movens” strajku, wspominał: „Po południu [14 sierpnia] o godz.

15.00 obudziłem się i zadzwoniłem do Jacka Kuronia. Jacek był bardzo podniecony.

Powiedział, że w Gdańsku, w Stoczni Gdańskiej jest strajk, gratulował… O strajku

dowiedział się od Aliny Pieńkowskiej, która dzwoniła od razu z rana… Po tym tele-

fonie, od godziny 15.00 rzuciłem się do dalszej roboty”15. Mimo początkowej bezre-

fleksyjności inicjatorów strajku, protest nabrał odpowiedniej dynamiki. Młodzi robot-

nicy, którzy zainicjowali strajk, zadbali o to, by robotnicy nie wyszli na ulice. Protest

przybrał formę strajku okupacyjnego. Komitet Strajkowy, powołany do prowadzenia

negocjacji z dyrektorem Klemensem Gniechem, przejął zakładowy radiowęzeł, przez

12 Cyt za: S. Cenckiewicz, s. 113.

13 Zob. IPN Gd 0046/364, t. 1, Komunikat z przeprowadzonej obserwacji obiektu krypt. „Brama” w dniu 14

VIII 1980 r. od godz. 7.00 do godz. 6.00 dnia 15 VIII 1980 r. sporządzony przez zastępcę naczelnika Wydzia-

łu „B” KWMO w Gdańsku mjr. Jana Nyka w Gdańsku w dn. 21 VIII 1980 r., k. 92.

14 Tajne dokumenty Biura Politycznego. PZPR a Solidarność, oprac. Zbigniew Włodek, Londyn 1992, s. 25.

15 Cicha legenda. Rozmowa z Bogdanem Borusewiczem, [w:] J. Jankowska, Portrety niedokończone, Warszawa

2004, s. 64. Szerzej na ten temat: A. Friszke, Telefon Jacka Kuronia. KSS „KOR” wobec strajków latem 1980,

„Wolność i Solidarność”, 2010, nr 1, s. 22.

12

który transmitowano przebieg obrad16. Lista postulatów została uzupełniona m.in.

o żądania: gwarancji bezpieczeństwa dla wszystkich członków Komitetu Strajkowego

i strajkujących, przywrócenia do pracy Anny Walentynowicz i Lecha Wałęsy, wybudo-

wania pomnika ofiar Grudnia ’70, legalizacji WZZ, przyznanie dodatku drożyźnia-

nego w wysokości 2 000 tys. zł, wyrównanie zasiłków rodzinnych do zasiłków MSW

i WP, ukrócenie samowoli MO i SB, wypłacenie wynagrodzenia za czas strajku, poda-

nie wiadomości o strajku w Stoczni Gdańskiej ogółowi społeczeństwa, wypuszczenie

więźniów politycznych17.

Pierwsze postulaty sformułowane w Stoczni Gdańskiej miały w przeważającej mie-

rze charakter ekonomiczny i ograniczały się do jednego zakładu pracy. Podobne ha-

sła wysuwały pozostałe zakłady pracy Trójmiasta, które zainspirowane wydarzeniami

w Stoczni Gdańskiej przystąpiły do protestu, m.in.: Stocznia im. Komuny Paryskiej

w Gdyni, Zakład Komunikacji Miejskiej w Gdańsku, Stoczni Północna im. Bohaterów

Westerplatte w Gdańsku, Zakłady Okrętowych Urządzeń Elektrycznych i Automatyki

„Elmor” w Gdańsku18. Poparcie dla strajku zadeklarowali także przedstawiciele gdań-

skiego środowiska opozycyjnego. W oświadczeniu sformułowanym przez działaczy

RMP 15 sierpnia czytamy: „W dniu wczorajszym rozpoczął się strajk w Stoczni Gdań-

skiej. Obok postulatów ekonomicznych wysunięto żądania: budowy pomnika upa-

miętniającego ofiarę stoczniowców zabitych w Grudniu ‘70, przywrócenia do pracy

wszystkich represjonowanych z przyczyn politycznych. Wyrażamy pełną solidarność

z tymi żądaniami stoczniowców gdańskich”19. Przedstawiciele opozycji służyli radą

strajkującej załodze, świadczyli pomoc aprowizacyjną, duchową (m.in. modlitwy pro-

wadzone przez Bożenę Rybicką i Magdalenę Modzelewską) oraz poligraficzną20.

Decydująca dla rozwoju sytuacji strajkowej w Stoczni Gdańskiej była sobota 16

sierpnia. Od godzin rannych toczyła się debata w sprawie transmitowana przez za-

kładowy radiowęzeł. Przedstawiciele Komitetu Strajkowego ograniczyli postulowaną

kwotę wzrostu płac do 1 500 zł dla każdego pracownika. Tłum strajkujących reago-

wał gwizdami na wszelkie propozycje Klemensa Gniecha mające ograniczyć wysokość

16 „Jedną z pierwszych decyzji Komitetu Strajkowego było żądanie dostępu do radiowęzła Stoczni. Wiedzie-

liśmy, że jawność wszelkich rozmów i negocjacji jest naszą siłą… System nagłośnienia Stoczni obejmował

wszystkie wydziały i hale produkcyjne… Z chwilą przejęcia kluczy do radiowęzła zapadła decyzja o nagry-

waniu wszelkich rozmów prowadzonych poprzez zainstalowane mikrofony. Dzięki temu strajk ma prawie

pełną dokumentację dźwiękową”. L. Wałęsa, Droga nadziei, Kraków 2006, s. 150. Zapis rozmów: Gdańsk.

Sierpień’ 80. Rozmowy, oprac. A. Drzycimski, T. Skutnik, Gdańsk 1990.

17 Archiwum Europejskiego Centrum Solidarności, Ulotki strajkowe z sierpnia 1980, sygn. ECS/T/AS/1038,

Ulotka: Główne postulaty Komitetu Strajkowego Stoczni Gdańskiej. Szerzej: Gdańsk. Sierpień ’80, s. 13.

18 Szerzej na ten temat: L. Biernacki, A. Kazański, NSZZ „Solidarność” Region Gdański, [w:] NSZZ „Solidar-

ność” 1980–1989, t. 3, pod red. Łukasza Kamińskiego, Grzegorza Waligóry, Warszawa 2010, s. 16.

19 Oświadczenie RMP z 15 sierpnia 1980 r. Dokument w posiadaniu Mirosława Rybickiego.

20 Już 15 sierpnia RMP wydrukował na terenie Stoczni metodą sitodruku dużą ilość ulotek formatu A-4. Były one

kolportowane na terenie zakładu, rozrzucane poza terenem Stoczni oraz dostarczane do innych ośrodków strajko-

wych. IPN Gd 0046/364/1; Notatka służbowa kpt. T. Kaczmarka z dn. 15 sierpnia 1980 r.; ibidem, Notatka służbowa

Nicera, Grabowskiego, Wiśniewskiego z dn. 16 sierpnia 1980 r.

13

podwyżki. Załoga zobowiązała się, że przedstawi mu w tej sprawie propozycję na pi-

śmie21. Dyrektor Stoczni Gdańskiej zatwierdził zaproponowany wzrost płac. Strajku-

jący otrzymali także gwarancję bezpieczeństwa potwierdzoną przez pierwszego sekre-

tarza PZPR w Gdańsku Tadeusza Fiszbacha, zobowiązanie o przywróceniu do pracy

Anny Walentynowicz i Lecha Wałęsy, obietnicę budowy pomnika ofiar Grudnia ’70.

Pozostałe postulaty – tj. zrewidowanie działalności wolnych związków zawodowych

na terenie Stoczni, poprawa zaopatrzenia w żywność, zniesienie cen komercyjnych,

zrównanie wysokości zasiłków rodzinnych z pracownikami SB i MO oraz wypłacenie

wynagrodzenia za okres strajku jako za urlop – dyrektor Gniech zobowiązał się prze-

kazać odpowiednim władzom.

Po zakończeniu rozmów Lech Wałęsa zwrócił się do strajkującej załogi, informu-

jąc ją o ustaleniach. Zdaniem Jerzego Borowczaka przewodniczący Komitetu Straj-

kowego zauważył, że sytuacja jest groźna. Zwrócił się więc do tłumu i powiedział:

„Ja jestem demokratą. Głosujemy: kto za zakończeniem, kto za kontynuowaniem”.

Wobec przewagi zwolenników zakończenia strajku Wałęsa ogłosił oficjalnie tę decy-

zję22. Nie wzbudziła ona jednak entuzjazmu wśród przedstawicieli załóg pozostałych

strajkujących zakładów Trójmiasta. Kierowano oskarżenia w stronę przywódcy straj-

ku. Prym wiodły Henryka Krzywonos i Ewa Ossowska, które zwracały uwagę na fakt,

że bez wsparcia Stoczni Gdańskiej mniejsze zakłady pracy zostaną spacyfikowane.

Wobec pojawiających się oskarżeń o zdradę Lech Wałęsa, konsultując to z Bogdanem

Borusewiczem, powiedział: „Jeśli chcecie strajkować, to strajkujemy. Ogłaszam strajk

solidarnościowy”23.

Podobnie sytuację tą opisuje jeden ze świadków (jego relację zamieszcza Lech Wa-

łęsa w swojej autobiografii), który wspomina: „Wałęsa wstaje od stołu, ogłasza przez

mikrofon zakończenie strajku, podchodzi do drzwi, unosząc w górę zaciśniętą pięść,

mówi do kolegów z WZZ: – Zwyciężyliśmy! Ci zaś zupełnie inaczej to widzą. Stałem

ze Zdzichem Złotowskim w głównych drzwiach wyjściowych sali BHP na duży hall,

gdzie jest szatnia. Kiedy było podpisywane porozumienie przy środkowym stole, sala

była w połowie pusta. Lechu, widząc mnie i Zdzicha, podnosi ręce i mówi: – Zwycię-

żyłem. A ja mówię: Ch… żeś zwyciężył. Ty żeś przegrał. Zobacz, co się robi na terenie

Stoczni, masz pocięte kable, nagłośnienie jest porąbane siekierami, na murach wypi-

sują o Tobie «zdrajca, szpicel» i Cię opluwają. A jak wyjdziesz za bramę, to cię uka-

mienują. Lecha zamurowało i pyta: – Jezus, co ja zrobiłem? A Zdzichu mu powiedział:

– Co żeś zrobił? Wszystkich nas sprzedałeś. Obroniłeś tylko siebie, twoją podwyżkę

1,5 tys. zł. A on mówi: – Co ja mam teraz zrobić? – Prawdziwy strajk w obronie małych

zakładów, które dały Ci poparcie, które stanęły w twojej obronie. Lech wtedy mówi: –

To pomóżcie. Ludzie stojący na zewnątrz Stoczni przed drugą bramą widzą poprzez

21 Gdańsk. Sierpień ’80, oprac. A. Drzycimski, T. Skutnik, Gdańsk 1990, s. 86.

22 Zbiór notacji filmowych Europejskiego Centrum Solidarności, Solidarność. Solidarność po XX latach. Jerzy

Borowczak.

23 Ibidem, Film dokumentalny Nie byliśmy bohaterami.

14

kraty podjeżdżający wózek akumulatorowy ze stojącym Wałęsą, który bierze do ręki

mikrofon. Ukazuje się nad bramą. Przypomina, że tak, jak zapowiedział, wyjdzie ze

Stoczni ostatni i jeżeli zgromadzeni chcą, żeby strajk się nie kończył, będzie trwał

dalej. – Kto chce strajkować? – pada pytanie. – My! – Kto nie chce strajkować? Cisza. –

No to strajkujemy. Wyjdę ze Stoczni ostatni. Bramy zostają zamknięte”24.

Robotnicy zadowoleni z pozytywnego zakończenia negocjacji zmierzali już w tym

czasie do bram wyjściowych. Dyrektor Klemens Gniech przez megafony poinformo-

wał pracowników Stoczni, że kto do godziny 18.00 nie opuści terenu zakładu, tego nie

obejmie podwyżka w wysokości 1,5 tys. zł25. Wobec tego robotnicy w pośpiechu opusz-

czali zakład. Strajk został uratowany przez kobiety: Alinę Pieńkowska, Annę Walenty-

nowicz, Ewę Ossowską, Henrykę Krzywonos, które pobiegły, by zawrócić robotników

spod bram stoczniowych. Alina Pieńkowska tak wspomina to wydarzenie: „Stwier-

dziłam w tym całym zamieszaniu, że jeśli strajk jest kontynuowany, gdzie indziej się

kończy, trzeba albo przesądzić w jedną lub w drugą stronę… pobiegłam na 3 bramę.

Pamiętam ten moment, kiedy weszłam na jakąś beczkę, wyciągnęłam przepustkę – bo

na początku nikt absolutnie nie chciał mnie słuchać i powiedziałam, że jestem pra-

cownikiem Stoczni Gdańskiej i chcę przekazać tylko informację dotyczącą tego, co się

dzieje przy bramie nr 2. Ludzie na moment zatrzymali się, bramy zamknęliśmy”26.

Stocznia Gdańska była jednak zbyt duża, a obietnica podwyżki na tyle satysfakcjonu-

jąca, że większość robotników opuściła już zakład. Losy „strajku solidarnościowego”

miały się rozstrzygnąć w kolejnych dniach.

Instytucjonalizacja decyzji o zmianie charakteru strajku nastąpiła w nocy z 16 na

17 sierpnia, kiedy powołano Międzyzakładowy Komitet Strajkowy z Lechem Wałęsą na

czele. W komunikacie z dnia 16 września 1980 r. czytamy: „W wyniku porozumienia

załóg strajkujących zakładów i przedsiębiorstw Wybrzeża utworzono Międzyzakłado-

wy Komitet Strajkowy [MKS – red.] z siedzibą w Stoczni Gdańskiej. Celem MKS jest

koordynacja żądań i akcji strajkowej zakładów i przedsiębiorstw. Opracowano tekst

żądań i postulatów będących wspólną uchwałą komitetów strajkowych. Postanowio-

no kontynuować strajk do czasu spełnienia żądań i postulatów załóg. MKS jest upo-

ważniony do prowadzenia rozmów z władzami centralnymi. Ogłoszenie zakończenia

strajków podejmuje Międzyzakładowy Komitet Strajkowy. Po zakończeniu strajku

MKS nie rozwiąże się i będzie kontrolował realizację postulatów oraz organizował

Wolne Związki Zawodowe”27.

W nocy z 16 na 17 sierpnia sformułowano 21 postulatów. Początkowo było ich wiele

więcej. Odrzucano te najmniej istotne i dyskutowano nad ustaleniem ich hierarchii. Alek-

sander Hall, który uczestniczył w dyskusji nad postulatami, przestrzegał przed nadmier-

24 L. Wałęsa, Droga nadziei, Kraków 2006, s. 165.

25 Zbiór notacji filmowych Europejskiego Centrum Solidarności, Solidarność. Solidarność po XX latach. Jerzy

Borowczak.

26 Ibidem, Solidarność po XX latach. Alina Pieńkowska.

27 Ulotka. Komunikat Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego, Gdańsk, 16.08.1980, [w:] Zapis wydarzeń.

Gdańsk – Sierpień 1980. Dokumenty, oprac. A. Drzycimski, T. Skutnik, Warszawa 1999, s. 30.

15

nym radykalizmem28. Obawiał się bowiem oskarżeń o działania kontrrewolucyjne. Jego

zdaniem, podyktowane względami politycznymi żądania, np. wolnych wyborów, świadczy-

ły o tym, że w Stoczni dzieje się coś niezwykłego. Postulat wolnych związków zawodo-

wych był zdaniem Halla maksimum tego, na co można było sobie pozwolić, aby nie iść

na otwartą konfrontację z władzą29. Decydujący wpływ na kształt postulatów miał Bogdan

Borusewicz, który je pogrupował i uhierarchizował. Na pierwszy plan wysunął: utworzenie

niezależnych związków, zniesienie cenzury, bezpieczeństwo dla strajkujących oraz zwol-

nienie więźniów politycznych. Skreślił też z listy postulat Tadeusza Szczudłowskiego doty-

czący wolnych wyborów, złagodził punkt mówiący o zniesieniu cenzury, przekształcając go

w nierepresjonowanie niezależnych wydawnictw, a także dodał punkt na temat transmisji

mszy w radiu30.

Żądania stworzyły wspólną płaszczyznę walki prowadzonej dotychczas osobno

przez poszczególne zakłady pracy. Ich wyrazem była tablica namalowana przez Arka-

diusza Rybickiego i Macieja Grzywaczewskiego, która zawisła na bramie nr 2 Stoczni

Gdańskiej. Tablice z postulatami miały na celu przeciwdziałanie dezinformacyjnej po-

lityce władz oraz stanowiły wyraźny sygnał skierowany do mieszkańców Gdańska do-

tyczący tego, o co walczą pracownicy Stoczni Gdańskiej – że postulaty nie mają tylko

charakteru ekonomicznego, ale także ogólnospołeczny31.

28 W rozmowie z Mirosławem Rybickim stwierdził, że RMP co prawda popiera w pełni program zawarty

w postulatach robotniczych, nie oznacza to jednak aprobaty wszelkich postulatów, jakie wysuwają robotni-

cy. Stwierdził, że „postulaty mogą ulegać radykalizacji, a niektóre mogą mieć charakter demagogiczny lub

wręcz nieodpowiedzialny”. IPN Gd 0046/364/1, Notatka służbowa Dyrektora H. Walczyńskiego z dn. 17

sierpnia 1980 r., k. 23.

29 Informacje Aleksandra Halla.

30 P. Adamowicz, Solidarność na sklejce. Gdzie są dokumenty z Sierpnia 80? , „Rzeczpospolita” dodatek Plus-

-Minus, 30 VIII 2003 r.; Zbiór notacji filmowych Europejskiego Centrum Solidarności, Solidarność. Solidar-

ność po XX latach. Bogdan Borusewcz.

31 Szerzej na temat historii tablic: Zbiór notacji filmowych Europejskiego Centrum Solidarności, Solidar-

ność. Co zostało? Maciej Grzywaczewski; ibidem, Arkadiusz Rybicki; P. Adamowicz, Solidarność na sklejce.

Gdzie są dokumenty z Sierpnia 80? , „Rzeczpospolita” dodatek Plus-Minus, 30 VIII 2003 r.

16

Tadeusz Ruzikowski

(Nie)normalność? Uwagi o lokalnych relacjach między

Solidarnością a administracją oraz partią na przykładzie

wydarzeń w podwarszawskich miejscowościach

Milanówek i Wołomin

Polska Rzeczpospolita Ludowa wkraczała w ósmą dekadę XX wieku z zapisem kon-

stytucyjnym sytuującym PZPR jako tzw. przewodnią siłę w państwie. Partia rządzi-

ła systemem nomenklatury, w ramach którego decydowano o obsadzie wielu tysięcy

stanowisk kierowniczych, tak w gospodarce jak i administracji1. Władzy, czyli partii,

podporządkowane musiały być też związki zawodowe skupione w Centralnej Radzie

Związków Zawodowych. U schyłku siódmej dekady świeżo pamiętano robotniczy

protest z roku 1976 przeciwko podwyżkom cen i następujące po nim represje. Co-

raz bardziej uwidaczniał się kryzys gospodarczy. Elementem walki władz z nim były

podwyżki cen z lipca 1980 r., które stały się również zapalnikiem uruchamiającym

falę strajkową. Strajki z lipca i sierpnia spowodowały, że władze zostały zmuszone do

wyrażenia zgody na powstanie niezależnych związków zawodowych (w ramach poro-

zumień ze strajkującymi w Szczecinie, Gdańsku i Jastrzębiu)2.

Nowy związek Solidarność zyskał ogólnopolski charakter. Spowodował też, że na

scenie politycznej Polski pojawiła się nowa siła, która w ciągu kilku miesięcy zdo-

łała skupić dziesięciomilionową rzeszę uczestników, w tym także członków PZPR.

Solidarność stała się ruchem społecznym. Powstanie tego niezależnego związku było

faktycznie wyłomem w systemie ustrojowym PRL zdominowanym przez partię. Dla

rzesz członkowskich Solidarność była pokoleniowym doświadczeniem demokracji

oraz samorządności nieznanej w Polsce wcześniej od dziesięcioleci.

Częścią ogólnopolskiej struktury Solidarności był Region Mazowsze. Obejmował

on największy terytorialnie obszar kraju oraz był drugim pod względem liczebności

członków. Jego główną siedzibą stała się Warszawa. W stolicy w listopadzie 1980 r.

miała miejsce ogólnopolska rejestracja NSZZ Solidarność. Już jego organizacja obu-

dziła w ludziach społeczną przedsiębiorczość i nadzieję na lepsze jutro. Solidarność

1 A. Dudek, PRL bez makijażu, Kraków 2008, s. 18.

2 J. Holzer, Solidarność 1980–1981. Geneza i historia, Warszawa 1990, s. 105–107; J. Eisler, Zarys dziejów politycznych Polski 1944–1989, Warszawa 1992, s. 163–164; A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 2000, s. 466; A. Friszke, Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989, Warszawa 2003, s. 371.

17

przyczyniła się też do ożywienia różnych środowisk, w których do władz zaczęto wy-

bierać autentycznych liderów (np. Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich). Na fali

„solidarnościowego” poruszenia społecznego studenci wywalczyli powstanie Nieza-

leżnego Zrzeszenia Studentów. Dzięki Solidarności (przeprowadzanym w niej auten-

tycznym dyskusjom i wyborom) słowo „demokracja” na powrót zyskało prawdziwe

znaczenie, dotąd zafałszowywane przez władze pod pojęciem „demokracji ludowej”.

Związek stał się wyrazicielem wolnościowych idei oraz miejscem swobodnej wymiany

myśli, polem społecznego, oddolnego działania.

Mapa nr 1. Obszar regionu Mazowsze NSZZ Solidarność oraz jego oddziały w 1981 r.

Źródło: Oprac. własne autora na podstawie: Sprawozdanie z Pierwszego Walnego Zebrania De-

legatów. Materiały, cz. 2, Warszawa 1981.

Solidarność wkraczała w przestrzeń publiczną PRL dotąd zarezerwowaną tylko dla

struktur podporządkowanych władzom. Siłą rzeczy dochodziło między wspomniany-

mi do kontaktów. W niektórych z nich można doszukiwać się znamion współpracy. Jej

przejawów można dopatrywać w wydarzeniach, które miały miejsce w podwarszaw-

skich miejscowościach Wołomin oraz Milanówek. Będą one dalej pokrótce omówio-

ne, a w części końcowej autor spróbuje określić pola współpracy między Związkiem

a przedstawicielami oficjalnych struktur podległych władzom. Rozważane będą także

inne sfery potencjalnej współpracy pomiędzy Solidarnością a elementami aparatu

państwowego PRL, również i prawdopodobne motywacje, które współpracy mogły

towarzyszyć. Następnie w tym kontekście autor spróbuje postawić pytania badawcze,

na które obecnie (również w świetle wykorzystanego na potrzeby artykułu materia-

łu źródłowego) jeszcze trudno dać wyczerpującą odpowiedź, ale być może będzie to

możliwe w przyszłości.

18

Mapa nr 2. Mapa konturowa województwa stołecznego z zaznaczonymi m.in. „tytułowymi”

miejscowościami (pogrubionym drukiem)

Źródło: Opracowanie własne autora

Przy przygotowywaniu artykułu wykorzystano zarówno źródła dokumentowe, jak

i wywołane. Do pierwszej kategorii można zaliczyć dokumenty Solidarności, w tym

udostępnione przez działacza wołomińskiej Solidarności, ówczesnego wiceprzewod-

niczącego Komisji Zakładowej w Przedsiębiorstwie Budownictwa Gazowniczego „Ga-

zomontaż” – Wiktora Miszczenko3 (za które autor dziękuje), archiwalia Instytutu Pa-

mięci Narodowej (dokumentacja Komendy Miejskiej MO w Grodzisku Mazowieckim)

oraz Archiwum Państwowego m.st. Warszawy (materiały Rady Narodowej Miasta

i Gminy Wołomin)4. Wykorzystano także ówczesną prasę oraz relacje: wspomnianego

Wiktora Miszczenko i zapis sesji wspomnieniowej członków wołomińskiej organiza-

cji związkowej (publikowany współcześnie)5. Korzystano też z wybranych opracowań.

3 Zebrano relację Wiktora Miszczenko, ówczesnego wiceprzewodniczącego KZ Solidarności w „Gazomon-

tażu”, który uczestniczył w opisywanych wydarzeniach. Autor dysponuje też spisanym wcześniej przez

wspomnianego zapisem wydarzeń w Wołominie.

4 Niestety w Archiwum Państwowym m.st. Warszawy nie natrafiono na dokumenty KMG PZPR w Wołomi-

nie dotyczące interesującego autora okresu (lat 1981–1983). Interesujące, że w materiałach RNMiG Woło-

min nie natrafiono na wzmiankę o omawianej w artykule sprawie przeznaczenia pomieszczeń partyjnych

na cele przedszkolne.

5 Popioły i zgliszcza, „Wieści Podwarszawskie”, nr 37, 17 IX 2000 r., wydanie internetowe.

19

Wydarzenia w Wołominie

Jeden z ponad czterdziestu oddziałów związku w Regionie „Mazowsze” znalazł się

w Wołominie. Zajmował się on szeroko rozumianą działalnością związkową, w tym

„pomocą prawną dla k[omisji] z[akładowych] [Solidarności – T.R.], współpracą z regio-

nem, koordynowaniem różnych akcji protestacyjnych, komunikacją i prasą drugiego

obiegu”6. Także i wołomińska Solidarność musiała wejść w rzeczywistość PRL dotąd

zdominowaną przez PZPR, zderzyć się z kryzysem nie tylko gospodarczym i jego

przejawami w wielu dziedzinach życia. Do składowych elementów trudności ówcze-

snego codziennego życia należała zbyt mała w stosunku do potrzeb liczba placówek

oświatowych, w tym przedszkoli. Ich niedobór odczuwano również na terenie Woło-

mina. Przedstawiciele Solidarności (w tym w szczególności kobiety) zwracali uwagę

także i na ten problem. Miejscowy oddział związku (zrzeszający na przełomie lat 1980

i 1981, wedle różnych szacunków, od kilkunastu do około 20 tys. członków), na które-

go czele stał Marek Kowalski, podjął próbę rozwiązania tego problemu7.

Spełnienia postulatu utworzenia dodatkowych miejsc przedszkolnych upatrywano

w możliwości udostępnienia na ten cel istniejących budynków państwowych, które

swoim usytuowaniem i właściwościami technicznymi mogły odpowiadać takim po-

trzebom. Lokalnie poszukiwano miejsc, które mogłyby spełniać funkcję przedszkola,

przy zachowaniu wymagań stawianym tego typu obiektom. Wstępnie określono ich

kilka. Okazało się, w ocenie związkowych specjalistów, że najlepszą z nich dysponuje

miejscowy Komitet Miejsko-Gminny PZPR (KMG PZPR). Tam bowiem – wskazywa-

no – w całym dość dużym powierzchniowo, jak na warunki lokalne, budynku praco-

wało jedynie kilka osób. Oceniono, że tam właśnie istnieje potencjał, który stwarza

nadzieję na realizację postulatu „przedszkolnego” w Wołominie.

Według zachowanego dokumentu Solidarności 14 maja 1981 r. wołomiński od-

dział związku złożył na ręce naczelnika Urzędu Miasta i Gminy Wołomin Bogdana

Kowalskiego pismo w sprawie problemu miejsc przedszkolnych z sugestią wykorzy-

stania na ten cel części budynku KMG PZPR w Wołominie. Oceniono, że dzięki jego

adaptacji, przy stosunkowo ograniczonych kosztach, można by pozyskać dla malu-

chów choćby część z brakujących miejsc przedszkolnych8. 27 maja do Solidarności

dotarła wiadomość, że wniosek ten został przekazany do miejscowej organizacji par-

tyjnej (KMG PZPR), która na co dzień użytkowała wspomniany budynek.

W przedmiotowej sprawie 28 maja i 3 czerwca związkowcy gościli u wiceprezy-

denta m. st. Warszawy Stanisława Bieleckiego. Otrzymano od niego zapewnienie, że

władze wołomińskiego urzędu oraz lokalny komitet partyjny zostaną zobligowane do

6 List z relacją Wiktora Miszczenko przesłany Tadeuszowi Ruzikowskiemu [dalej: List], IV 2010 r., mps, s. 2.

7 Popioły i zgliszcza, „Wieści Podwarszawskie”, nr 37, 17 IX 2000 r., wydanie internetowe. Zdaniem Wiktora

Miszczenko było to kilkanaście tysięcy członków (Uwagi do autoryzacji relacji Wiktora Miszczenko z 13 I

2011 r. przesłane autorowi) [dalej: Autoryzacja].

8 Informacja NSZZ Solidarność Oddział Wołomin na temat przebiegu i postępu rozmów w celu pozyskania

obiektów na cele przedszkolne w Wołominie, s. 2 [dalej: Informacja NSZZ „Solidarność”].

20

podjęcia rozmów dotyczących problemu braku miejsc w przedszkolach. Przedstawi-

cieli związku poinformowano też, że władze Wołomina są władne, aby przekazać bu-

dynek PZPR na potrzeby przedszkola9. 3 czerwca 1981 r. doszło do pierwszego spotka-

nia członków prezydium oddziału wołomińskiego Solidarności z I sekretarzem KMG

PZPR oraz zastępcą naczelnika miasta Ryszardem Kitlińskim. Uzgodniono koniecz-

ność rozwiązania wspomnianego problemu oraz ustalono termin następnego spotka-

nia na 8 czerwca 1981 r.10 Dzień przed spotkaniem związkowców z przedstawicielami

wołomińskiej PZPR i miejscowego urzędu miasta i gminy ten ostatni wysłał pismo

zlecające Centralnemu Ośrodkowi Badawczo-Rozwojowemu (COBR) Zakładu (Przed-

siębiorstwa) Stolarki Budowlanej opracowanie opinii dotyczącej kilku potencjalnych

lokalizacji oddziału przedszkolnego: Pracowni Projektowej „Eltor” (ul. Powstańców),

budynku Sanepidu, Hotelu Ochotniczych Hufców Pracy (ul. Sasina), domu kultury

Zakładu (Przedsiębiorstwa) Stolarki Budowlanej, Klubu Spółdzielni Mieszkaniowej

(ul. Prądzyńskiego) oraz tzw. domku jednorodzinnego, będącego w dyspozycji COBR

(ul. Laskowa). W piśmie zarazem nie uwzględniono budynku miejscowego komitetu

partii, choć jednocześnie ustnie miano poprosić o opinię także i w jego zakresie11.

Na spotkanie 8 czerwca w sprawie lokalizacji przedszkola zaproszono też m.in.

przedstawicieli Międzyzakładowego Komitetu Koordynacyjnego Solidarności12. Ze

strony lokalnych władz przedstawiono opinię o nieprzydatności budynku partii na

cele przedszkolne z racji koniecznego, znacznego zakresu adaptacji i jej kosztów

(oszacowane na 4, 7 mln zł). Jako miejsce docelowe dla przedszkola wskazano nato-

miast budynek miejscowego Sanepidu. W reakcji na te ustalenia rzeczoznawca związ-

kowy, po pobieżnym zapoznaniu się z dokumentacją, podważył jej niektóre ustalenia

techniczne oraz szacowany koszt adaptacji. W efekcie postanowiono włączyć rzeczo-

znawcę związkowego do dalszych prac. Ustalono przedstawienie opinii rzeczoznawcy

związkowego w sprawie budynku PZPR13.

Kolejne spotkanie wyznaczono na 12 czerwca. W międzyczasie, 3 dni wcześniej,

przedstawiciel związku, zaproszony na posiedzenie miejscowej rady narodowej, wy-

stąpił z apelem do radnych o poważne podjęcie problemu brakujących miejsc przed-

szkolnych. Mówił o tej sprawie także przewodniczący rady płk Eugeniusz Bartecki. Na

wspomnianym spotkaniu przedstawiciel COBR krytycznie odniósł się do propozycji

lokalizacji sugerowanych wcześniej w piśmie urzędu14. Z kolei rzeczoznawca związ-

kowy wskazał na ograniczony zakres koniecznych zmian wewnątrz budynku PZPR

oraz niższy koszt adaptacji od oficjalnie wcześniej szacowanego (2,34 mln zł). Jed-

9 Informacja NSZZ „Solidarność”, s. 2.

10 Ibidem, s. 3.

11 Ibidem.

12 Zdaniem Wiktora Miszczenko niemal na pewno chodzi właśnie o strukturę lokalną Solidarności (Au-

toryzacja). Skrót MKKS autor artykułu był skłonny rekonstruować jako Miejsko-Gminny Komitet Kontroli

Społecznej (MGKKS). Było to ówczesne gremium lokalne, które starało się przyczyniać do rozwiązywania

różnego rodzaju problemów społecznych. Dotąd możliwość takiej interpretacji nie została jednak jeszcze

zupełnie wykluczona.

13 Informacja NSZZ „Solidarność”, s. 4.

14 Ibidem, s. 4.

21

nocześnie przedstawiono ze strony związku zapewnienie, że w przypadku przekaza-

nia części budynku PZPR na oddział przedszkolny, związek we własnym zakresie,

w terminie 2 miesięcy przeprowadzi podstawowe prace adaptacyjne. Przedstawiciel

COBR nie zakwestionował opinii przedstawiciela związku. Reprezentant lokalnego

Międzyzakładowego Komitetu Koordynacyjnego Solidarności (zob. przypis 12) zaape-

lował o ostateczną decyzję w sprawie budynku miejscowego komitetu partii, z czym

zgodził się – jak wynika z zachowanej dokumentacji – I sekretarz KMG PZPR15. Na-

czelnik miasta zobowiązał się do niezwłocznego podjęcia odpowiednich działań, za-

powiedział też decyzję organizacji partyjnej w tej sprawie oraz przesłanie 15 czerwca

odnośnej dokumentacji do zwierzchniego Komitetu Warszawskiego PZPR, co jednak

prawdopodobnie nie nastąpiło16.

Do 16 czerwca decyzję o przekazaniu parteru budynku partii na cele społeczne

podjęła sama organizacja partyjna w Wołominie. Wspomnianego dnia ponownie

doszło też do spotkania z naczelnikiem miasta, który poinformował o decyzji woło-

mińskiej organizacji partyjnej. Kolejne spotkanie zainteresowanych stron (z udziałem

przewodniczącego RNMiG Wołomin) odbyło się dzień później. W jego trakcie poin-

formowano związkowców, że „parter budynku KMG zostanie zagospodarowany przez

wprowadzenie tam instytucji, których pomieszczenia będą mogły być adaptowane na

cele przedszkolne”17. Okazało się też, że miejscowe władze nie mają prawa decyzji

względem budynku, którego dysponentem był KC PZPR. Przewodniczący miejscowej

rady narodowej stwierdził, że „przekazanie budynku na cele przedszkola i tak nie jest

możliwe”18. Stanowisko to – mogące sugerować grę na zwłokę władz – uświadomiło

związkowcom, że sprawy przedszkola nie uda się załatwić przed wakacjami. Jednak

nie tracono nadziei.

Wydaje się, że istotny wpływ na podjęcie z nową energią (w tym sensie na nowo)

kwestii przedszkola miały wydarzenia z lipca 1981 r. Wówczas to władze ogłosiły

w prasie, faktycznie na wyrost, że dodatkową przestrzeń na miejsca przedszkolne już

„wygospodarowano” na parterze budynku Komitetu Miejsko-Gminnego PZPR w Wo-

łominie19.

Jak wspominał Wiktor Miszczenko, praktycznie do sprawy powrócono po waka-

cjach, kiedy problem miejsc przedszkolnych z racji rozpoczynającego się roku szkol-

nego stał się szczególnie aktualny. Ważnym kanałem nacisku na realizację postulatu

„przedszkolnego” Solidarności okazały się miejscowe organizacje partyjne i ich człon-

kowie. Relacja Wiktora Miszczenko wskazuje, że wzmianka w gazecie okazała się

przysłowiową wodą na młyn argumentacji stosowanej wobec członków partii takiej,

jak: „Zobaczcie jak was robią w konia. Przychodzisz do mnie, że Twoja żona skarży

się, że nie może dzieciaka do przedszkola oddać? Zrób coś!”. I dalej: „Twój człowiek,

15 Ibidem, s. 5.

16 Ibidem, s. 5.

17 Ibidem, s. 6.

18 Ibidem.

19 Przybywa miejsc przedszkolnych, „Ekspres Wieczorny”, nr 137, 16 VII 1981 r.

22

pan wiceprezydent [Warszawy – T.R.] powiedział, że Komitet Miejsko-Gminny PZPR

daje miejsce na oddział przedszkolny. (…) A co Ty jesteś? Gwizdek na parowozie? Na

takich rozmowach w większości przypadków nieformalnych znowu się rodziła pew-

nego rodzaju psychoza i nastawienie”– kontynuował związkowy działacz20. W miarę

zbliżania się rozpoczęcia roku szkolnego nasilała się presja przy użyciu podobnej ar-

gumentacji.

Wołomińską organizację partyjną reprezentował wówczas, raczej skłonny do kom-

promisu, I sekretarz Komitetu Miejsko-Gminnego PZPR w Wołominie Mieczysław

Głowacki. Nie bez znaczenia dla dalszego rozwoju sytuacji mógł być też w tym przy-

padku nacisk dołowych organizacji partyjnych. „Grupy partyjne robiły parcie na ko-

mitet miejsko-gminny”– wspominał Wiktor Miszczenko21. Mogło ono służyć m.in. do

odbudowy zaufania społecznego do PZPR, mocno osłabionego przez skutki kryzysu

gospodarczego oraz powstanie i legalną działalność Solidarności. Być może właśnie,

mając to również na uwadze, przedstawiciele wołomińskiego Komitetu Miejsko-

-Gminnego uznali, że jeśli Solidarność potrafiłaby wykazać techniczne możliwości

realizacji przedsięwzięcia (zgodność z prawem budowlanym, przepisami szczegóło-

wymi, uzgodnieniami ze służbami sanitarnymi, strażą pożarną itp.), to wtedy byłoby

możliwe przekazanie części budynku na potrzeby przedszkola22. Niestety zachowana

dokumentacja wołomińskiej PZPR nie pozwala na weryfikację powyższych ustaleń.

Z udziałem członka Solidarności wołomińskiej Kazimierza Polnau (i jego współ-

pracowników z COBR) w ciągu kilkunastu dni stworzono niezbędną dokumentację

oraz uzyskano uzgodnienia z potrzebnymi służbami. W rezultacie podpisano proto-

kół zdawczo-odbiorczy, który przekazywał część budynku. Został on podpisany, jak

wynika z zapisu relacji, przez przedstawicieli Solidarności (Marka Kowalskiego, Ka-

zimierza Polnau, Wiktora Miszczenko) oraz I sekretarza KMG PZPR Mieczysława

Głowackiego23. Przy pomocy ekipy remontowej z miejscowego klubu sportowego

„Huragan”, oddelegowanej do pomocy, na krótko przed stanem wojennym (początek

grudnia 1981 r.) zdemontowano dotychczasowe wyposażenie części budynku oddanej

na potrzeby przedszkola (włącznie ze zburzeniem ścianek działowych). Wspomniane

siły remontowe oraz środki własne związku nie były jednak wystarczające, aby zbu-

dować na nowo podział pomieszczeń i odpowiednio je wyposażyć. Nie zdążono tego

uczynić przed wprowadzeniem stanu wojennego. Problem „przedszkolny” jednak po-

został.

13 grudnia 1981 r. władze PRL wprowadziły stan wojenny na obszarze całego kra-

ju24. Internowano tysiące członków Solidarności (w szczególności funkcyjnych). Z 12

20 Relacja Wiktora Miszczenko zebrana przez Tadeusza Ruzikowskiego, 7 X 2010 r., w zbiorach autora.

21 Por. Ibidem.

22 Por. Ibidem, List z relacją Wiktora Miszczenko przesłany Tadeuszowi Ruzikowskiemu [dalej: List], IV

2010 r., mps, s. 3.

23 List, s. 4.

24 Zob. Stan wojenny w Polsce 1981–1983, red. A. Dudek, Warszawa 2003; W. Polak, Stan wojenny. Pierwsze

dni, Gdańsk 2006; T. Ruzikowski, Stan wojenny w Warszawie i województwie stołecznym 1981–1983, Warsza-

wa 2009.

23

na 13 grudnia 1981 r. i w kolejnych dniach w Wołominie nie internowano nikogo25,

choć w nocy z 14 na 15 grudnia funkcjonariusze zjawili się po Wiktora Miszczen-

ko. Jednak jego w domu wtedy nie było, bo zgodnie z wcześniejszymi planami, choć

nie bez trudności organizacyjnych, wcześniej udał się po śledzie na Wybrzeże (był to

wszakże wówczas okres przed świętami Bożego Narodzenia).

Za jego osobę wobec władz stanu wojennego ręczył osobiście partyjnym słowem

dyrektor „Gazomontażu” Stanisław Glinka, także członek Solidarności, który prze-

konywał, że Miszczenko udał się w podróż „w ważnych sprawach związkowych”26.

Faktycznie była to wówczas bardzo pożyteczna społecznie wyprawa po świąteczne za-

opatrzenie w deficytowy ówcześnie towar – śledzie. Miszczenko wyprawił się po nie aż

do Kołobrzegu. Otrzymał tam nawet specjalne zaświadczenie, które potwierdzało cel

i efekt jego wyjazdu. Zdjęcie dokumentu zamieszczono poniżej.

Zdjęcie nr 1. Zaświadczenie o zakupie śledzi wystawione Wiktorowi Miszczenko podczas jego

podróży do Kołobrzegu

Źródło: Zbiory prywatne Wiktora Miszczenko

Dokument powyższy pokazuje mniej rozpoznaną perspektywę pierwszych dni sta-

nu wojennego – braków w codziennym zaopatrzeniu, którym starano się wówczas

zaradzić nawet w tak trudnych okolicznościach. Trasa i efekty wyprawy (dostarczenie

25 APW Otwock, RNMiG Wołomin, 40, k. Protokół nr 2/82 z posiedzenia prezydium Rady Narodowej Mia-

sta i Gminy Wołomin odbytego 29 I 1982 r., 29 I 1982 r., k. 11. Represję internowania praktycznie zastoso-

wano na terenie Wołomina dopiero w 1982 r.

26 Popioły i zgliszcza, „Wieści Podwarszawskie”, nr 37, 17 IX 2000 r., wydanie internetowe. Miszczenko do-

wiedział się o poręczeniu od I sekretarza POP w „Gazomontażu” (Autoryzacja).

24

do Wołomina śledzi) pokazuje, że nawet mimo obostrzeń stanu wojennego (w tym

w poruszaniu się) możliwe było skuteczne organizowanie zaopatrzenia w deficyto-

we towary27. Sukces wspomnianej wyprawy spowodował, że Miszczenko niedługo po

powrocie kolejny raz wyprawił się po zaopatrzenie rybne – tym razem na pobliski

poligon wojskowy, gdzie też możliwe okazało się jego pozyskanie dla pracowników

(z uwagi na zapłatę gotówką). Miszczenko domyśla się, że wyprawa po ryby w pierw-

szych dniach stanu wojennego uchroniła go od internowania, a później (udokumen-

towana formalnie) była okolicznością łagodzącą (gdy został na krótko aresztowany po

nowym roku), wszakże nie przewoził powielacza czy tzw. bibuły28.

Zgodnie z duchem stanu wojennego nowym adresatem społecznych oczekiwań

dokończenia dzieła adaptacji budynku stał się miejscowy komisarz wojskowy – był

nim wówczas w Wołominie oficer Czesław Młot. On sam, jak wynika z relacji, pod-

czas spotkania z przedstawicielami organizacji partyjnych sondował nastroje w tej

sprawie29. Sprzyjały one kontynuacji przedsięwzięcia. Na występujący w początku

lat 80-tych niedostatek placówek oświatowych zwracano uwagę w raporcie z kontro-

li wojskowej grupy operacyjnej przeprowadzonej w Wołominie pod koniec 1982 r.

Podkreślano zarazem, że w latach 1981–1982 „uzyskano znaczną poprawę w zakresie

opieki przedszkolnej. W wyniku zorganizowania trzech nowych przedszkoli i nowych

oddziałów przedszkolnych rozwiązano najpilniejsze potrzeby w tym zakresie”30.

Mogło się stać tak również dzięki inicjatywie otwarcia oddziału przedszkolnego

w miejscowym budynku partii. Dzięki zaangażowaniu urzędu miasta Wołomina zor-

ganizowano oddział przedszkolny dla kilkudziesięciu maluchów, który uruchomiono

najprawdopodobniej z nowym rokiem szkolnym rozpoczynającym się 1 września

1982 r.31

Niektóre osoby, biorące udział czy też choćby pośrednio związane z organizacją

punktu przedszkolnego w wołomińskim budynku partii, dotykały różnego rodzaju

szykany, a nawet represje. Wspomniany I sekretarz miejscowej partii Mieczysław Gło-

wacki został „zesłany” do pełnienia funkcji w jednej ze spółdzielni (Gminna Spół-

dzielnia „Samopomoc Chłopska”). Nieprzypadkowo zapewne też z Przedsiębiorstwa

Budownictwa Gazowniczego „Gazomontaż” zwolniono dyrektorów: Stanisława Glin-

kę (członka Solidarności), Zbigniewa Perycza (także członka Solidarności)32, [nie uda-

27 Za glejt podróżny dla kolejnych punktów kontrolnych służyła antydatowana delegacja służbowa. Trud-

nością w tej wyprawie była konieczność uprzedniego zaopatrzenia się w odpowiednią ilość paliwa. Było

ono wówczas reglamentowane na kartki. Tych Miszczenko wtedy po prostu nie miał. „Zorganizowane”

na okoliczność wyprawy 6 kanistrów paliwa wiezionych na skrzyni samochodu dostawczego Żuk, w razie

kontroli przez wojsko czy milicję, mogło sprowadzić na podróżujących poważne kłopoty z aresztowaniem

i ewentualnym procesem sądowym włącznie. Miszczenko jechał z kierowcą (Relacja Wiktora Miszczenko

zebrana przez Tadeusza Ruzikowskiego, 7 X 2010 r., w zbiorach autora, Autoryzacja).

28 List, s. 4–5.

29 Ibidem, s. 5.

30 APW Otwock, RNMiG Wołomin, 41, Protokół z inspekcji Miasta i Gminy Wołomin przeprowadzonej w

dniach 23 XI – 1 XII 1982 r. przez terenową grupę operacyjną, k. 15.

31 List, s. 5.

32 Por. Autoryzacja.

25

ło się ustalić imienia – T.R.] Żmijewskiego33. Wytoczono im sprawę sądową, oskar-

żając o sprzedaż pracownikom zalegających w magazynach starych kocy, materacy,

namiotów itp. Sąd jednak ich uniewinnił. Prawdopodobnie w związku ze sprawą or-

ganizacji przedszkola Marek Kowalski musiał odejść z pracy w sądzie, a Kazimierz

Polnau wyjechać do RFN34.

Mimo tak wielu trudności i stanu wojennego, przedszkole jednak powstało i słu-

żyło przez kolejne lata, aż do roku 1989 (także i później), do czasu rozbudowy lokal-

nej administracji III Rzeczypospolitej. Warto nadmienić, że w 1981 r. kwestia braku

miejsc przedszkolnych miała charakter powszechny. Pojawiała się ona w postulatach

Solidarności nie tylko w województwie stołecznym (opisywany Wołomin), ale również

w samej Warszawie (np. Państwowa Wytwórnia Papierów Wartościowych i w innych

zakładach). Oczywiste, że kwestia ta musiała budzić też zainteresowanie warszaw-

skiego kuratorium oświaty35. Sprawa przedszkoli stała się też przedmiotem jednej

z uchwał I Walnego Zebrania Delegatów NSZZ Solidarność Regionu „Mazowsze”,

odbywającego się w czerwcu 1981 r. Postulowano w niej, przy zrozumieniu proble-

mów z budową nowych placówek przez państwo, „kompleksowy przegląd lokali i bu-

dynków nie będących w użytkowaniu przez osoby fizyczne”. Proponowano, podob-

nie jak w wypadku Wołomina, wykorzystanie istniejących zabudowań (np. budynek

warszawskiej siedziby oficjalnej struktury – Ogólnopolskiego Komitetu Pokoju oraz

pisma „Widnokręgi”), które oceniono jako niedostatecznie wykorzystane36. W sprawę

organizowania przedszkoli zaangażowane były także rady narodowe. W 1984 r. na

zakończenie kadencji rad narodowych w Wołominie podsumowano, że udało się „cał-

kowicie rozwiązać problem miejsc w przedszkolach”37. Przyczyniło się do tego także

otwarcie oddziału w budynku użytkowanym przez wołomiński KMG PZPR.

Wydarzenia w Milanówku

Organizacja związkowa Solidarności funkcjonowała także w Zespole Opieki Zdrowot-

nej w Grodzisku Mazowieckim z siedzibą w Milanówku. W nim obok administracji,

związku zawodowego służby zdrowia czy miejscowej organizacji partyjnej, działała

również NSZZ Solidarność.

Dyrektorka ZOZ-u Wiesława Orłowska-Bartosiewicz na początku grudnia 1981 r.

zleciła przygotowanie kart (pism) świątecznych do pracowników zakładów podległych

temu Zakładowi. Przekazała treść życzeń do sekretariatu, którego pracownica Maria

Irena Głuszek przygotowała właściwe karty świąteczne. Sprawę dyrektor ZOZ-u naj-

33 List, s. 5.

34 Ibidem, s. 6.

35 Przybywa miejsc przedszkolnych, „Ekspres Wieczorny”, nr 137, 16 VII 1981 r.

36 Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” Region Mazowsze. Sprawozdanie z pierwsze-

go Walnego Zebrania Delegatów. Materiały cz. 1, Warszawa 1981, s. 49.

37 APW Otwock, RNiMG Wołomin, 32, Stenogram z przemówienia przewodniczącego RNMiG Wołomin

Eugeniusza Barteckiego, bd, k. 313.

26

wyraźniej traktowała jako normalną procedurę, bo życzenia podpisała i oddała do dal-

szej wysyłki, nie spiesząc się (do przekazania życzeń dalej doszło po około tygodniu)38.

Zdjęcie nr 2. Karta z życzeniami świątecznymi od dyrekcji ZOZ

Źródło: AIPN, KM MO Grodzisk Mazowiecki, sygn. rob. 6, k. 46

Rozmowa na temat podpisania życzeń z sekretarką dyrektora Ireną Głuszek „nie wy-

warła na mnie żadnego wrażenia, ponieważ była to dla mnie normalna rozmowa” –

zeznawała przed funkcjonariuszem MO przedstawicielka związku branżowego służ-

by zdrowia Halina Skrzypińska39. Życzenia wysłano do adresatów 11 grudnia 1981 r.,

a więc na dzień przed rozpoczęciem operacji wprowadzania stanu wojennego. Tak

więc niektóre z nich mogły dotrzeć do wspomnianych już po tym terminie (także dy-

rektorka ZOZ-u wspominała o wysłaniu pism z życzeniami przed 13 grudnia 1981 r.)40.

Łącznie nadano 19 kart z życzeniami41.

Prawdopodobne, że gdyby nie stan wojenny to cała sprawa nie wywołałaby zainte-

resowania innych poza nadawcami i adresatami życzeń. Jednak po 13 grudnia, choć

38 Wedle zeznania złożonego w KW MO w Grodzisku Mazowieckim pisma leżały u dyrektora ZOZ-u ty-

dzień (AIPN KM MO Grodzisk Mazowiecki, sygn. rob. 6, Protokół przesłuchania świadka Ireny Marii Głu-

szek przez funkcjonariusza KM MO w Grodzisku Mazowieckim, 28 XII 1981 r., k. 47).

39 AIPN KM MO Grodzisk Mazowiecki, sygn. rob. 6, Protokół przesłuchania świadka Haliny Skrzypińskiej

przez funkcjonariusza KM MO w Grodzisku Mazowieckim, 28 XII 1981 r., k. 49.

40 AIPN KM MO Grodzisk Mazowiecki, sygn. rob. 6, Protokół przesłuchania świadka Ireny Marii Głuszek

przez funkcjonariusza KM MO w Grodzisku Mazowieckim, 28 XII 1981 r., k. 47. Ibidem, Protokół przesłu-

chania świadka Wiesławy Orłowskiej-Bartosiewicz przez funkcjonariusza KM MO w Grodzisku Mazowiec-

kim, 28 XII 1981 r.

41 AIPN KM MO Grodzisk Mazowiecki, sygn. rob. 6, Protokół przesłuchania świadka Haliny Wisławskiej

przez funkcjonariusza KM MO w Grodzisku Mazowieckim, 28 XII 1981 r., k. 50v.

27

zapewne nie w pierwszej kolejności, sprawą zajęli się funkcjonariusze Komendy Miej-

skiej MO w Grodzisku Mazowieckim. Kontynuacja ta mogła wynikać z otrzymanej

przez przedstawicieli władz informacji (np. za pośrednictwem urzędników poczto-

wych czy przedstawicieli cenzury), że w okresie stanu wojennego w obiegu znalazła

się korespondencja sygnowana pieczęciami związku Solidarność, formalnie wówczas

już zawieszonego. Dodatkowym asumptem do zainteresowania się nimi mogły być

podpisy przedstawicieli oficjalnych struktur podlegających władzom. Rzeczywiście

podczas przesłuchań rozpytywano również właśnie o kwestie związkowych pieczęci,

które jednak, jak wynika z protokołów przesłuchań, zgodnie z poleceniem władz po

13 grudnia 1981 r. znalazły się pod ich kontrolą42.

Niezależnie od rzeczywistych przyczyn zainteresowania grodziscy milicjanci do-

piero pod koniec roku (28 grudnia) przesłuchiwali osoby związane z wysyłką życzeń

przez dyrekcję ZOZ-u w Grodzisku Mazowieckim (z siedzibą w Milanówku). Sądząc

z treści zeznań, były to raczej pierwsze oficjalne przesłuchania osób w tej kwestii.

Dość późny ich termin sugeruje, że cała sprawa nie była dla funkcjonariuszy pierw-

szorzędnej wagi. Trudno ocenić, czy poza przesłuchaniami wysyłka życzeń świątecz-

nych miała jakieś dalsze konsekwencje. Jeśli nawet, to mało jednak prawdopodobne,

aby w związku z nią szykanowano osoby na podstawie przepisów o stanie wojennym.

Wszakże przesłuchania wyjaśniły, iż do ich wysyłki doszło przed jego ogłoszeniem.

Bardziej prawdopodobne były natomiast szykany wobec członków Solidarności doko-

nywane choćby w ramach obowiązujących przepisów regulujących zasady pracy (np.

poprzez niekorzystne finansowo przesunięcia w ramach stanowisk pracy czy zwolnie-

nia pod pozorem zmian organizacyjnych). Trudno jednak na tym etapie rozpoznania

tematu ocenić, czy do takowych faktycznie doszło. Notabene karty świąteczne Solidar-

ność przygotowywała również w Wołominie. Całkiem możliwe, że i je kierowano nie

tylko do członków Solidarności43.

Przedstawione wydarzenia pokazują dwa zasadnicze pola (choć oczywiście abso-

lutnie nie wyczerpują one problemu), w ramach których doszło do współpracy między

Solidarnością a strukturami ówczesnego aparatu państwowego. Dotyczyły one spraw

bardziej i mniej istotnych społecznie. Za kwestię o większym bieżącym i praktycz-

nym znaczeniu dla życia codziennego można uznać sprawę zorganizowania dodatko-

wych miejsc przedszkolnych (Wołomin), a za mniej ważną, ze wspomnianego punktu

widzenia, sprawę życzeń świątecznych (Milanówek). Należy sądzić, że czynnikiem

sprzyjającym współpracy w opisywanych przypadkach była przynależność do Solidar-

ności osób pełniących kierownicze funkcje w istotnych dla wydarzeń zakładach pra-

cy (np. dyrektor „Gazomontażu” czy dyrektorka ZOZ-u w Grodzisku Mazowieckim

z siedzibą w Milanówku). Z drugiej strony patrząc, na kierowniczych szczeblach lo-

kalnego aparatu władzy były osoby, np. PZPR czy administracji (choćby wspomniany

przewodniczący RNMiG w Wołominie płk Eugeniusz Bartecki czy I sekretarz KMG

42 Ibidem.

43 Jerzy Kielak z wołomińskiej Solidarności wspominał: „Na początku grudnia 1981 roku Solidarność wy-

dała bardzo ładne karty świąteczne. Ktoś powiedział do mnie: weź więcej tych kart, bo to nasz ostatni druk”

( Popioły i zgliszcza, „Wieści Podwarszawskie”, nr 37, 17 IX 2000 r., wydanie internetowe).

28

w Wołominie Mieczysław Głowacki), które wykazywały dobrą wolę w sprawach przed-

stawianych przez Solidarność, do niej jednak nie należąc.

Było zapewne wiele innych pól współpracy, do której mogło dochodzić między

Solidarnością a przedstawicielami struktur podległych władzom. Wszakże ze swo-

jej istoty związkowej Solidarność musiała podejmować współpracę w środowiskach,

w których funkcjonowała, np. przemysłowych zakładach pracy, ale też rolnictwie (Soli-

darność Rolników Indywidualnych) czy środowiskach inteligenckich (np. Solidarność

w oświacie). Wszędzie tam, aby wypełniać swoje funkcje związkowe, Solidarność mu-

siała nawiązywać kontakty z lokalną administracją państwową (z niej mogła wynikać

wszakże również wieloraka współpraca)44.

W kontekście rozważanych wydarzeń istotnym zagadnieniem jest też motywacja,

która prowadziła do współpracy. Warto podkreślić, że NSZZ Solidarność w swoim sta-

tucie miał punkt deklarujący „popieranie inicjatyw w zakresie usprawnienia gospo-

darki, rozwoju kultury, oświaty, nauki i postępu technicznego” oraz „współdziałanie

z władzami i organami administracji państwowej w zakresie wynikającym z przepisów

prawa”, a także „publiczne opiniowanie projektów i przepisów”45. Ze strony przedsta-

wicieli władz w sprawie przekazania części budynku PZPR w Wołominie znaczenie

mogło mieć też rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z 13 marca 1981 r. dotyczą-

ce „odzyskania budynków i lokali użytkowanych niezgodnie z ich przeznaczeniem”46.

Ważne dla przedstawionej w artykule kwestii przedszkoli mogły być też wysiłki war-

szawskiego kuratorium w poszukiwaniu miejsc dla maluchów czy podobne działania

miejscowych rad narodowych. Przedstawiciele aparatu państwowego nie tylko jednak

działali na rzecz rozwiązania problemu przedszkolnego, ale też w kierunku rozpozna-

nia osób zaangażowanych w tę sprawę po stronie Solidarności. Aparat bezpieczeństwa

wszakże skrupulatnie odnotowywał wypowiedzi osób, które wykazywały aktywność

w związku ze sprawą zorganizowania przedszkola w budynku PZPR47. Last but not

least w zakresie motywacji należy wspomnieć o potrzebie zaspokojenia codziennych

życiowych potrzeb, do których naturalnie należało posyłanie dzieci do przedszkoli.

Była to wspólna bolączka tak rodziców, członków Solidarności, jak i należących do

PZPR. To zapewne łączyło.

Za dość naturalną w środowisku kulturowym ówczesnej Polski potrzebę można

uznać też składanie sobie życzeń przed świętami Bożego Narodzenia – tradycji, która

mimo walki władz z religią i Kościołem pozostawała rozpowszechniona w społeczeń-

stwie. Szczególnie musiała ona być oczywista dla pracowników – członków Solidarno-

ści, którzy z powodów religijnych praktykowali świąteczną tradycję składania życzeń

również w życiu prywatnym. W tym wypadku życzenia świąteczne Solidarności moż-

44 Osobnym zagadnieniem jest problematyka relacji między Solidarnością i Kościołem rzymsko-katolickim,

czy szerzej Kościołami chrześcijańskimi.

45 Statut NSZZ Solidarność. W zbiorach autora.

46 Niezależny Samorządny Związek Zawodowy Solidarność Region Mazowsze. Sprawozdanie z pierwszego

Walnego Zebrania Delegatów. Materiały cz. 1, Warszawa 1981, s. 49.

47 Choćby przewodniczącego Oddziału Solidarności Marka Kowalskiego ( Popioły i zgliszcza, „Wieści Pod-

warszawskie”, nr 37, 17 IX 2000 r., wydanie internetowe).

29

na traktować jako naturalne przedłużenie wyznawanych osobiście przez jej członków

wartości. Być może dla nadawców i adresatów życzeń było to po raz pierwszy (a może

kolejny od 1980 r.) doświadczenie tożsamości wartości wyznawanych w środowisku

prywatnym i służbowym. Jak starano się pokazać, w wypadku życzeń w Milanówku,

były one postrzegane raczej jako coś oczywistego, naturalnego, w istocie nic wyjątko-

wego nawet w realiach PRL.

Z perspektywy przedstawionego materiału źródłowego, szerszego niż jednost-

kowy kontekst, można sądzić, że sprawa organizacji przedszkoli była naturalnym

dążeniem do zaspokojenia jednej z podstawowych potrzeb społecznych (opieki nad

potomstwem w wieku przedszkolnym) w generalnie nienormalnej sytuacji gospo-

darki niedoboru i ówczesnego kryzysu ekonomicznego PRL. Po prostu starano się

zaradzać także i takim brakom – tak skutecznie, jak było to tylko możliwe. Sprawa

składania życzeń też nie wydaje się być czymś odosobnionym czy wyjątkowym, bo

pozostawała wówczas stałym elementem nie tylko kultury kojarzonej z religią chrze-

ścijańską (praktykowaną zapewne przez większość obywateli, w tym członków PZPR),

ale też i obyczaju świeckiego, pozbawionego elementów religijnych, oficjalnie jednak

uwzględnianego w PRL.

Temat niniejszego artykułu skłania też do szerszego postawienia pytań w kontek-

ście przedstawionych w nim wydarzeń. Można się zastanawiać, na ile miało wówczas

miejsce współistnienie obok siebie struktur państwowych oraz Solidarności, a na ile

dochodziło do faktycznej współpracy między nimi, czy – odmiennie – konfrontacji?

Interesujące byłoby rozważenie, jakie okoliczności sprzyjały tym poszczególnym sytu-

acjom? Ciekawą kwestią jest także pytanie o szerszą motywację obu stron, która skła-

niała je do współpracy. Na ile wynikała ona z bliskości środowiskowej (np. członkow-

stwa w Solidarności), a na ile ewentualnie z wyrachowania, taktyki, np. przetrwania

trudnego dla przedstawicieli władz czasu „karnawału Solidarności”. Warto też zasta-

nowić się nad tym, na ile występowała z obu stron (Solidarności oraz struktur wła-

dzom podległych) rzeczywista potrzeba współpracy przy rozwiązywaniu codziennych

problemów. Nasuwa się także pytanie o inne pola współpracy między Solidarnością

a dotychczas funkcjonującymi różnego rodzaju strukturami podległymi władzom.

Można tu wspomnieć o takich strukturach, jak: rady narodowe, administracja lokalna

(urzędy), struktury PZPR różnego szczebla czy zależne od władz organizacje związko-

we. Wartą zbadania jest też ewentualna zależność między poziomem współpracy wy-

stępującym na poziomie lokalnym a bliskością strukturalną (czy nawet geograficzną)

do kolejnych szczebli władz państwowych i Solidarności.

Niewątpliwie opisane wyżej wydarzenia świadczą o polach współpracy, które wy-

dają się być dość naturalnymi zarówno z punktu widzenia władz, jak i związku za-

wodowego Solidarność. Wiele pytań nasuwających się przy ich okazji musi jednak

pozostać na razie bez konkretnej odpowiedzi. Być może uda się to w przyszłości.

30

Aneks 1

Ustalona lista osób zaangażowanych bezpośrednio lub pośrednio w organizację przedszkola w Wołominie:

Stanisław Bielecki (wiceprezydent Warszawy) [pośrednio]

Stanisław Glinka (dyrektor Przedsiębiorstwie Budownictwa Gazowniczego „Gazomontaż”) [pośrednio]

Mieczysław Głowacki (I sekretarz KMG PZPR) [bezpośrednio]

Ryszard Kitliński (Zastępca Naczelnika Miasta i Gminy Wołomin) [bezpośrednio]

Bogdan Kowalski (Naczelnik Miasta i Gminy Wołomin) [bezpośrednio]

Marek Kowalski (Przewodniczący oddziału wołomińskiego NSZZ Solidarność) [bezpośrednio]

Wiktor Miszczenko (Wiceprzewodniczący KZ NSZZ Solidarność w „Gazomontażu”) [bezpośrednio]

Czesław Młot (komisarz wojskowy) [bezpośrednio]

Kazimierz Polnau (członek oddziału wołomińskiego Solidarności) [bezpośrednio]

Aneks 2

Niepełna (możliwa do ustalenia) lista osób działających/współpracujących w ramach Oddziału Solidarności

w Wołominie 1980–1981:

Kazimierz Ciesielski

Tadeusz Gawryś

Jerzy Kielak

Marek Kowalski (przewodniczący Oddziału NSZZ Solidarność)

Marek Kuzdra

Grzegorz Lipski

Janusz Marcinkiewicz

Wiktor Miszczenko

Stanisław Nowak

Kazimierz Polnau

Jan Szubierajski

Marcin Szuszkiewicz

Bogdan Wołoszka

Waldemar Zbrzeźny

Źródło: List z relacją Wiktora Miszczenko przesłany Tadeuszowi Ruzikowskiemu, IV 2010 r., mps, w zbio-

rach autora.

Aneks 3

Ustalona lista osób bezpośrednio i pośrednio zaangażowanych w wysyłkę życzeń świątecznych w ZOZ

w Milanówku:

[Jacek] Dygas (przewodniczący KZ NSZZ Solidarność w ZOZ w Grodzisku Mazowieckim)

Irena Marta Głuszek (podpis pod życzeniami, referent administracyjny w ZOZ w Milanówku, członek So-

lidarności)

Wiesława Orłowska-Bartosiewicz (podpis pod życzeniami, dyrektor ZOZ w Grodzisku Mazowieckim z sie-

dzibą w Milanówku, członek Solidarności)

Wojciech Rymarczyk (wiceprzewodniczący KZ NSZZ Solidarność w ZOZ w Grodzisku Mazowieckim)

Halina Skrzypińska (podpis pod życzeniami, związki branżowe pracowników służby zdrowia)

[imię nieznane – TR] Szczurowska (podpis pod życzeniami, przedstawicielka PZPR)

31

MaRcin zwolski

Lokalnie, regionalnie, centralnie.

Różne wymiary działalności Solidarności Regionu

Pojezierze (1980–1981)

Region Pojezierze NSZZ Solidarność funkcjonował w ramach administracyjnych

utworzonego w 1975 r. województwa suwalskiego. W ciągu 5 lat istnienia wojewódz-

twa większość jego mieszkańców uznała, niejako z konieczności, rolę Suwałk jako

centrum administracyjnego, jednak awans tej miejscowości był uważany za niezasłu-

żony i nigdy nie osiągnęła ona statusu uznanego lidera regionu w sprawach gospodar-

czych, kulturalnych, a nawet politycznych. Rywalizację na tych polach podejmowały

inne okoliczne miasta, w szczególności Ełk i Giżycko1. Powstanie struktur Solidarno-

ści rozpoczęło nowy etap rywalizacji.

Solidarność napotkała w województwie suwalskim na trudny grunt. Był to teren

głównie rolniczy, słabo zurbanizowany i uprzemysłowiony. Spośród 200 tys. aktyw-

nych zawodowo jego mieszkańców ponad połowa pracowała w rolnictwie, a w prze-

myśle zaledwie 29 tys. osób. Brakowało dużych zakładów pracy, tylko jeden zatrudniał

więcej niż 2 tys. pracowników (dokładnie 2,1 tys. zatrudniało Wojewódzkie Przedsię-

biorstwo Przemysłu Mięsnego w Ełku)2. Społeczeństwo regionu nie uczestniczyło ak-

tywnie we wcześniejszych wystąpieniach przeciwko władzy komunistycznej, w 1956,

1970 czy 1976 r., pozostając na uboczu walki o chleb i większą dawkę wolności. Wyda-

je się, że wpływ na bierną postawę ludności północno-wschodniego skraju Polski pod-

czas tych wydarzeń mogła mieć m.in. bliskość granicy z ZSRS i pamięć o szczególnie

silnych na tym terenie powojennych represjach komunistycznych, przede wszystkim

o obławie augustowskiej3. W latach 70-tych nie istniały w regionie zorganizowane gru-

1 Suwałki. Miasto nad Czarną Hańczą, red. J. Kopciał, Suwałki 2005, s. 675–676.

2 Polska w liczbach, Warszawa 1985, s. XVII–XIX; AP Suwałki, KW PZPR w Suwałkach, 286, Krótka charak-

terystyka woj. suwalskiego, [1978 r.], k. 6.

3 Obława augustowska – pacyfikacja terenu Puszczy Augustowskiej i jej okolic przeprowadzona w lipcu

1945 r. przez jednostki NKWD i Armii Czerwonej przy pomocy oddziałów Wojska Polskiego oraz miejsco-

wych funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej; w jej wyniku aresztowano ponad

2 tys. osób, z których około 600 zginęło w nieznanych do czasów obecnych okolicznościach. zob. m.in. w:

J.J. Milewski, Największa zbrodnia na Polakach po wojnie, [w:] Zaginieni w obławie augustowskiej – lipiec 1945

roku. Informator wystawy, Białystok 2005, s. 3–6; Idem, Wstęp, [w:] Obława augustowska – lipiec 1945 r. Wybór źródeł, red. J.J. Milewski, A. Pyżewska, Białystok 2010, s. 19–36; M. Zwolski, [hasło] „ Obława augustowska”,

[w:] „Encyklopedia Białych Plam”, Suplement, t. XX, Radom 2006, s. 65–68.

32

py opozycyjne. Dopiero na przełomie 1977 i 1978 r. zaczęła tu regularnie docierać

niezależna prasa, ulotki i wydawnictwa4.

W sierpniu 1980 r. w województwie doszło do kilku akcji rozrzucania ulotek i pi-

sania na murach antysocjalistycznych haseł. W tym miesiącu miał też miejsce jeden,

lokalny, kilkugodzinny strajk5 i kilka protestów, zgłaszania postulatów przez załogi6.

Fala strajków dotarła do regionu dopiero po podpisaniu porozumień sierpniowych.

W ciągu 2 miesięcy w regionie odbyło się 61 strajków z udziałem około 15 tys. ludzi7.

Pomimo nawiązania we wrześniu 1980 r. wielu kontaktów z ośrodkami Solidarno-

ści w Gdańsku i Warszawie, przez długie tygodnie nikt w regionie nie decydował się

na oficjalne założenie komórki Solidarności. Wciąż dominował strach i niepewność.

Pierwsze komitety zakładowe w województwie suwalskim powstały najprawdopodob-

niej dopiero w październiku. W pierwszych dniach tego miesiąca z inicjatywy Wie-

sława Kolankiewicza doszło w Giżycku do spotkania kilku osób, które zdecydowały

o podjęciu próby powołania międzyzakładowego komitetu Solidarności. 9 październi-

ka odbyło się zebranie przedstawicieli 5 zakładów pracy z Giżycka i najbliższej okoli-

cy, na którym utworzono MKZ NSZZ Solidarność Region Mazury z Kolankiewiczem

jako przewodniczącym (w grudniu na stanowisku zastąpił go Marek Sztabkowski).

Cztery dni później komitet został zarejestrowany w Gdańsku, gdzie uzyskał też pełno-

mocnictwa na działalność na terenie całego województwa. Mimo to, niemal miesiąc

później doszło do utworzenia drugiego MKZ-etu w regionie, tym razem z siedzibą

w Suwałkach (przewodniczącym wybrano Tadeusza Tylendę). Komitet został zareje-

strowany w Warszawie, a jego działacze rościli pretensje do prawa działalności przy-

najmniej na terenie wschodniej części województwa. Zadecydowały o tym głównie

kwestie ambicjonalne – mieszkańcy młodej stolicy województwa nie chcieli oddać

związkowej władzy Giżycku8. Przez pierwsze miesiące oba MKZ-ty unikały bezpo-

średniego sporu, skupiając się na bieżącej działalności, w której na pierwszym miej-

scu była rozbudowa struktur związkowych w terenie. Skuteczniej działał MKZ w Gi-

życku, który w pierwszych dniach listopada zrzeszał już zakłady z rejonu Giżycka,

Gołdapi, Ełku, Węgorzewa i Olecka. Do 18 listopada podporządkowało mu się 25 ko-

mitetów założycielskich reprezentujących ponad 8 tys. członków. MKZ w Suwałkach

zebrał około 4 tys. członków z zakładów z Suwałk i najbliższej okolicy9.

4 Największą sieć kolportażu zorganizował Sławomir Karolik z Giżycka, współpracujący z ROPCiO i KOR.

AIPN Bi, 06/179, Notatka dotycząca przejawów działalności elementów antysocjalistycznych na terenie woj.

suwalskiego, 20 X 1979 r., k. 3; zob. M. Zwolski, Sławomir Ryszard Karolik, www.encyklopedia-solidarnosci.

pl.

5 21 sierpnia w Przedsiębiorstwie Produkcji Leśnej „Las” w Rynie. AIPN Bi, 06/229, Meldunek operacyjny,

21 VIII 1980 r., k. 4v.

6 M.in. w Augustowie i Suwałkach. M. Zwolski, NSZZ „Solidarność” Region Pojezierze, [w:] NSZZ „Solidar-

ność” 1980–1989, t. 5: Polska środkowo-wschodnia, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 112.

7 AIPN Bi, 039/382/12, Sprawozdanie z realizacji przedsięwzięć Wydziału III A KW MO w Suwałkach w

1980 r., [styczeń 1981 r.], k. 3.

8 Zob. M. Zwolski, NSZZ „Solidarność” Region Pojezierze, s. 115, 117.

9 AIPN Bi, 0044/187/3, Ocena zagrożenia woj. suwalskiego, 14 III 1985 r., k. 1.

33

Pozostałe działania związkowców dotyczyły spraw lokalnych, czyli dotyczących po-

szczególnych zakładów pracy, miejscowości, ale też regionalnych, dotyczących całego

województwa, wreszcie również ogólnopolskich. Oba ośrodki wybrały inne prioryte-

ty. Działacze w Giżycku poświęcali się interwencjom. Dotyczyły one zwykle ważnych

kwestii pracowniczych, czasem utrudniania założenia lub podjęcia działań komitetów

założycielskich, ale nie brakowało też prób załatwienia spraw prywatnych przez doma-

gających się interwencji. Interweniujący bardzo ostrożnie podchodzili więc do każdej

zgłoszonej sprawy. Ich działania były zwykle skuteczne, kierownictwo zakładów ule-

gało związkowcom, a jeśli nie, ci zwracali się do władz wyższych z wojewodą na czele

i uzyskiwali pożądane rozwiązanie10.

Elementem polityki regionalnej MKZ w Giżycku były kontakty z władzami admi-

nistracyjnymi województwa. Już 28 października 1980 r. członkowie prezydium MKZ

Region Mazury spotkali się z wojewodą Eugeniuszem Złotorzyńskim, który zobowią-

zał się do przekazania Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej wniosku o zapra-

szanie na sesje przedstawiciela Solidarności. Wniosek został wkrótce zrealizowany,

dzięki czemu MKZ w Giżycku zyskał możliwość zabierania oficjalnego głosu w spra-

wach województwa11. Nie zamierzano na tym poprzestać. W listopadzie zapadła de-

cyzja o poszerzeniu zakresu działalności i rozpoczęto zbieranie tematów związanych

z polityką regionalną do poruszenia w negocjacjach z wojewodą. Początkowo miały

one dotyczyć 3 głównych kwestii: zaopatrzenia rynku, budownictwa i ochrony środo-

wiska12. 16 stycznia MKZ Region Mazury zorganizował kolejne spotkanie z wojewodą

i naczelnikami miast województwa, w którym wzięło udział około 300 osób. Poruszo-

no podczas niego problemy zgłoszone przez działaczy z komisji podległych Giżycku.

Funkcjonariusze SB raportowali, że związkowcy „zmusili wojewodę”, aby zobowiązał

się do podjęcia działań w poruszonych sprawach13.

MKZ w Suwałkach był początkowo ignorowany przez władze administracyjne wo-

jewództwa uznające prawo do reprezentowania Związku w regionie przez Giżycko.

Mogło to być elementem odgórnej polityki konfliktowania poszczególnych komórek

związkowych, która dawała o sobie znać już w tym czasie. Dopiero 21 listopada doszło

do spotkania suwalskich związkowców z wojewodą. Przedstawione przez działaczy

żądania nie dotyczyły, jak w przypadku Giżycka, spraw gospodarczych województwa.

Na pierwszy plan działalności suwalskich związkowców wysunęła się bowiem sprawa

budowanej właśnie, monumentalnej jak na regionalne warunki, siedziby KW PZPR.

Suwalczanie żądali przekazania gmachu na cele społeczne, np. szpital; zaczęli już

zbierać podpisy pod postulatem w tej sprawie14. Wojewoda nie zgodził się nawet na

10 Wydajność wzrasta, lepsza dyscyplina. Rozmowa R. Polkowskiego z M. Sztabkowskim i J. Jarockim, „Kra-

jobrazy”, nr 4, 1 II 1981 r., s. 3; Relacja J. Jarockiego z 6 XI 2008 r.

11 AIPN Bi, 01/40/2, Ustalenia ze spotkania wojewody z MKZ NSZZ „Solidarność” w Giżycku, 28 X 1980 r.,

k. 5–6; Relacja H. Sarul z 7 II 2007 r. (w zbiorach autora).

12 Komunikat MKZ NSZZ «Solidarność» Giżycko, nr 2, 11 XI 1980.

13 AIPN Bi, 01/40/2, Protokół ustaleń ze spotkania, 16 I 1981 r., k. 34–40v.

14 AIPN Bi, 01/40/2, Notatka za spotkania wojewody suwalskiego z Prezydium MKZ NSZZ „Solidarność”

w Suwałkach, 21 XI 1980 r., k. 8–9.

34

rozpoczęcie rozmów na ten temat, jednak nie zahamowało to aktywności związkow-

ców. Sprawa gmachu KW PZPR była pierwszym wątkiem regionalnym poruszonym

na forum ogólnopolskim. Podjęto bowiem próby zainteresowania sprawą KKP i ko-

mitetów Solidarności w całym kraju. Do połowy grudnia związkowcy zebrali kilka

tysięcy podpisów pod petycją. 23 grudnia dostarczyli je do Urzędu Rady Ministrów,

gdzie spotkali się z wicepremierem Stanisławem Machem, ale – podobnie jak podczas

późniejszej wizyty w KC PZPR – nie uzyskali żadnych konkretów15.

Już z powyższego widać wyraźnie, że Solidarność województwa suwalskiego wal-

czyła głównie o sprawy swojego regionu, począwszy od drobnych interwencji, a skoń-

czywszy na problemach dotykających całe województwo. Usiłowała też zainteresować

problemami województwa Związek w kraju oraz komunistyczne władze centralne,

przenosząc sporadycznie swoją działalność na szczebel ogólnopolski. Nie znaczyło to

jednak lekceważenia ogólnopolskich akcji związkowych. Solidarność województwa

włączyła się do nich po raz pierwszy w sposób zorganizowany 17 grudnia 1980 r.,

w czasie obchodów dziesiątej rocznicy masakry grudniowej na Wybrzeżu. Dla uczcze-

nia rocznicy działacze wywieszali flagi na budynkach zakładów pracy, a niektórzy

przerwali pracę na minutę. Miesiąc później, gdy w całym kraju strajkowano, walcząc

o realizację „martwych” punktów porozumień sierpniowych, w województwie suwal-

skim dwukrotnie pracę przerywało po 7 tys. związkowców16.

MKZ Region Mazury wciąż umacniał pozycję lokalnego lidera ruchu związkowe-

go. W 1981 r. Solidarność województwa suwalskiego liczyła 35 tys. członków, z czego

jedynie 10 tys. należało do MKZ-etu w Suwałkach. Giżycko było też zdecydowanie

silniejsze organizacyjnie. W Suwałkach dopiero w styczniu utworzono pierwsze 4 ko-

misje branżowe: Oświaty, Wychowania i Kultury, Koordynacyjną, Propagandy i Kul-

turalno-Bytową (Interwencyjna i Pracowników Służby Zdrowia powstały w marcu).

W czasie gdy te komisje były w stadium organizacyjnym w Giżycku funkcjonowało

prężnie 5 innych: Wychowania i Kultury, Ochrony Zdrowia i Środowiska, Budownic-

twa, Zaopatrzenia, Handlu i Usług oraz Do Spraw Nadużyć i Wykroczeń. Ich przed-

stawiciele brali regularny udział w sesjach rad narodowych. Z relacji wynika, że był

to udział aktywny – ich przedstawiciele często zabierali głos. O realnym zasięgu tere-

nowym MKZ-etu w Giżycku świadczyły powołane do końca 1980 r. miejskie komisje

koordynacyjne: Ełk, Giżycko, Gołdap, Pisz i Węgorzewo (na początku roku zorganizo-

wano dodatkową w Olecku)17.

W sprawach szczególnie ważnych dla regionu rywalizujące MKZ-ty potrafiły

współpracować. 7 lutego na spotkaniu suwalskich związkowców zjawili się przedsta-

wiciele Regionu Mazury. Chcieli zapobiec eskalacji napięcia w stolicy województwa,

gdzie miejscowi działacze planowali naciskać władze w sprawie gmachu partii za po-

mocą manifestacji i strajku. Robotnicy zrzeszeni w suwalskim MKZ-ecie przyjęli ofer-

tę mediacji przedstawioną przez Giżycko. Działacze ze stolicy Mazur mieli regularne

15 Zob. M. Zwolski, NSZZ „Solidarność” Region Pojezierze, s. 121.

16 J. Schabieński, „Solidarność” w województwie suwalskim w latach 1980–1981, „Rocznik Augustowsko-Su-

walski” 2003, t. 3, s. 118.

17 M. Zwolski, NSZZ „Solidarność” Region Pojezierze, s. 118–119.

35

kontakty z władzami województwa i doświadczenia z wcześniejszych rozmów, stąd

wszyscy oczekiwali dużych efektów ich działania. Giżycczanie zostali przyjęci przez

wojewodę, a po dołączeniu do delegacji przedstawicieli MKZ-u w Suwałkach i ponow-

nym „zacięciu” się rozmów, zapadła decyzja o zorganizowaniu oficjalnych negocjacji

11 lutego w budynku Urzędu Wojewódzkiego w Suwałkach18.

Spotkanie doszło do skutku. Wzięło w nim udział po ok. 20 przedstawicieli obu

stron, władzy i związkowców (Suwałki i Giżycko wystawiły wspólną delegację). Obie

strony rozmów były dobrze przygotowane i zaskakiwały adwersarzy. Gdy wojewoda

Złotorzyński stwierdził, że nie może być mowy o przekazaniu budynku KW PZPR

na cele społeczne, związkowcy przedstawili mu pisemne deklaracje poparcia ich sta-

nowiska w kwestii tegoż budynku udzielone przez blisko 50 MKZ-etów Solidarności

z całego kraju. Sprawa gmachu partii nie była już tylko problemem lokalnym. Szcze-

gólne wrażenie na przedstawicielach władzy musiała wywrzeć obietnica niektórych

związkowych komitetów przyłączenia się do ewentualnego strajku powszechnego,

w razie ogłoszenia go przez Solidarność w województwie suwalskim. Okazało się jed-

nak, że wojewoda też ma „asa w rękawie”. Okazując zrozumienie dla przedstawianych

żądań, jak też potrzeb całej lokalnej społeczności, zaproponował przekazanie na cele

społeczne 12 innych obiektów. Zaskoczeni związkowcy potrzebowali czasu do namy-

słu, poprosili więc o przełożenie rozmów na 25 lutego, motywując to faktem, że nie

znali wszystkich zaoferowanych budynków i potrzebą ich zlustrowania. Wojewoda

wyraził zgodę, tak więc na spotkaniu nie zapadły żadne więżące ustalenia19.

Kilka dni po rozmowach do regionu dotarła decyzja KKP w sprawie zjednoczenia

obu działających w województwie suwalskim MKZ-etów. Utworzono oficjalnie MKZ

NSZZ Solidarność Region Pojezierze z tymczasową siedzibą w Giżycku i tymczaso-

wym przewodniczącym Markiem Sztabkowskim. Związkowcom zostawiono zaak-

ceptowanie decyzji o scaleniu, wybór nowych władz i siedziby, co miało nastąpić na

zebraniu plenarnym 5 marca w Giżycku. Do spotkania nie doszło ani 5 marca, ani

w kolejnych, wyznaczanych terminach, gdyż bojkotowali je suwalscy działacze. Prezy-

dium suwalskiego MKZ-etu nawet nie informowało o spotkaniach swoich członków,

prawdopodobnie w obawie przed złamaniem bojkotu. Wydaje się, że chcieli najpierw

dokończyć sprawę gmachu partii, aby wzmocnić swoją pozycję przed spotkaniem

zjednoczeniowym, bo zdawali sobie sprawę, że w tamtej chwili Giżycko miało zdecy-

dowanie większe poparcie w województwie20.

Lokalny kryzys w szeregach Solidarności prawdopodobnie przypadkowo zbiegł się

w czasie z gwałtownym ruchem partii w sprawie swojej nowej siedziby. Nie czekając

na kolejne, umówione spotkanie ze związkowcami, aparat KW PZPR przeniósł się do

nowego gmachu. Odbyło się to w skandaliczny sposób – nocą, w asyście osłaniających

przedsięwzięcie funkcjonariuszy MO i SB. Solidarność próbowała zareagować wywo-

łaniem ogólnopolskiego strajku, jednak KKP wycofała obiecane wcześniej poparcie

18 AIPN Bi, 01/40/1, Wyciąg z notatki służbowej ze spotkania z TW ps. „Tadeusz”, 12 II 1981 r., k. 19 v.

19 AIPN Bi, 01/40/1, Wyciąg z notatki służbowej ze spotkania z TW ps. „Tadeusz”, 12 II 1981 r., k. 19 v–20 v.;

A. Matusiewicz, Partia nie chciała oddać, www.wspolczesna.pl, 14 III 2008.

20 Szerzej na temat zjednoczenia obu MKZ-etów, M. Zwolski, NSZZ „Solidarność” Region Pojezierze, s. 119–123.

36

w tej sprawie21. Działacze suwalscy, pozbawieni poparcia z kraju oraz samodzielnie

izolujący się od Giżycka, pozostali na polu walki bez jakiegokolwiek wsparcia. Nic

dziwnego, że kolejna próba wpłynięcia na wojewodę – 27 lutego zaproponowali zorga-

nizowanie referendum w sprawie gmachu partii – została przez włodarza wojewódz-

twa zdecydowanie odrzucona. Prezydium niefunkcjonującego już formalnie MKZ-

-etu w Suwałkach ogłosiło gotowość strajkową w uznających strukturę zakładach22.

Wydaje się jednak, że nie było już dalszych pomysłów na wyjście z trudnej sytuacji.

Receptą na kontynuowanie walki okazało się ponowne zbliżenie struktur suwal-

skich z giżyckimi. Tylko razem, jako formalnie powołany przez KKP Region Pojezie-

rze, mogli działacze udać się po pomoc do przewodniczącego Lecha Wałęsy. Dlatego

też, pomimo dalszego bojkotu rozmów zjednoczeniowych, Suwalczanie zdecydowali

się na współpracę z kolegami z Giżycka. Krzysztof Zadrąg i Jarosław Słabiński z Su-

wałk oraz Lech Biegalski z Giżycka zostali wydelegowani jako oficjalni przedstawiciele

Pojezierza i 16 marca spotkali się z Lechem Wałęsą. Udało im się wynegocjować po-

parcie dla prowadzenia strajku o gmach partii. Wałęsa zalecił wprowadzenie gotowo-

ści strajkowej w województwie, aż do podjęcia rozmów z komisją rządową. Dwugo-

dzinny strajk ostrzegawczy zaplanowano na 26 marca, a okupacyjny od 1 kwietnia23.

Plany zrujnował „kryzys bydgoski” i podjęte w związku z nim decyzje KKP. Po-

nownie oddzielnie MKZ-etu Region Pojezierze w Giżycku oraz MKZ-etu w Suwał-

kach przekształciły się w Międzyzakładowe Komitety Strajkowe (MKS) i przeniosły

swoje siedziby do uchodzących za najlepiej zabezpieczone zakładów pracy (w Suwał-

kach była to Wytwórnia Podkładów Strunobetonowych Kolbet, w Giżycku – Przedsię-

biorstwo Produkcyjne Żegluga Mazurska). Oba MKS-y wyznaczyły do strajku w su-

mie 94 zakłady, w których pracowało ponad 19 tys. członków Solidarności. 27 marca,

podczas powszechnego strajku ostrzegawczego przynajmniej częściowo stanęły 83

z nich; strajkowało 17,5 tys. związkowców24. Była to największa operacja w historii

podjęta przez Solidarność w województwie suwalskim.

Po tym krótkim, aczkolwiek bardzo ważnym i okupionym dużym wysiłkiem or-

ganizacyjnym wątkiem krajowym, związkowcy powrócili do działań regionalnych.

Niepotrafiącym się dogadać działaczom z dwóch najważniejszych ośrodków związko-

wych w regionie z pomocą przyszli ci z pozostałych miejscowości. Przy szczególnie

dużym udziale działaczy z Olecka, z Andrzejem Bereśniewiczem na czele, udało się

doprowadzić do walnego zjazdu delegatów, który odbył się 9 kwietnia w Ełku. Tam

zaakceptowano funkcjonujące od niemal 2 miesięcy jedynie „na papierze” zjednocze-

nie i powołanie MKZ-etu Region Pojezierze z siedzibą w Giżycku i przewodniczącym

Sztabkowskim. Aby władze scalonego związku mogły ponowić rozmowy na temat

gmachu partii bez niepotrzebnych obciążeń, odwołano gotowość strajkową, wyrażając

w ten sposób zaufanie do nowego zarządu25.

21 A. Matusiewicz, op. cit.

22 M. Zwolski, NSZZ „Solidarność” Region Pojezierze, s. 122.

23 J. Schabieński, op. cit . , s. 121.

24 „Biuletyn Informacyjny ZOZ Giżycko”, 28 III 1981 r.

25 Zob. M. Zwolski, NSZZ „Solidarność” Region Pojezierze, s. 124.

37

Niewątpliwym sukcesem zarządu zjednoczonego MKZ-etu było doprowadzenie

z pomocą KKP do kolejnych negocjacji na temat gmachu. 25 i 26 kwietnia w Urzędzie

Wojewódzkim w Suwałkach debatowali przedstawiciele Rządu, KC PZPR, KW PZPR,

władz wojewódzkich z delegacją MKZ-etu Region Pojezierze wspieraną przez eks-

pertów KKP. Związkowcy, postawieni wobec groźby cofnięcia poparcia KKP, zostali

ostatecznie zmuszeni do rezygnacji z walki o ten właśnie budynek. Otrzymali jednak

w zamian obietnicę przekazania na cele społeczne wielu innych budynków i lokali.

Rezultat rokowań został przyjęty w regionie jako porażka, tym bardziej, że tylko część

obietnic władz została później spełniona26.

W negocjacjach nie wziął udziału dotychczasowy wojewoda Eugeniusz Złotorzyń-

ski, bowiem na krótko przed ich rozpoczęciem został on niespodziewanie zdjęty ze

stanowiska. Nieoficjalnie mówiło się, że powodem dymisji było przerwanie rozmów

z Solidarnością i wprowadzenie partii do nowej siedziby przed zapadnięciem posta-

nowień. Nie da się obecnie ani tego potwierdzić, ani temu zaprzeczyć, choć nie spo-

sób nie zauważyć, że usunięcie znienawidzonego przez Solidarność wojewody przed

zaplanowanymi negocjacjami mogło być doskonałym posunięciem władzy komuni-

stycznej, umożliwiającym zawarcie trudnego kompromisu. Kandydatem na nowego

wojewodę, zaprezentowanym na sesji WRN był dotychczasowy wicewojewoda Aleksy

Łozowski, którego związkowcy zapamiętali jako jednego z głównych przeciwników

przekazania gmachu partii na cele społeczne. Był to pierwszy moment, w którym re-

gionalny związek mógł pokazać swoją siłę po zjednoczeniu. Obecni na sesji przedsta-

wiciele Pojezierza zabrali głos, sprzeciwiając się tej kandydaturze. Halina Sarul z Gi-

życka zaprotestowała w imieniu Regionu Pojezierze na tyle skutecznie, że członkowie

WRN nie tylko nie zaakceptowali kandydatury Łozowskiego, ale też, chcąc uniknąć

dalszych zatargów z Solidarnością, wyrazili chęć zgłoszenia wspólnego kandydata,

który cieszyłby się poparciem Rady i związku27. Pierwszy duży, choć na razie poło-

wiczny sukces zjednoczonego Pojezierza stał się faktem.

Rzeczywiście, przez kilka tygodni trwały konsultacje nad ewentualnymi kan-

dydatami na wojewodę. Jednak 21 maja poinformowano o oficjalnych kandydatach

zgłoszonych przez wiceministra Zdzisława Adamczewskiego, których radni mieli

opiniować bez dalszych konsultacji społecznych. Było to jawne złamanie wcześniej-

szych propozycji i ustaleń, więc delegacja Solidarności złożyła protest i opuściła salę

obrad WRN. Niebezpieczeństwo kolejnego konfliktu (związkowcy zagrozili upublicz-

nieniem całej sprawy we własnej prasie oraz za pomocą plakatów i ulotek) podziała-

ło na radnych na tyle, że ostatecznie odłożyli opiniowanie kandydatów na kilka dni,

w czasie których miały się odbyć konsultacje28. W czasie konsultacji, a także podczas

szybko zorganizowanego w Ełku otwartego spotkania z kandydatami, związkowców

przekonał do siebie Kazimierz Jabłoński, który uzyskał ich poparcie. Kluczowe zna-

26 Zob. J. Schabieński, op. cit., s. 121–122.

27 AIPN Bi, 01/40/1, Wyciąg z informacji TW ps. „Stach”, 5 V 1981 r., k. 35, 35v; Relacja H. Sarul z 7 II 2007 r.

(w zbiorach autora).

28 AP Suwałki, KW PZPR w Suwałkach, 521, Teleks sekretarza KW PZPR w Suwałkach do KC PZPR, 21 V

1981 r., k. 34–36; Relacja H. Sarul z 7 II 2007 r. (w zbiorach autora).

38

czenie mogły tu mieć nieoficjalne rozmowy Jabłońskiego z wybranym właśnie prze-

wodniczącym Zarządu Regionu Pojezierze Lechem Biegalskim, który powiedział mu

wprost, czego związek oczekuje od nowego wojewody29. Radnym WRN nie pozostało

nic innego, jak tylko zgodzić się z wyborem związkowców, dzięki czemu Jabłoński zo-

stał wojewodą. Był to niewątpliwie jeden z największych sukcesów Solidarności w re-

gionie, który przełożył się na późniejsze, świetne kontakty z władzami województwa.

Jak wspomina wielu byłych związkowców, właśnie wtedy odczuli, że naprawdę mają

wpływ na swoje województwo.

28 maja w Ełku z udziałem ok. 500 delegatów odbył się Wojewódzki Zjazd Delega-

tów Regionu Pojezierze. Wybrano Zarząd Regionu i przewodniczącego – wspomnia-

nego wyżej Lecha Biegalskiego z Giżycka30. Rozpoczął się kolejny etap działalności

związku w województwie. Nadal najważniejsze były działania regionalne i lokalne.

Przedstawiciele Zarządu zajmowali się interwencjami, uczestniczyli też w sesjach

WRN. Jak wspomniano wyżej, dochodziło do częstych i efektywnych spotkań oraz

rozmów z wojewodą Jabłońskim, czasem także z jego inicjatywy31. Stałym przedsta-

wicielem związku na posiedzeniach Wojewódzkiego Sztabu Antykryzysowego przy

wojewodzie była Krystyna Zdun z Suwałk32. Solidarność utworzyła Forum Aktywności

Społecznej – inicjatywę, która miała pozwolić wszystkim zainteresowanym przedsta-

wić problemy i postulaty dla przekazania władzom województwa33. Na gruncie lokal-

nym często i ściśle współpracowano z Solidarnością wiejską oraz rzemieślniczą. Nie-

wątpliwym sukcesem było zorganizowanie dobrze wyposażonej bazy poligraficznej

w Suwałkach, z dwoma offsetami, nowoczesnym kserografem, gilotyną do papieru

i ogromnymi zapasami papieru. Dzięki temu drukowano plakaty, ulotki i odezwy,

a przede wszystkim prasę związkową – dwutygodnik „Kres” oraz wydawany niere-

gularnie „BIP. Biuro Informacyjne Pojezierza”34. Ważne było założenie przez Biuro

Informacyjne Zarządu Regionu Oficyny Wydawniczej „Q”, która wydała 6 książek35.

Lokalnie aktywnie działały wykazujące się sporą samodzielnością oddziały Zarzą-

du Regionu. Prowadziły interwencje, ale nie tylko. Praktycznie każdy oddział miał

też własne inicjatywy. Żądano przekazania budynków partyjnych i milicyjnych na po-

trzeby społeczne (głównie przedszkola), poruszano problemy budownictwa mieszka-

niowego i słabego zaopatrzenia sklepów. Oddział w Augustowie doprowadził do re-

29 E-mail L. Biegalskiego do autora, 29 XII 2006 (w zbiorach autora).

30 AP Suwałki, KW PZPR w Suwałkach, 521, Teleks sekretarza KW PZPR w Suwałkach do KC PZPR, 30 V

1981 r., k. 62.

31 AIPN Bi, 06/365, Meldunek operacyjny, 17 II 1982 r., k. 16 v.

32 Relacja K. Zdun z 4 VII 2008 r. (w zbiorach autora).

33 Forum Aktywności Społecznej, „Kres”, nr 4, 26 VI 1981, s. 7.

34 M. Zwolski, Kres, www.encyklopedia-solidarnosci.pl; Idem, BIP. Biuro Informacyjne Pojezierza, www.en-

cyklopedia-solidarnosci.pl.

35 Reprint opracowania Ludwika Smolenia z 1929 r. Zarys historji wojennej Pułków Polskich 1918-1920. 41 Su-

walski Pułk Piechoty imienia Marszałka Józefa Piłsudskiego i dzieła Czesława Miłosza: Światło dzienne, Traktat moralny, Traktat poetycki, Król Popiel i inne wiersze, Zdobycie władzy. Wydrukowano także Zniewolony umysł

Miłosza, jednak cały nakład zarekwirowała SB po wprowadzeniu stanu wojennego. M. Zwolski, Oficyna

wydawnicza Q, www.encyklopedia-solidarnosci.pl.

39

aktywacji Augustowskiego Przedsiębiorstwa Budowlanego, a Oddział w Węgorzewie

powołał zespół miast i gmin Wielkich Jezior Mazurskich, który miał zapewnić ochro-

nę ekologiczną tej krainy. To tylko przykłady, takich aktywności było więcej36.

Mimo że najmniej uwagi poświęcano działaniom ponadregionalnym, to i na tym

polu Pojezierze odniosło pewien sukces. W dniach 9–10 lipca w Giżycku odbył się

Krajowy Zjazd Biur Interwencyjnych. Pomimo wcześniejszych obaw, Zarząd Regionu

dobrze wywiązał się z prac organizacyjnych i zjazd okazał się sukcesem37. 26 sierpnia

odbyła się II tura WZD, podczas której wybrano delegatów na zjazd krajowy oraz za-

twierdzono program działania Zarządu. Te, wydawałoby się najważniejsze ustalenia

zjazdu zostały jednak przyćmione przez inne, z pozoru mało istotne. Przewodniczący

Biegalski zgłosił wniosek o przeniesienie siedziby Zarządu do stolicy województwa.

Motywował to m.in. ułatwieniem kontaktu z władzami województwa oraz lepszą bazą

lokalową. Wniosek został przegłosowany, przeciwnicy przeniesienia siedziby zostali

zaskoczeni i nie zdołali się zorganizować38. Związkowcy z zachodnich miejscowości

regionu, szczególnie z Giżycka, byli rozżaleni brakiem wcześniejszych konsultacji

w tej sprawie. Stało się to przyczyną wznowienia konfliktu w regionie. Część komisji

zakładowych zażądała wstrzymania wykonania uchwały do czasu ogłoszenia referen-

dum. Niektóre z nich zawiesiły nawet odprowadzanie składek członkowskich i podję-

ły rozmowy z Zarządem Regionu Warmińsko-Mazurskiego w sprawie zmiany podpo-

rządkowania się39.

Po dość spokojnym wrześniu do kolejnej eskalacji wewnętrznego konfliktu doszło

w październiku. Wiceprzewodniczący ZR Jarosław Słabiński z Suwałk, wraz z pracow-

nikami swojego macierzystego zakładu pracy, czyli WPS Kolbet, oraz przewodniczą-

cym Wojewódzkiego Komitetu Założycielskiego NSZZ Solidarność Wiejska Markiem

Daniłowiczem zorganizowali samowolną akcję protestacyjną przeciwko pogarszają-

cemu się zaopatrzeniu sklepów. 9 października wkroczyli do budynku Urzędu Wo-

jewódzkiego w Suwałkach i rozpoczęli okupację pomieszczeń40. Zaskoczeni sytuacją

pozostali członkowie Zarządu mieli nie lada problem, co zrobić z „dzikim” protestem.

Mając na uwadze wewnętrzne problemy związku, postanowili poprzeć akcję, aby za-

pobiec dalszym podziałom w Zarządzie. Ogłosili też gotowość strajkową w całym re-

gionie41.

Oficjalny już protest związkowców Pojezierza zakończyły rozmowy ich przedsta-

wicieli z wicepremierem Januszem Obodowskim w Warszawie. 12 października pod-

pisano bardzo korzystną ugodę, gwarantującą m.in. poprawę zaopatrzenia sklepów

36 M. Zwolski, NSZZ „Solidarność” Region Pojezierze, s. 129.

37 Krajowy Zjazd Biur Interwencyjnych, „Kres”, nr 5, 18 VII 1981, s. 2.

38 I. Sewastianowicz, W rok po sierpniu, „Krajobrazy”, nr 37, 20 IX 1981, s. 4–5.

39 AIPN Bi, Oświadczenie KZ Mechanicznych Zakładów Produkcyjnych WZSR „FCH” w Giżycku, 22 X

1981 r. Kolekcja Oddziału NSZZ „Solidarność” Regionu Warmińsko-Mazurskiego w Giżycku; w opraco-

waniu.

40 AIPN, MSW II, 17/IX/231, t. 46, Ocena sytuacji polityczno-operacyjnej w woj. suwalskim w październiku

1981 r., [listopad 1981 r.], k. 93.

41 Relacja K. Zdun z 4 VII 2008 r. (w zbiorach autora).

40

w województwie i otrzymanie legitymacji umożliwiających kontrolę rynku żywnościo-

wego42. Prof. Romuald Kukołowicz, analizując w listopadzie 1981 r. dotychczasowe

osiągnięcia Solidarności, uznał nawet powyższe porozumienie za jedno z najważniej-

szych wydarzeń w historii związku, był to bowiem według niego jeden z nielicznych

przykładów racjonalnego i sensownego konsensusu43.

Niestety, robotnicy uczestniczący w okupacji oraz inni, popierający akcję uznali, że

okupacja została zakończona zbyt szybko, a ugoda nie była wystarczająco korzystna.

Konflikt w regionie narastał, kolejne komisje zakładowe, a nawet oddziały zawieszały

czynny udział w pracach związku, bojkotując zebrania i decyzje Zarządu Regionu, co

znacząco osłabiało jego możliwości. Ostry konflikt personalny, podsycany dodatkowo

przez SB, trwał też w samym Zarządzie44. W tych warunkach ogólnopolski, godzinny

strajk wyznaczony na 28 października podjęło tylko 8,8 tys. związkowców w 87 zakła-

dach województwa45. Osłabienie związku było też widoczne w działaniach lokalnych.

Próba utworzenia we współpracy z Regionem Białystok cenzurowanego i kolporto-

wanego przez Robotniczą Spółdzielnię Wydawniczą „Książka–Prasa–Ruch” tygodni-

ka związkowego oraz walka o odwołanie naczelnika miasta i gminy Ryn zakończyły

się bez rozstrzygnięć, przerwane wprowadzeniem stanu wojennego46. Ostatnią dużą

i skuteczną akcją związkowców w regionie, tym razem propagandową, było poinfor-

mowanie agencji prasowych i czytelników swoich periodyków o tzw. aferze alkoho-

lowej – rozprowadzaniu przez bufet w budynku KW PZPR alkoholu poza systemem

reglamentacji. Informacje o aferze, mimo gwałtownych prób ich zablokowania przez

władze, stały się wiedzą publiczną i skompromitowały partię w województwie47.

Pojezierze było jednym z najmniejszych regionów NSZZ Solidarność, w szczyto-

wym momencie rozwoju skupiało 62 tys. członków. Funkcjonując w trudnych warun-

kach niemal ciągłego wewnętrznego sporu, potrafiło jednak działać aktywnie i sku-

tecznie, włączając do rozwiązywania problemów lokalnych nawet czynniki centralne.

Było autentycznym gospodarzem województwa, w wielu sprawach niemal równorzęd-

nym partnerem dla organów administracji państwowej. Nie zapominało o włączaniu

się we wszelkie akcje ogólnopolskie, jednak szczególną aktywność przejawiało w kwe-

stiach regionalnych oraz lokalnych. Wiele z załatwionych spraw zmieniło obraz wo-

jewództwa, a niektóre ich skutki przetrwały nawet stan wojenny i przełom lat 80-tych

i 90-tych XX w.

42 J. Schabieński, op. cit., s. 130.

43 „Kres”, nr 13, 30 XI 1981, s. 7.

44 zob. w: M. Zwolski, NSZZ „Solidarność” Region Pojezierze, s. 131–135.

45 AIPN Bi, 039/382/10, Sprawozdanie z realizacji przedsięwzięć Wydziału V KW MO w Suwałkach w 1981 r.,

[styczeń 1982 r.], k. 9.

46 M. Zwolski, NSZZ „Solidarność” Region Pojezierze, s. 135.

47 Materiały pointerwencyjne NSZZ „Solidarność” Region Pojezierze. Suplement, [grudzień 1981 r.].

41

AnnA Siwik, TomASz JAn Biedroń

NSZZ Rolników Indywidualnych w województwie

nowosądeckim (1980–1981). Kontekst społeczno-polityczny

Powstanie Solidarności było swoistym fenomenem, który ciągle jest przedmiotem

analiz historyków, socjologów, politologów. Ten wielki ruch społeczny objął wszystkie

warstwy społeczne, od robotników po chłopów, a jego specyfika polegała na powią-

zaniu w spójną całość wielu różnych elementów. Badacz francuski Alain Touraine

rozpatruje Solidarność na trzech płaszczyznach: związkowym, społecznym i narodo-

wym. Touraine dowodzi, że integracja działań na tych poziomach była warunkiem

sukcesu i realizacji celów związku, a ponadto wpływała na indywidualne motywacje

uczestników ruchu1. Tym, co wyróżniało Solidarność, była silna obecność aspektów

moralnych i godnościowych. Zjawisko takie nie powinno dziwić, w świetle badań pro-

wadzonych przez Stefana Nowaka nad postawami i systemem wartości Polaków w la-

tach 70-tych2. Ireneusz Krzemiński dominujący wówczas kierunek myślenia ujął syn-

tetycznie: „Pojmowano (…) «obywatelskość» w takiej perspektywie, w której myślenie

społeczne, a więc myślenie o urządzeniu życia społecznego, życia dzielonego pospołu

z innymi, wiąże się z myśleniem o wartościach i z kategoriami religijnymi. A w taki

sposób powszechnie myślano w Polsce w okresie 1980–1981”3.

A zatem pisząc o Solidarności, nieuchronnie jesteśmy skazani na wplątanie w wie-

lowątkowość, gdzie elementy związkowe będą się mieszać z elementami narodowymi

i religijnymi. Powstanie Solidarności w sierpniu 1980 r. wyzwoliło energię społeczną

w środowisku wiejskim, tam też spontanicznie zaczęły się tworzyć nowe struktury,

które podobnie jak Solidarność robotnicza, nie miały jednoznacznie związkowego

charakteru, choć formalnie kwalifikowały się jako związek zawodowy.

O ile prace nad Solidarnością robotniczą są dość dobrze rozwinięte, o tyle ruch So-

lidarności chłopskiej jest zdecydowanie gorzej przebadany4. Niniejszy artykuł jest pró-

1 Szerzej zob.: A. Touraine, M. Wieviorka, J. Strzelecki, Solidarité. Analyse d’un mouvement socjale, Paris

1982; P. Kuczyński, M. Frybes, J. Strzelcki, D. Lapeyronnie, W poszukiwaniu ruchu społecznego. Wokół socjo-

logii Alaina Touraine’a, Warszawa 1994.

2 S. Nowak, Values and Attitudes of the Polish People, „Scientific American” 1981, no. 1, pp. 45–53; S. Nowak,

Postawy, wartości i aspiracje społeczeństwa polskiego. Przesłanki do diagnozy na tle przemian dotychczasowych,

[w:] S. Nowak, O Polsce i Polakach. Prace rozproszone 1958–1989, oprac. A. Sułek, Warszawa 2009, s. 182–230.

3 I Krzemiński, Solidarność. Projekt polskiej demokracji, Warszawa 1997, s. 161.

4 Warto wymienić niektóre prace: T. Kozłowski, J. Olaszek, Niezależny ruch chłopski w Polsce 1980–1989, [w:]

NSZZ Solidarność 1980–1989, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 75–136; M. Szpytma, Nie-

zależny Samorządny Związek Zawodowy Rolników Indywidualnych Solidarność w województwie krakowskim

42

bą wypełnienia tej luki na poziomie regionalnym, choć autorzy mają świadomość, że

niektóre wątki są zaledwie zaznaczone. Poza naturalnymi ograniczeniami tego typu

tekstu, jest to także spowodowanie brakiem źródeł, które w większości zostały znisz-

czone. Celem artykułu jest próba zrekonstruowania działalności Solidarności chłop-

skiej w rejonie nowosądeckim. Interesuje nas: kto inspirował powstanie związku?

jaka była rola Solidarności robotniczej i Kościoła? jakie elementy, przyjmując optykę

Touraine’a, dominowały w programie? jaki był stosunek PZPR do tworzącej się orga-

nizacji?

Powołanie Solidarności pracowniczej w sierpniu 1980 r. zaktywizowało środowi-

ska wiejskie, które już we wrześniu spontanicznie przystąpiły do organizowania Soli-

darności wśród rolników. O ile jednak utworzenie związku zawodowego pracowników

najemnych, przynajmniej od strony formalno-prawnej, nie mogło budzić zastrzeżeń,

o tyle zakładanie związków zawodowych przez prywatnych właścicieli gospodarstw

rolnych zostało przez władze potraktowane jako wygodny pretekst do odmówienia re-

jestracji Solidarności wiejskiej, o czym poinformował Sąd Wojewódzki w Warszawie

29 października 1980 r. Nie zahamowało to jednak procesu tworzenia w całym kraju

struktur związku w oparciu o różnorodne kręgi, od osób wcześniej już zaangażowa-

nych w działalność opozycyjną na wsi, poprzez środowisko akademickie uczelni rolni-

czych (SGGW), po niezrzeszonych rolników indywidualnych5.

Wkrótce po złożeniu wniosku o rejestrację rozpoczęto organizowanie Solidar-

ności Wiejskiej w całej Małopolsce, w której ośrodek krakowski odgrywał znaczenie

ponadregionalne, wspierając Warszawę w formowaniu założeń programowych i bu-

dowaniu struktur ogólnopolskiej rolniczej organizacji związkowej. Inicjatorami za-

angażowanymi w prace organizacyjne byli działacze inteligenccy, posiadający luźny

związek ze wsią, legitymujący się wyższym wykształceniem, niezatrudnieni w rolnic-

twie i nieposiadający chłopskiego pochodzenia. Należeli do nich: Katarzyna Bielańska,

Juliusz Osuchowski, Stanisław Kosch, Leszek Batko i Józef Baran. W celu uwiarygod-

nienia związku postanowiono znaleźć odpowiednią osobę związaną z rolnictwem, do-

brze sytuowaną, która mogłaby przyciągnąć rolników do związku. Warunki te spełniał

Bronisław Łuczywo, zamożny rolnik i ogrodnik z Wawrzeńczyc pod Krakowem. Nie-

bawem został przewodniczącym Komitetu Założycielskiego NSZZ Rolników Solidar-

ność Wiejska Polski Południowej z siedzibą w Krakowie6.

Początkowo planowano budowę jednej organizacji obejmującej całą Polskę po-

łudniową: od Bielska po Krosno i od Kielc po Tatry. Dzięki zaangażowaniu Katarzy-

ny Bielańskiej i jej kontaktom organizacyjnym w krótkim czasie uzyskano zgodę na

1980–1981, [w:] Miedzy Sierpniem a Grudniem. Solidarność w Krakowie i Małopolsce w latach 1980–1981, red.

T. Gąsowski, B. Klich-Kluczewska i J. Mierzwa, Kraków 2006, s. 155–180; J. Smarduch, Historia Niezależ-

nego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych Solidarność Podhala, Spiszu i Orawy na

tle Małopolski, Kraków 2004, praca magisterska UP; D. Iwaneczko, Od Ustrzyk Dolnych do stanu wojennego.

Wybrane działania operacyjne SB wobec Solidarności rolniczej w Polsce południowo-wschodniej 1980–1981, [w:]

Represje wobec wsi i ruchu ludowego (1956–1989), red. J. Gmitruk, Z. Nawrocki, Warszawa 2004.

5 Szerzej zob. T. Kozłowski, J. Olaszek, op. cit., s. 79 i nn.

6 M. Szpytma, op. cit., s. 158 i nn.

43

korzystanie z lokalu Solidarności przy ul. Karmelickiej w Krakowie. NSZZ Solidar-

ność i MKZ Małopolska pomagały też drukować pierwsze materiały informacyjne

Solidarności Wiejskiej. W szybkim tempie przygotowano akcję informacyjną o po-

wstaniu niezależnego związku zawodowego na wsi. Wobec braku dostępu do mediów

postanowiono, że wiadomości o Solidarności Wiejskiej będą przekazywane na wieś za

pośrednictwem chłoporobotników zaangażowanych w działalność w NSZZ Solidar-

ność oraz przez struktury parafialne kurii krakowskiej i tarnowskiej. Organizatorzy

zdawali sobie bowiem sprawę, że Kościół był najlepiej zorganizowany i poparcie pro-

boszczów będzie nieodzowne, jeśli ruch ma mieć powszechny charakter.

Jednak stosunek Kościoła wobec Solidarności nie był jednoznaczny. Część księży

i niektórzy hierarchowie mocno zaangażowali się w budowę związku, ale większość

zachowywała się biernie7. Motywy takiej postawy łatwo zrozumieć w kontekście wcze-

śniejszych doświadczeń Kościoła. Wypracowana w okresie Gierka „koegzystencja”

w każdej chwili mogła zostać zburzona, a pozwolenia na budowy sakralne cofnięte.

Mimo wszystko liczono jednak na poparcie duchowieństwa.

Rozsyłane przez Bielańską materiały dla proboszczów zawierały wskazówki, w jaki

sposób winni zachęcać do tworzenia lokalnych kół związkowych oraz szczegółowe

instrukcje dla przyszłych organizatorów. Zainteresowani wstąpieniem do związku

mogli podpisać wydrukowane w Krakowie deklaracje członkowskie, a także wybrać

władze koła: przewodniczącego, jego zastępcę i skarbnika. O zawiązaniu Wiejskiego

Koła NSZZR Solidarność Wiejska należało powiadomić sołtysa i naczelnika gminy

– według dołączonego wzoru. W ulotce podawano adresy punktów konsultacyjnych

w Warszawie i Krakowie oraz informowano o spotkaniu delegatów kół wiejskich

i gminnych Solidarności Wiejskiej z Lechem Wałęsą, które zaplanowano na 19 paź-

dziernika 1980 r.8

Wiec, w czasie którego Lech Wałęsa wezwał do organizowania niezależnych związ-

ków zawodowych, pobudził i zaktywizował społeczność województwa nowosądeckie-

go. Już 17 października 1980 r. w gminach Łącko, Podegrodzie, Jodłownik pojawiły się

ulotki NSZZ Rolników z żądaniami: obrony interesu rolników, udziału w ustalaniu

cen na płody rolne i środki produkcji oraz zaspokojenia potrzeb socjalnych rolników

i ich rodzin9.

Pod koniec miesiąca zastępca Komendanta Wojewódzkiego MO ds. SB w Nowym

Sączu płk Józef Schiller w swoim meldunku informował, że wśród księży kolporto-

wane są materiały informacyjne dotyczące Wolnych Niezależnych Związków Zawo-

dowych Rolników Solidarność Wiejska. Dostrzeżono również wśród rolników indy-

7 D. Guzik, Duchowieństwo krakowskie wobec Solidarności, [w:] Między Sierpniem a Grudniem, s. 144 i nn.

8 Ulotka Komitetu Założycielskiego NSZZR Solidarność Wiejska; Pismo do Przewielebnych Księży Pro-

boszczów przewodniczącego NSZZR Solidarność Wiejska Zdzisława Ostatka i Katarzyny Bielańskiej. In-

formacja dla księży, Archiwum Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego w Krakowie [dalej:

CDCN], teczka 105.

9 Informacja nr 89/90 z dnia 17 X 1980 r. o sytuacji polityczno-gospodarczej w woj. nowosądeckim, Archi-

wum Państwowe w Nowym Sączu [dalej: APNS], 321a.

44

widualnych aktywną działalność przedstawicieli NSZZ Solidarność w Nowym Sączu,

namawiających do zakładania niezależnego związku10.

Proces organizowania się Solidarności Wiejskiej musiał cieszyć się niewątpliwym

poparciem księży, skoro ordynariusz tarnowski, bp Jerzy Ablewicz, wiedząc o agitacji

na rzecz tworzenia NSZZ, wydał pisemną dyspozycję, aby duchowni nie angażowali

się czynnie w sprawy Solidarności robotniczej i wiejskiej. Biskup był krytycznie usto-

sunkowany do tworzenia Solidarności Wiejskiej, uważając ją za model nieodpowiedni

dla polskiej wsi11. Pierwsze koła NSZZR Solidarność Wiejska powstawały jednak naj-

częściej po apelach ogłaszanych przez księży, którzy nierzadko poświęcali jej całe ka-

zania. Informowali o terminie i miejscu zebrania organizacyjnego, którym często były

sale parafialne. W niektórych wsiach do Solidarności zapisywało się od razu kilkana-

ście, a nawet ponad 100 osób, bywało całymi rodzinami. Proboszcz w Podegrodziu

ks. Józef Nowak nawoływał rolników do wstępowania do Solidarności Wiejskiej. Jak

zanotowano w sprawozdaniu sytuacyjnym władz partyjnych: „We wszystkich przypad-

kach o terminie zebrania organizacyjnego informował kler z ambon”12.

Już we wrześniu 1980 r. w budowę ruchu Solidarności na nowosądeckiej wsi włą-

czył się Władysław Piksa, właściciel gospodarstwa ogrodniczo-sadowniczego z Czańca

koło Łącka. Dzięki kontaktom z Krakowem otrzymywał materiały informacyjne i za-

czął organizować pierwsze koła SW. Skupił wokół siebie grono działaczy m.in. Tade-

usza Gurgula, Stefana Piksę z Łącka, Jana Hilgera, Marcelego Franczyka. W okresie

od października do grudnia powołali 16 kół, najpierw w gminie Łącko, a następnie

komitety założycielskie w sąsiednich gminach: Podegrodzie, Chełmiec, Kamienica,

Łukowica. Pierwsze ogniwa Solidarności Wiejskiej powstały w pobliżu Nowego Sącza

we wsiach tradycyjnie uważanych za sadownicze i ogrodnicze, w których warunki ma-

terialne rolników w porównaniu do innych części województwa były o wiele lepsze.

Z czasem ukształtowało się grono działaczy chłopskich. Do wyróżniających się nale-

żeli: Jan Sikoń inż. sadownik z Łukowicy, Stanisław Jurkowski i Adam Klag z Czańca,

Leopold Dybiec z Łącka, Antoni Weber z Zagórzyna, Stanisław Faron i Stanisław Gor-

czowski z Kamienicy, Stanisław Bodziony z Podegrodzia, Stanisław Staszałek z Tęgo-

borzy, Marian Pasionek z Laskowej, Grażyna Fryc (Chochorowic) z Podegrodzia, Józef

Majerski z Łaz Brzyńskich z gminy Łącko13.

Inicjatorami tworzenia kół Solidarności Wiejskiej byli członkowie WKZ NSZZ

Solidarność w Nowym Sączu oraz Małopolskiej Solidarności pracowniczej, ale także

członkowie ZSL, ZBoWiD, a nawet PZPR. Na zebrania inaugurujące w sprawie po-

10 Meldunek o sytuacji społeczno-politycznej w województwie nowosądeckim na dzień 23 X 1980 r., In-

stytut Pamięci Narodowej w Krakowie [dalej: IPNKr] 038/12, t. I, za okres od 17 VIII 1980 do 30 X 1980 r.

11 Informacja dotycząca Związków Zawodowych NSZZ Solidarność, Nowy Sącz 14 V 1981, IPNKr 038/12

t. IV, okres od 1 IV 1981 do 30 VI 1981 r.; A. Kura, NSZZ RI Solidarność w województwie tarnowskim 1980–

1989 w świetle niektórych dokumentów i relacji, [w:] Represje wobec wsi i ruchu ludowego (1956–1989), red. J.

Gmitruk, Z. Nawrocki, Warszawa 2004, s. 273.

12 Informacja nr 23/81 z dnia 4 II 1981 r. o sytuacji społeczno-politycznej i gospodarczej w województwie

nowosądeckim, APNS 321a.

13 J. Smarduch, Historia NSZZ RI, s.29–31; Jestem optymistą. Z Władysławem Piksą rozmawia Agata Pajda-

-Motak, „Gazeta Chłopska”, nr 11, 12 XI 1989, s. 3.

45

wołania koła Solidarności Wiejskiej często przychodzili przedstawiciele władz gmin-

nych: naczelnik czy I sekretarz Komitetu Gminnego PZPR. Członkami SW zostawali

często członkowie PZPR, ZSL, Ochotniczej Straży Pożarnej. W Łącku akces zgłosiło

6 członków PZPR i 20 ZSL14. Przewodniczącymi kół zostawały osoby już wcześniej

aktywne społecznie: sołtysi (np. Tarasek we wsi Krużlowa Widka), radni gminni, Ko-

mendant OSP (Tomczyk w Lubniu i radny GRN), I sekretarz OOP PZPR (Bronisław

Bal we wsi Owczary), przewodniczący ZG ZSL (inż. rolnik Słowik w Lubniu), prezes

Spółdzielni Produkcyjnej (Józef Kotowicz w Łużnej), prezes Kółka Rolniczego, a tak-

że nauczyciele. Notowano i takie przypadki, jak w Muszynie i Krynicy, gdzie odbyły

się wprawdzie zebrania, których celem było powołanie ogniw Solidarności Wiejskiej,

jednak decyzję o założeniu nowych kół odkładano do czasu rozpatrzenia przez Sąd

Najwyższy w Warszawie kwestii rejestracji związku15.

Powstające ogniwa SW posiadały strukturę zbliżoną do NSZZ Solidarność. Pod-

stawowy szczebel organizacyjny stanowiły koła zrzeszające się w zarządy gminne (3

koła wystarczały do powołania Zarządu Gminnego), te z kolei tworzyły zarząd wo-

jewódzki i na końcu – ogólnopolski. W listopadzie 1980 r. w sali remizy strażackiej

w Świdniku odbył się zjazd założycielski Solidarności Wiejskiej zwołany przez Jana

Sikonia. Przybyli chłopi z rejonu od Gorlic po Nowy Targ, jednak większość z sąsied-

nich gmin: Łukowicy, Łącka, Podegrodzia. Wybrano Tymczasowy Zarząd Wojewódzki

NSZZ Rolników województwa nowosądeckiego16, którego przewodniczącym został

Władysław Piksa, zastępcą Jan Sikoń, członkiem zarządu Stanisław Bodziony17. Tym-

czasowy Zarząd Wojewódzki NSZZR w Nowym Sączu grupował członków z terenów

byłych powiatów: limanowskiego, sądeckiego, gorlickiego i części nowotarskiego.

W notce służbowej dotyczącej Władysława Piksy, a sporządzonej przez chorążego

Jerzego Babuska, starszego inspektora Wydziału VI WUSW w Nowym Sączu (SB) czy-

tamy, że Władysław Piksa miał opinię rzeczowego i zrównoważonego, ale tolerującego

w gronie swoich współpracowników działaczy nieodpowiedzialnych, o skrajnych po-

glądach. Zarzucano mu ponadto brak większej operatywności i koncepcji kierowania

ruchem związkowym oraz uleganie wpływom wiceprzewodniczącego Wojewódzkie-

go Komitetu Założycielskiego NSZZR SW Jana Sikonia, którego cechowała „wojowni-

czość i negatywny stosunek do władz państwowych”. Po wejściu w skład OKZ Piksa,

zdaniem funkcjonariusza SB, bezkrytycznie inicjował akcje protestacyjne i realizował

politykę władz związkowych. Od początku na jego postawę istotny wpływ miały kon-

takty z działaczami solidarności robotniczej18. Nowosądecka SB bynajmniej nie za-

mierzała przyglądać się biernie powstawaniu nowych ogniw Solidarności Wiejskiej.

14 Informacja dotycząca sytuacji społeczno-politycznej na terenie województwa nowosądeckiego w dniu 19

II 1981 r., AIPNKr. 038/12, t. II, okres od 1 I 1981 do 1 III 1981 r.

15 Informacja dotycząca Związków Zawodowych NSZZ „Solidarność”, Nowy Sącz, 10 II 1981 r. ,AIPNKr.

038/12, t. III, okres od 1 I 1981 do 1 III 1981 r.

16 Istnieją rozbieżności odnośnie do daty powstania Wojewódzkiego Komitetu Założycielskiego: według

Sikonia był to grudzień, według Piksy – listopad 1980 r.

17 J. Sikoń, Relacja pisemna z 24I 2008 r., s.1; H. Szewczyk, Chłop na obczyźnie, „Gazeta Krakowska” z 11–

12 II 2006, s. 8; Z Władysławem Piksą rozmawia Agata Pajda–Motak, s. 3.

18 Władysław Piksa, Kwestionariusz ewidencyjny, „Działacz”, AIPNKr 033/1132, s.17–18.

46

Dzięki sieci własnych informatorów i tajnych współpracowników była dobrze poin-

formowana o akcji propagandowej prowadzonej na terenie województwa. Wspólnie

z władzami polityczno-administracyjnymi województwa podejmowała „wszechstron-

ne i stanowcze działania” zmierzające do niedopuszczenia do powstawania nowych

kół SW i podejmowania „jakichkolwiek inicjatyw w tym zakresie”19.

W grudniu Naczelnik Wydział III „A” kpt. Józef Polak informował Naczelnika

Wydziału III Departamentu III”A” Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie

o postępach w zakresie „ochrony” Solidarności, zorganizowaniu dopływu informacji

o inicjatywach i planach ogniw Solidarności oraz o „osobowym rozpoznaniu czołowe-

go aktywu”20. Rozpracowywaniem działaczy Solidarności zajmował się Wydział III „A”

sądeckiej SB, liczący pod koniec września 1980 r. 61 tajnych współpracowników (TW)

i 86 kontaktów operacyjnych (KO). W trzecim kwartale Wydział uzyskał średnią spo-

tkań z KO na poziomie 23,9%. Do współpracy pozyskano 17 TW i 27 KO (zrezygnowa-

no z 9 TW i 6 KO). Według por. J. Modrzyńskiego, 40 zarejestrowanych kandydatów

„pozwoliło mieć nadzieję na dalszą rozbudowę sieci współpracowników”21.

Strategia tajnych służb zakładała eliminowanie ze składów zarządów Komitetów

Zakładowych osób uchodzących za „rozrabiaczy”, negatywnie ustosunkowanych do

rzeczywistości PRL. W wyniku inwigilacji i pozyskania współpracowników drogą

operacyjną, SB posiadała dokładne rozeznanie w planach ogniw Solidarności i poczy-

naniach zarządów oraz miała możliwość pewnego sterowania działalnością związku.

Rozpoznano i inwigilowano też głównych działaczy, sporządzano ich charakterystyki,

które były potem przydatne przy usuwaniu osób niewygodnych22. Tam, gdzie nie uda-

ło się zwerbować agentów spośród działaczy zajmujących kierownicze funkcje w So-

lidarności, SB starała się pozyskać „inne źródła”. Byli to koledzy z pracy, sąsiedzi,

krewni. „Na osoby” spoza kręgu prominentnych stanowisk, zakładano – używając es-

beckiego żargonu – „sprawy operacyjne”. Wybór kategorii rejestracji zależał od oceny

„zagrożenia” czy pełnionej w związku funkcji.

Pod koniec 1980 r. nastąpił rozwój organizacyjny SW w Regionie Polski Połu-

dniowej. Wynikało to m.in. z sezonowości prac w rolnictwie. O ile NSZZ Solidarność

tworzyła swoje struktury w ramach wielkich regionów, według podziału administra-

cyjnego sprzed 1975 r., to SW organizowała się według nowego podziału administra-

cyjnego kraju z 49 województwami. Ostatecznie powstało 50 wojewódzkich komite-

tów założycielskich. W województwie nowosądeckim powołano 2 organizacje SW,

19 Ocena sytuacji operacyjno-politycznej województwa nowosądeckiego z punktu widzenia Wydziału III”A”

za okres 15I–15II 1981, AIPNKr. 038/12 t. III okres od 1I 1981 do 1III 1981.

20 Szyfrogram do Naczelnika Wydziału III Dep. III”A” MSW w Warszawie wysłany z upoważnienia kpt

Józefa Polaka przez inspektora SB kpt. Andrzeja Chmielowskiego w Nowym Sączu 30 XII 1980, AIPNKr.

038/12, t. 2 okres od 1 XI 1980 do 31 XII 1980. Tajnymi współpracownikami byli : Zdzisław Smoleń ps. Alfa

pozyskany 10 IX 1981; Józef Tadeusz Zimoń ps. Górnik pozyskany 7 XII 1981.

21 Por. J. Modrzyński, Analiza realizacji planów rocznych w zakresie pracy z poufnymi źródłami informacji

przez wydziały operacyjne KWMO w Nowym Sączu z 10 X 1980, AIPNKr 038/16, t. 4.

22 Pisma kpt. Józefa Polaka z KWMO w Nowym Sączu z: 20 XII 1980 i z 30 XII 1980. do Naczelnika Wy-

działu III Departamentu III „A” MSW w Warszawie, AIPNKr. 038/12, t. 2 okres od 1 XI 1980 do 31 XII

1980; zob. też: E. Zając, Działania Służby Bezpieczeństwa skierowane przeciwko Małopolskiej Solidarności

1980–1981, [w:] Między Sierpniem a Grudniem, s. 25–44.

47

pokrywające się ze strukturami kościelnymi. Wschodnia część województwa należała

do kurii tarnowskiej, natomiast zachodnie tereny województwa: Podhale, Spisz i Ora-

wa, pozostawały w kręgu kurii krakowskiej. Solidarność Rolników Podhala, Spiszu

i Orawy, którą kierował Jan Antoł23, była traktowana jak oddzielne województwo. An-

toł wspominał po latach: „Nie mieliśmy awersji do Nowego Sącza, bo i w zjeździe or-

ganizacyjnym Solidarności rolników nowosądeckich uczestniczyłem, ale inklinacje do

Krakowa występowały zawsze. Na Podhalu mówiono, że do Sącza górali wozili tylko

do kryminału. Ja sądziłem, że Solidarność RI nie powinna powielać wzoru admini-

stracyjnego układu, tylko iść w stronę regionów. My czuliśmy się regionem Podhala,

Spiszu i Orawy i tak do stanu wojennego trwaliśmy jako Zarząd Regionu”24.

Trzeba przyznać, że Wojewódzki Komitet Założycielski SW Podhala, Spiszu i Ora-

wy w Nowym Targu rozwijał się znacznie szybciej i bardziej dynamicznie niż w No-

wym Sączu. Miało to też swoje przełożenie na struktury i rozwój liczebny związku.

W okresie od połowy listopada do końca grudnia założono 82 koła Solidarności Wiej-

skiej m.in. w: Łącku, Chełmcu, Bukowinie, Łapszach Wyżnych, Nawojowej, Korzen-

nej, Gródku nad Dunajcem, Murzasichlu, Witowie25. W Gminie Łącko powstało 10

kół, a 9 listopada powołano Gminny Komitet Założycielski SW. Na koniec grudnia

1980 r. Komitet Gminny PZPR w Łącku szacował liczbę członków SW na 386 osób26.

Powstały koła w Łukowicy, Lubniu i Podegrodziu, tam według I sekretarza KG PZPR

Zygmunta Kunickiego SW liczyła 340 osób27. Największe skupiska występowały w re-

jonie Nowego Sącza i w gminach tatrzańskich.

14 grudnia 1980 r. w auli Politechniki Warszawskiej odbył się I Ogólnopolski Zjazd

NSZZR SW, na który przybyło około 1 500 uczestników ze wszystkich województw,

mimo braku informacji w środkach masowego przekazu. Według delegatów liczbę

członków związku w całym kraju oceniano na prawie milion, co wydaje się jednak

mocno przesadzone28. Województwo nowosądeckie reprezentowała pięćdziesięcio-

osobowa delegacja rolników, głownie z rejonu gminy Łącko29. W wysuniętych przez

delegatów żądaniach domagano się m.in.: nowej ustawy o związkach zawodowych,

która dawałaby prawo zrzeszania się rolnikom indywidualnym w związki zawodowe,

23 Wedle relacji Jana Antoła, faktycznym budowniczym Solidarności na tym terenie był Władysław Hajnos,

ludowiec, BCH-owiec z czasów okupacji, działacz Konfederacji Tatrzańskiej. Por. Między Sierpniem a Grud-

niem, s. 234.

24 Ibidem, s. 235.

25 Informacja dotycząca aktualnej sytuacji w NSZZ Solidarność na terenie województwa nowosądeckiego

za okres od 20 do 30 XII 1980, IPNKr. 038/12 t. II, okres od 1 XI 1980 do 31 XII 1980.

26 Informacja nr 124/80 z dnia 4 XII 1980r. o sytuacji polityczno-gospodarczej w województwie nowosą-

deckim ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji w związkach zawodowych, APNS 321a; Pismo KG PZPR

w Łącku z 29 XII 1980, APNS 1026, s.1.

27 Protokół z plenarnego posiedzenia KW PZPR w Nowym Sączu odbytego w dniu 16 II 1981 pt. Zadania

wojewódzkiej organizacji partyjnej w świetle uchwał VIII Plenum KC PZPR i sytuacji społeczno-politycznej

w regionie sądeckim, APNS 770, s. 3.

28 M. Choma-Jusińska, Niezależny ruch zawodowy rolników indywidualnych, „Biuletyn Instytutu Pamięci Na-

rodowej”, 2002, nr 1, s. 46.

29 Ocena sytuacji operacyjno-politycznej w woj. nowosądeckim w dniach od 15 XII do 15 I 1981, AIPNKr.

038/16, t. 2 okres od 1 XI 1980 do 31 XII 1980.

48

sprawiedliwej ustawy o emeryturach i rentach dla rolników, dostępu do radia, telewizji

i prasy, ograniczenia działalności kółek rolniczych do usług mechanicznych, likwida-

cji dotacji do produkcji PGR, RSP i SKR, kontroli przez NSZZR Solidarność Wiejską

funduszy przeznaczonych na rozwój rolnictwa i gmin, pierwszeństwa rolników in-

dywidualnych przy nabywaniu gruntów państwowego funduszu ziemi, kredytów na

ciągniki i maszyny rolnicze, ustalania cen środków do produkcji rolnej i cen zbytu na

drodze negocjacji pomiędzy przedstawicielami Rządu a NSZZR Solidarność Wiejska,

przywrócenia religii w szkołach30. Delegaci podkreślali potrzebę rejestracji związku,

zjednoczenia z innymi związkami chłopskimi, przedyskutowano sytuację rolnictwa

w Polsce, przyczyny ograniczające jego rozwój. Do sejmu wysłano protest przeciwko

rozbudowie ośrodków Rady Ministrów w Arłamowie, Mucznem, Caryńsku oraz prze-

ciwko szkodliwym społecznie informacjom prasowym dotyczącym rolników31.

Zjazd podjął uchwałę stwierdzającą, że celem NSZZR SW jest obrona rodzinnej

gospodarki rolnej, obrona godności, praw rolnika i jego rodziny, zagwarantowanie

indywidualnej własności ziemi oraz swobody jej sprzedaży i nabywania, o upełno-

rolnienie gospodarki rodzinnej poprzez politykę kredytów i wszechstronnej pomocy

tym, którzy chcą zwiększyć swoje gospodarstwa, o zrównanie praw indywidualnej go-

spodarki rolnej z pozostałymi sektorami rolnictwa, o stworzenie warunków rozwoju

działalności naszego związku zawodowego jako samorządu wiejskiego32. Odwołując

się do wspomnianej na wstępie teorii Touraine’a, program związku był swoistą mie-

szaniną postulatów związkowych, społecznych i narodowych. Będą one jak bumerang

powracały przez cały okres trwania Solidarności. Wiele z nich nie doczekało się reali-

zacji.

Na poziomie lokalnym Solidarność Wiejska otrzymała dalsze wsparcie ze strony

Solidarności pracowniczej. Na posiedzeniu MKZ Małopolska NSZZ Solidarność Ko-

misja w Nowym Sączu 19 grudnia 1980 r. wypowiedziano się za koniecznością utwo-

rzenia Solidarności Wiejskiej33. Tymczasem sprawa rejestracji NSZZ Rolników Soli-

darność Wiejska została znów odsunięta. Rozprawa rewizyjna w tej sprawie odbyła się

30 grudnia 1980 r. w Sądzie Najwyższym w Warszawie i została odroczona z uwagi

na tekst międzynarodowej konwencji traktującej indywidualnych rolników, jako ka-

tegorię zawodową mającą prawo do zrzeszania się w związki zawodowe34. Kolejna

odmowa rejestracji związku rolników, niereagowanie na jego postulaty, wspieranie

skompromitowanych kółek rolniczych, spotkały się z negatywnym odbiorem w środo-

wiskach wiejskich. Groźba strajku wisiała w powietrzu.

Partia po doświadczeniach z Solidarnością pracowniczą, która wyrastała na nie-

zależną siłę, z którą nie tylko trzeba było się liczyć, ale która patrzyła na ręce władzy,

30 Komunikat NSZZR Solidarność Wiejska, Warszawa 14 XII 1980; Żądania i wnioski wysunięte na pierw-

szym ogólnopolskim zjeździe Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Solidarność

Wiejska w dniu 14 XII 1980, CDCN teczka 105.

31 Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej-Protest, Ustrzyki Dolne 29 XII 1980, CDCN teczka 105.

32 Szerzej: S. Dąbrowski, Solidarność Rolników Indywidualnych 1976–1981, Wrocław 1993, s. 29–30.

33 Informacja dotycząca Związków Zawodowych NSZZ Solidarność Nowy Sącz 22 XII 1980, AIPNKr

038/12, t. 2 okres od 1 XI 1980 do 31 XII 1980.

34 Solidarność Wiejska – rodowód, ulotka NSZZR Solidarność Wiejska, CDCN teczka 105.

49

krytykowała i stawiała żądania, nie miała zamiaru powtarzać tego „eksperymentu” na

wsi. Na posiedzeniu Biura Politycznego KC PZPR 16 grudnia 1980 r. I sekretarz KC

Stanisław Kania jednoznacznie stwierdził: „Nie możemy zgodzić się na tworzenie So-

lidarności na wsi”35, a Kazimierz Barcikowski 23 grudnia informował członków Biura

Politycznego o możliwości strajku na wsi. Mimo to, podtrzymał stanowisko w sprawie

nierejestrowania Solidarności Wiejskiej. Partia wybrała taktykę wzmacniania dotych-

czasowych instytucji wiejskich, które chciała ożywić. Nie uświadamiano sobie, jak

dalece skompromitowane były zarówno kółka rolnicze jak i tzw. samorząd wiejski.

Stanisław Kania koncentrował się wokół prac nad ustawą o samorządzie wiejskim.

Twierdził, że „mamy realne możliwości sparaliżowania Solidarności na wsi”. Postu-

lował kompromitowanie osób próbujących organizować Solidarność na wsi. Zalecał

także uaktywnić działalność kółek rolniczych i zerwać rozmowy ministra rolnictwa

Leona Kłonicy z Solidarnością. Stwierdzał, że państwo nadal popierać będzie zrzesza-

nie się rolników indywidualnych w spółdzielniach produkcyjnych oraz kółkach rolni-

czych36. Na dalszą metę nie wróżyło to spokoju w kraju i pogłębiało jedynie nieufność

do władzy.

Niezadowolenie rolników z powodu braku dobrej woli władz w sprawie rejestracji

Solidarności na wsi i determinacja organizującego się związku były powodem prze-

kształcenia się lokalnych protestów w Ustrzykach Dolnych i Rzeszowie w długotrwa-

ły ogólnopolski strajk. 29 grudnia 1980 r. Komitet Strajkowy w Ustrzykach Dolnych

wkroczył do Urzędu Miasta i Gminy z listą 23 postulatów, żądając rozmów z komi-

sją rządową wyposażoną w odpowiednie kompetencje, a także z przedstawicielami

NIK37. Władze nie wykazywały jednak zainteresowania podjęciem jakichkolwiek ne-

gocjacji. Aby wzmocnić protestujących, z sąsiednich regionów zaczęły przybywać

delegacje. W Rzeszowie w siedzibie Wojewódzkiej Rady Związków Zawodowych

od 2 stycznia 1981 r. trwał strajk okupacyjny będący wyrazem poparcia dla strajku

ustrzyckiego. W nocy z 2 na 3 stycznia 1981 r. zawiązany został jedenastoosobowy

(powiększony do 15 osób) Komitet Strajkowy, który poparł postulaty ustrzyckie i za-

żądał przydzielenia Solidarności 90% majątku po byłej WRZZ, zwrotu wydawnictw

SW zabranych przez SB oraz dokonania jej rejestracji. W budynku przebywało 300

osób: delegaci NSZZR SW, MKZ Solidarność z 25 regionów kraju i część delegatów

Ogólnopolskiego Komitetu Założycielskiego NSZZR SW. 4 stycznia 1981 r. Komi-

tet Strajkowy po formalnym wejściu w jego skład przedstawicieli innych regionów

Polski, w tym MKK Kraków i Solidarności Wiejskiej Regionu Krakowskiego, prze-

kształcił się w Ogólnopolski Komitet Strajkowy, do którego 27 stycznia przybył Lech

35 Tajne dokumenty Biura Politycznego PZPR a Solidarność 1980–1981, oprac. Z. Włodek, Londyn 1992, s.

204,

36 Ibidem, s. 213, 215, 224.

37 Lista postulatów Ogólnopolskiego Komitetu Strajkowego Solidarność Wiejska w Ustrzykach Dolnych,

CDCN teczka 105, s. 1–2; E. Ringer, Strajk zaczął się w Ustrzykach Dolnych; J. Osuchowski, Noc z 12/13

I w Rzeszowie, „Wiadomości Krakowskie”, nr 8, 30 I 1981 r., s. 2, 4; Komunikat Sekcji Informacyjnej MKZ

Małopolska w związku ze strajkiem okupacyjnym w sali konferencyjnej Urzędu Gminy w Ustrzykach Dolnych z 5

I 1981, „Wiadomości Krakowskie” nr 16/17, 14 IV 1981 r., s. 53–54.

50

Wałęsa38. Rozszerzało się poparcie dla strajkujących. Protest w Rzeszowie trwał 53 dni

i był okazją do zaprezentowania postulatów chłopskich. Stanowił on swego rodzaju

demonstrację chłopskiej jedności i miał zwrócić uwagę społeczeństwa i rządu na pro-

blemy wsi. Należy podkreślić, że sprawy chłopskie rozgrywały się w cieniu konfliktu

społecznego, głównie między obozem rządowym a NSZZ Solidarność. Strajk rzeszo-

wski był próbą wyjścia z tego cienia39.

Rzeczywiście, rozmowy które się odbywały w dniach 1–6 i 16–18 lutego w siedzi-

bie WRZZ w Rzeszowie dotyczyły szeroko pojętych spraw chłopów, wsi, rolnictwa

w Polsce. Protokół porozumień rzeszowsko-ustrzyckich zawarty 18 lutego 1981 r. po-

między Komitetem Strajkowym działającym w imieniu Ogólnopolskiego Komitetu

Założycielskiego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych oraz MKZ NSZZ

Solidarność w Rzeszowie przy udziale Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ

Solidarność i komisją rządową, był w istocie szerokim programem przebudowy ustro-

ju państwa, reform społeczno-gospodarczych i politycznych. Ze strony rządowej pod-

pisał je wiceminister rolnictwa Andrzej Kacała, zaś ze strony komitetu strajkowego

Jan Kułaj. Zapewniono trwałość własności chłopskiej, zwłaszcza ziemi oraz prawo

do jej dziedziczenia40. Podpisanie porozumień stanowiło częściowy sukces działaczy

wiejskich. Protest ustrzycko-rzeszowski i jego efekt końcowy w postaci porozumień

stanowił bezprecedensowy fakt w zakresie dokonania kolejnego wyłomu w monolicie

władzy PRL. Ale ów fakt przetarł także kilku lokalnym działaczom drogę do przejęcia

kierownictwa ważnej części ruchu związkowego na wsi.

W strajku w Ustrzykach i Rzeszowie brali udział: przewodniczący WKZ NSZZR

SW w Nowym Sączu Władysław Piksa oraz Mieczysław Klaga, zaś w Rzeszowie wice-

przewodniczący WKZ Jan Sikoń, który sygnował porozumienia rzeszowsko-ustrzyc-

kie41. Ponadto w proteście ustrzyckim brali udział: Tadeusz Piksa ze Szczereża, Jan

Hilger z Łącka, Antoni Hilger z Kiczni, Franciszek Florian i Marceli Franczyk z Łącka.

Jak już wspomniano, rolnicy otrzymywali bardzo silne wsparcie ze strony Solidar-

ności pracowniczej. Strajkujący w nowosądeckim ratuszu członkowie NSZZ Solidar-

ność w styczniu 1981 r. wśród wielu postulatów zgłaszanych pod adresem władz wy-

suwali kwestię rejestracji SW. Rejestracja chłopskiego związku została uznana przez

NSZZ Solidarność jako jeden z najważniejszych postulatów. 8 stycznia 1981 r. KKP

wydała oświadczenie, w którym nie tylko poparła SW, ale też wskazała na nieroze-

rwalność interesów chłopskich i robotniczych oraz domagała się, aby nowa ustawa

o związkach zawodowych objęta także rolników indywidualnych. Co więcej 1 lutego

1981 r. KKP Solidarności zdecydowała o utworzeniu na szczeblu centralnym i lokal-

nym wspólnych komisji koordynacyjnych. Związkowi chłopskiemu oferowano wspar-

38 D. Iwaneczko, op. cit., s. 246–247; J. Rudolf, Rzeszowskie rozmowy, „Wiadomości Krakowskie”, nr 9, 11 II

1981 r., s. 5.

3939 T. Kozłowski, J. Olaszek, op. cit., s.83 i nn.

40 J. Rudolf, Rzeszowskie rozmowy, „Wiadomości Krakowskie” nr 9 z 11 II 1981 r., s. 5; Porozumienie rze-

szowskie, „Wiadomości Krakowskie”, nr 11 z 27 II 1981 r., s. 5.

41 W. Piksa, Kwestionariusz ewidencyjny „Działacz”, AIPNKr. 033/1132, s. 17; J. Sikoń, Relacja pisemna, s.

1; J. Hilger, Relacja pisemna, s. 3.

51

cie propagandowe i zorganizowanie solidarnościowych protestów po oddaleniu ape-

lacji o rejestrację NSZZR SW42. Można powiedzieć, że jedno z haseł propagandy PRL

o trwałości sojuszu robotniczo-chłopskiego zostało w tym wypadku potraktowane do-

słownie. Różnica polegała jednak na tym, że miejsce pustego dotąd frazesu wypełniła

autentyczna więź, jaka łączyła ruch robotniczy i chłopski.

Na zebraniu SW w Łukowicy 5 lutego 1981 r. przewodniczący Zarządu Gminnego

Jan Sikoń zapowiedział wyjazd dwóch autokarów zwolenników SW do Warszawy, aby

wziąć udział w akcji popierającej rejestrację związku. Ostatecznie do Warszawy wyje-

chała pięćdziesięcioosobowa delegacja rolników głównie z gmin: Podegrodzie, Łącko,

Łukowica i Ochotnica. Najliczniejsza, czterdziestoosobowa była reprezentacja gminy

Łącko43.

Z inicjatywy przewodniczącego SW w Łącku i przy współudziale Komisji Między-

zakładowej NSZZ Solidarność w Nowym Sączu 9 lutego 1981 r., grupa indywidual-

nych rolników z Łącka, Podegrodzia, Łukowicy i Gołkowic w ramach akcji popierają-

cej rejestrację SW zorganizowała przejazd kolumny 35 ciągników rolniczych na trasie:

Łącko – Stary Sącz – Nowy Sącz – Podegrodzie – Łącko. W Gołkowicach dołączyło 9

ciągników z Łukowicy. Na ciągnikach umieszczono plakaty z hasłami: „Żądamy za-

rejestrowania Solidarności Wiejskiej”, „Solidarność Wiejska to chleb i przyszłość na-

szej ojczyzny”, „Solidarność Wiejska plus Solidarność równa się dobrobyt”, „Wałęsa

z nami”, „Robotnicy dajcie więcej maszyn – damy wam więcej chleba”, „Niech żyje so-

jusz robotniczo-wiejski w Solidarności”, „Solidarność Wiejska gwarancją wyżywienia

narodu”44. Akcją przejazdu ciągników kierował członek MKZ Małopolska NSZZ Soli-

darność, Komisja w Nowym Sączu, Jan Budnik, chociaż – jak podawano w meldunku

SB – przy MKZ Małopolska nie istniała sekcja SW. Komórka do spraw rolnictwa i SW

powstała dopiero w kwietniu 1981 r. Początkowo weszło do niej dwóch przedstawicieli

WKZ SW, w tym Władysław Piksa z Łącka45. Przed rozprawą rejestracyjną 10 lutego

1981 r. w wielu miejscowościach, m.in. Zakopanem, Łącku, Łukowicy, Podegrodziu,

Chochołowie i Czarnym Dunajcu, nasiliła się akcja propagandowa poprzez wywie-

szanie ulotek, plakatów i transparentów z hasłami nawołującymi do zarejestrowania

SW. Znacznej pomocy udzielał także Kościół. Delegację chłopskich związków zawo-

dowych 6 lutego przyjął prymas kard. Stefan Wyszyński, który na prośbę delegatów

potwierdził prawo rolników do swobodnego zrzeszania się46. W komunikacie Rady

42 Oświadczenie KKP z 8 I 1981, „Wiadomości Krakowskie” nr 7 z 11 I 1981 r.; Oświadczenie KKP, „Komu-

nikat” nr 27 Sekcji Informacji MKZ Małopolska, s. 21.

43 Według KG PZPR w Łącku do Warszawy wyjechały 24 osoby dwoma Nysami, Informacja nr 26/81 z dnia

10 II 1981 o sytuacji społeczno-politycznej w woj. nowosądeckim, APNS 321a.

44 Informacja nr 25/81 z dnia 9 II 1981 o sytuacji społeczno-politycznej w woj. nowosądeckim, APNS

321a; Meldunek dotyczący sytuacji społeczno-politycznej na terenie woj. nowosądeckiego w dniu 9 II 1981,

AIPNKr 038/12, t. 3 okres 1 I 1981 do 1 III 1981.

45 Szyfrogram płk Józefa Schillera z-cy komendanta ds. SB w Nowym Sączu do Naczelnika Wydziału III

Dep. III „A” MSW w Warszawie z 29 I 1981, AIPNKr 038/12, t. III za okres od 1 I 1981 do 31 III 1981.

46 Stefan Kardynał Wyszyński, Do delegacji Solidarności Wiejskiej 6 II 1981, CDCN 105, s.1–2; J. Holzer,

Solidarność, Warszawa 1983, s. 116; Komunikat Biura Prasowego Episkopatu, „Komunikat” nr 36, 11 II

1981, Sekcji Informacji MKZ Małopolska, s. 38.

52

Głównej Episkopatu Polski z 10 lutego uznano prawo rolników do pełnej własności

ziemi oraz swobody zrzeszania się za niezbędne do naprawy sytuacji społeczno-poli-

tycznej i gospodarczej oraz zredukowania napięcia społecznego.

Druga rozprawa rewizyjna w sprawie rejestracji SW odbyła się 10 lutego 1981 r. Po

raz kolejny sąd wniosek oddalił , ale uznał prawo rolników do zrzeszania się w ramach

związków zawodowych i stwierdził, że zarejestrowanie będzie możliwe po przyjęciu

przez sejm stosownych uregulowań prawnych. MKZ NSZZ Solidarność Małopolska

w przyjętej uchwale zwracała się do Sejmu PRL o stworzenie takiego prawa, by dojść

mogło do rejestracji SW47. Ewolucja stanowiska Biura Politycznego KC PZPR wskazu-

je, że zaangażowanie się Kościoła w dużym stopniu wpłynęło na złagodzenie linii par-

tii. Na posiedzeniu 17, 21 i 29 stycznia dyskutowano problem rejestracji SW. Ogólna

konkluzja sprowadzała się do niedopuszczenia do jej powstania, ponieważ wzmocni-

łoby to siły antysocjalistyczne. Stanisław Kania mówił: „Solidarność Wiejska to sprawa

strategiczna i tu nie może być ustępstw. Jesteśmy za rozwijaniem samorządu wiej-

skiego, ale przeciw tworzeniu siły politycznej”48. Od 7 do 10 lutego posiedzenia BP

odbywały się codziennie. Stanisław Kania odczytał list kard. Wyszyńskiego z 7 lutego,

w którym wyraził on poparcie episkopatu dla SW. Dyskusja wskazywała, że stano-

wisko strony kościelnej, a także KOR-u, wzmacniające pozycję rolników, ograniczało

wyraźnie pole manewru partii. Mimo wszystko postanowiono podtrzymać stanowi-

sko na „nie”, choć wyraźnie było widać wahanie w tej sprawie. Stanisław Kania odbył

rozmowę z prymasem, który potwierdził swoją opinię, chociaż jednocześnie obiecał

wystosować list do księży, aby nie angażowali się w działalność polityczną49.

Tymczasem w terenie członkowie partii, a zwłaszcza aktyw, poczuli się zagroże-

ni. W trakcie kampanii sprawozdawczo-wyborczej PZPR w Łącku wręcz stwierdzono,

że mogą być trudności w przyjmowaniu funkcji przez wybranych I sekretarzy POP.

Aktyw z tego terenu oświadczył, że jeżeli działalność SW zostanie zalegalizowana, to

członkowie partii w wiejskich organizacjach będą składać legitymacje. Przyczynę upa-

trywali nie tylko w dużej aktywności SW, ale także w presji wywieranej na nich przez

mieszkańców gminy50. Istotnie, mimo braku zgody na rejestrację, Solidarność nadal

się rozwijała. Według danych SB, w Nowym Sączu do SW na terenie całego wojewódz-

twa zgłosiło akces 2 700 osób51. Tylko w gminie Łącko w każdej wsi zrzeszonych było

47 Solidarność Wiejska – Związkiem Zawodowym, CDCN teczka 105, s.1; Uchwała MKZ Małopolska w spra-

wie Solidarności Wiejskiej przyjęta w dniu 12 II 1981, „Komunikat” nr 39 Sekcji Informacji MKZ Mało-

polska, s. 18; J. Kosch, Solidarność Wiejska – związkiem zawodowym, „Goniec Małopolski” nr 17, 18 II 1981,

s. 4–5; Decyzja Sądu Najwyższego, „Komunikat”, nr 36, Kraków 11 II 1981, Sekcji Informacji MKZ Mało-

polska, s. 38.

48 Tajne dokumenty Biura Politycznego, s.227, 229–231, 239, 258.

49 Ibidem, s. 261–271.

50 Informacja nr 61/81z dnia 2 IV 1981 o sytuacji społeczno-politycznej w woj. nowosądeckim, APNS 321a;

„Nasze Sprawy”, „Biuletyn KW PZPR w Nowym Sączu”, nr 14, 3 IV 1981, s. 5.

51 Informacja dotycząca Związków Zawodowych NSZZ Solidarność, Nowy Sącz z; 3II 1981; 5II 1981; 9II

1981; Pismo Naczelnika Wydziału III „A” KW MO w Nowym Sączu Józefa Polaka do Naczelnika Wydziału

III Departamentu III „A” MSW w Warszawie z 10 II 1981, s. 188–189; Ocena sytuacji operacyjno-politycz-

nej w województwie nowosądeckim od 15 I do 15 II 1981, s. 218; Informacja dotycząca Związków Zawodo-

wych Solidarność, Nowy Sącz, 15 IV 1981 AIPNKr., t. IV za okres od 1 IV 1981 do 30 VI 1981.

53

na początku lutego 400 osób, w Łukowicy – 130, w Podegrodziu na 13 wsi SW działała

w 4, zrzeszając 150 osób. Z uzyskanych informacji przez Wydział Informacji i Analiz

KW PZPR w Nowym Sączu wynikało, że sytuacja na wsi była bardzo ciężka i napięta

zwłaszcza w gminach: Podegrodzie, Łącko, Łukowica52.

Rozrastająca się Solidarność wymagała strategii, zarysowania planów na najbliż-

szą przyszłość, wyłonienia reprezentacji związku. W tym celu około 200 delegatów

z poszczególnych gmin województwa nowosądeckiego, rolników zrzeszonych w SW

wzięło udział w „nieformalnym” zjeździe w Nowym Sączu 28 lutego 1981 r., na który

przybyli także przedstawiciele województw: bielskiego, krakowskiego i tarnowskiego.

Naradzie przewodniczył Marek Borucki z Łukowicy. W wystąpieniach krytykowano

dotychczasowa politykę rolną państwa, równie krytyczne oceniono rolę ZSL na wsi.

Atakowano cenzurę ośmielającą się ingerować w dokumenty rządowe, czego przykła-

dem było ocenzurowanie porozumień w Rzeszowie. Niektórzy rozmówcy domagali

się wprowadzenia religii i krzyży do szkół. W trakcie obrad wybrano trzyosobowy Za-

rząd Wojewódzki SW w Nowym Sączu w składzie: przewodniczący Władysław Piksa,

zastępcy Jan Sikoń i Stanisław Bodziony, rolnik z Podegrodzia oraz 11 delegatów na

krajową konferencję mającą się odbyć 8 marca 1981 r. w Poznaniu53.

1 marca odbyły się zjazdy wojewódzkie delegatów kół NSZZR SW, na których do-

konano wyboru delegatów na Ogólnopolski Zjazd Rolników zwołany na dzień 8 marca

do Poznania. Przedmiotem obrad miały być: ostateczna redakcja tekstu statutu, wybór

krajowych władz związkowych, ustalenie programu związku i bieżących wytycznych

działania54. W związku z planowanym krajowym zjazdem SW w Poznaniu SB w No-

wym Sączu przeprowadziła 3 rozmowy ostrzegawcze z kandydatami na zjazd. Gro-

żono im, że „zostaną wyciągnięte konsekwencje” w wypadku, gdyby zdecydowali się

pojechać do Poznania. W dwóch przypadkach uzyskano obietnicę, że nie pojadą do

Poznania, natomiast trzeci nie przyznał się, że jest delegatem. Stanisław Bodziony

z Podegrodzia stwierdził po rozmowie ostrzegawczej z SB, że wycofuje się z udziału

w ogólnokrajowym zjeździe oraz, że zaprzestaje działalności w SW na terenie gminy

Podegrodzie. W tym samym dniu funkcjonariusze MO byli u Władysława Piksy, ale

nie zastali go w domu. Problem podchwyciło Radio Wolna Europa i poinformowa-

ło o represjach w stosunku do delegatów na Krajową Konferencję SW w Poznaniu.

52 Informacje: nr 21/81 z 2 II 1981; nr 24/81 z 5 II 1981 i 23/81 z 4 II 1981, o sytuacji społeczno-politycznej

i gospodarczej w województwie nowosądeckim, APNS 321a.

53 Informacja dotycząca Związków Zawodowych NSZZ Solidarność, Nowy Sącz z 28 II 1981; Meldunek do-

tyczący sytuacji społeczno-politycznej na terenie województwa nowosądeckiego w dniu 28 II 1981, AIPNKr.

038/12, t. III za okres od 1 I 1981 do 31 III 1981; „Solidarność w Nowosądeckiem” nr 1981, „Biuletyn

Informacyjny NSZZ Solidarność MKZ Małopolska Komisja w Nowym Sączu”. Delegatami na krajową

konferencje w Poznaniu w dniu 8 III 1981 r. zostali wybrani: Jan Sikoń z Łukowicy, Stanisław Bodziony

z Podegrodzia, Tadeusz Bajorek z Gorlic, Józef Zaręba z Osielca, Władysław Piksa z Łącka, Węgrzynowska

z Korzennej, Stanisław Gabryś ze Szczawnicy, Józef Mrowca z Olczy, Jan Zielonka, Stanisław Łatka, An-

drzej Kwiecień z Kamienicy.

54 Uchwała delegatów kół wiejskich NSZZR SW podjęta na Zjeździe Wojewódzkim w Krakowie 1 marca

1981, CDCN teczka 105; Zjazd Delegatów NSZZRI, „Informator”, nr 3, marzec 1981, Biura Informacji

NSZZ Solidarność Komisja w Nowym Sączu, s. 23; M Kozłowski, Ważki kompromis – Rozmowa z J. Anto-

łem wiceprzewodniczącym OKZ NSZZ Solidarność, „Wiadomości Krakowskie”, nr 16/17 z 14 IV 1981, s. 11.

54

W związku z naciskami SB i MO wywieranymi na delegatów Komitet Założycielski

NSZZR SW Polski Południowej wysłał depeszę protestacyjną do premiera Wojciecha

Jaruzelskiego55. Mimo szykan służby bezpieczeństwa odnotowywały ciągły wzrost kół

SW na terenie województwa. W związku z tym dokonano częściowych zmian orga-

nizacyjnych w strukturach SB. Przygotowano nowy schemat pracy funkcjonariuszy

SB w terenie zgodnie z decyzjami MSW. Postanowiono podjąć „szczególnie aktywne

działania” wraz z władzami administracyjno-politycznymi województwa, aby przeciw-

działać powstawaniu kół SW. Zamierzano też ograniczyć inicjatywę kleru w tworze-

niu SW, sięgając do starych źródeł informacji rozpracowujących w przeszłości opozy-

cję na wsi i Kościół56.

W dniach 8–9 marca 1981 r. odbył się Krajowy Zjazd Delegatów SW w Poznaniu

w którym uczestniczyło 490 delegatów z całego kraju. Na zjeździe doszło do zjednocze-

nia 3 związków chłopskich. Powołano jeden Niezależny Samorządny Związek Zawo-

dowy Solidarność Rolników Indywidualnych i wyłoniono dwunastoosobowy Zarząd

Krajowy z przewodniczącym Janem Kułajem z Rzeszowa na czele i wiceprzewodni-

czącym Janem Antołem z Murzasichla. Obecny na zjeździe Lech Wałęsa stwierdził, że

NSZZ Solidarność pragnie ustawy o związkach zawodowych, w której zostanie także

uwzględniona SW57. Jednakże nie wszystkie organizacje związkowe w terenie zdecy-

dowały się na połączenie i część pozostała przy swoich nazwach. Nadal powszechnie

w województwie nowosądeckim używano starej nazwy „Solidarność Wiejska” zamiast

NSZZRI Solidarność. Na zjeździe w Poznaniu delegaci z Małopolski stwierdzili, że są

przywiązani do SW i tą nazwą będą się posługiwać58.

2 kwietnia 1981 r. nowo wybrane prezydium OKZ NSZZ RI Solidarność z prze-

wodniczącym Janem Kułajem przyjął w Warszawie kard. Wyszyński. Członkowie

prezydium przedstawili kardynałowi wyniki poznańskiego zjazdu, omówili podłoże

akcji protestacyjnej rolników w Bydgoszczy oraz podziękowali za moralne wsparcie.

Kardynał, przedstawiając stanowisko episkopatu przyznał, że uregulowanie statusu

prawnego NSZZ RI Solidarność przyczyni się do przezwyciężenia kryzysu rolnictwa,

rozwoju gospodarczego, moralnego i kulturalnego wsi. Udzielił również związkow-

com i wszystkim rolnikom polskim błogosławieństwa59. Do marca 1981 r. na tere-

55 Depesza wysłana do premiera Wojciecha Jaruzelskiego, „Informator” nr 7 Biura Informacyjnego NSZZ

Solidarność Komisja w Nowym Sączu, 6 III 1981, s. 20; Następny zbieg okoliczności, „Informator” nr 3,

Biura Informacyjnego NSZZ Solidarność Komisja w Nowym Sączu, s. 23; Informacja dotycząca Związków

Zawodowych NSZZ Solidarność Nowy Sącz 4 III 1981, AIPNKr 038/12, t. 3 okres od 1 I 1981 do 31 III 1981.

56 Ocena sytuacji społeczno-politycznej w woj. nowosądeckim w okresie od 15 I do 15 II 1981, AIPNKr.

038/16, t. 2 , okres od 15 I 1981 do 5 III 1985.

57 Informacja nr 45/81 z dnia 11 III 1981 o sytuacji społeczno-politycznej w wojew. nowosądeckim, APNS

321a; Zjazd NSZZRI, 8 III 1981, „Goniec Małopolski”, nr 21 z 8 III 1981; Zjazd rolników w Poznaniu, „Wia-

domości Krakowskie”, nr 16/17 z 14 IV 1981, 11–15.

58 Meldunek dotyczący sytuacji społeczno-politycznej na terenie województwa nowosądeckiego w dniu 3 III

1981; Informacja dotycząca Związków zawodowych NSZZ Solidarność, Nowy Sącz z: 4 III 1981; 10 II 1981;

12 III 1981, AIPNKr 038/12, t. III za okres od 1 I 1981 do 31 III 1981; Szyfrogram do naczelnika Wydziału

I Departamentu III „A” MSW w Warszawie, Nowy Sącz, 3 IV 1981; Informacja dotycząca Związków Za-

wodowych Solidarność, Nowy Sącz, 12 V 1981, AIPNKr. 038/12, t. IV za okres od 1 IV 1981 do 30 VI 1981.

59 Szyfrogram Naczelnika Wydz. I Dep. III „A” MSW w Warszawie, Nowy Sącz 3 IV 1981, AIPNKr. 038/12,

t. 4 okres od 1 IV 1981 do 30 VI 1981.

55

nie województwa nowosądeckiego powstało ok. 60 kół SW i nadal tworzono nowe,

co stanowiło ponad 30% ogółu wsi w województwie. Liczba członków kół wahała się

w granicach od 25–80 osób. SB w Nowym Sączu szacowała liczbę członków SW na 9

000 osób60. Z kolei według oceny Wydziału Rolnego KW PZPR w Nowym Sączu na

początku kwietnia w województwie nowosądeckim działało 80 kół SW skupiających 6

000 członków. Szczególnie ożywioną działalność odnotowywano w gminach: Łukowi-

ca, Łącko, Czarny Dunajec, Podegrodzie, Tymbark, Zakopane61. Natomiast w teczce

meldunków szefa SB podaje się, że w okresie od 16 kwietnia do 15 maja na ogól-

ną liczbę 446 wsi w województwie nowosądeckim ok. 130 działały koła NSZZRI, do

których należało 10 000 osób62. Według wyliczeń SB, ale z jesieni 1981 r., NSZZ RI

w regionie Podhala, Spisza i Orawy liczył około 10 000, w województwie tarnowskim

23 000, nowosądeckim 12 000 (bez Podhala, Spisza i Orawy), w krakowskim 11 766 63.

Różnice w wyliczeniach liczby członków świadczą o dynamicznym wzroście członków

SW, trudnym do uchwycenia nawet dla KW PZPR i SB w Nowym Sączu.

Tabela 1. Wykaz Zarządów Gminnych NSZZRI Solidarność w województwie nowosądeckim

w latach 1980–1981

Lp

Gmina

Ilość wsi Ilość kół

Rok

Przewodniczący

1.

Bobowa

1981

Edward Myśliwiec

2.

Chełmiec

27 20

1980

Stanisław Lupa, Józef Szabla

3.

Gorlice

1981

Konstanty Cetnarowski

4.

Grybów

13

13

1981

Władysław Obrzut, Tarasek

5.

Gródek nad Dunajcem 10

1981

Władysław Gądek

6.

Jodłownik

12

12 1981

Jan Mysza

7.

Kamienica

1980

Stanisław Górczewski

Franciszek Kantor, Kazimierz Sztainchof,

8.

Korzenna

16

5

1980

Aleksander Mokrzycki

9.

Laskowa

1981

Józef Rozum, Józef Zelek

10.

Limanowa

1981

Zdzisław Smoleń

11.

Męcina

1981

Zdszisław Smoleń, Helena Szewczyk

12.

Łukowica

9

1980

Jan Sikoń

13.

Łużna

1981

Józef Kotowicz

14.

Łącko

16

15

1980

Władysław Piksa, Jan Hilger

60 Informacje dotyczące Związków Zawodowych NSZZ Solidarność, Nowy Sącz 20 III 1981, IPNKr 038/12,

t. III za okres od 1I 1981 do 31III 1981.

61 Informacja o stanie i rozwoju samorządu rolniczego na wsi, sporządzona przez Wydział Rolny i GŻ KW

PZPR w Nowym Sączu 8 IV 1981, APNS 1035.

62 Informacja o sytuacji społeczno-politycznej w województwie nowosądeckim w dniach od 16 IV do 15 V

1981, AIPNKr. 038/16, t. 2.

63 Informacje dotyczące Związków Zawodowych NSZZ Solidarność, Nowy Sącz 20 III 1981, AIPNKr

038/12, t. III za okres od 1 I 1981 do 31 III 1981; Szpytma, NSZZ RI Solidarność, s. 178.

56

15.

Lubień

1981

Tomczyk

16.

Podegrodzie

13

13

1980

Antoni Żelasko, Stanisław Bodziony

17.

Stary Sącz

8

8

1980

Wojciech Pierzga

18.

Tymbark

1981

Jan Ubik

19.

Mszana Dolna

1981

Jan Sentysz, Jan Grzesiak

20.

Stary Sącz

1981

Jan Duda

21.

Łososina Dolna

1981

Stanisław Saszałek

Źródło: Informacje o sytuacji polityczno-gospodarczej w województwie nowosądeckim od 15

X 1980 do 12 XII 1981, APNS 321a; Meldunki i informacje dotyczące sytuacji operacyjno-poli-

tycznej woj. nowosądeckiego obejmujące okres od 17 VIII 1980 do 31 XII 1981, IPNKr. 038/12,

t. I do VI; M. Hilger, referat na dwudziestopięciolecie Zjazdu NSZZRI Solidarność w Łącku

w 2006 r., s. 2; J. Duda, Relacja, Stan Wojenny w Małopolsce w relacjach świadków, oprac. Z. Solak,

J. Szarek, współpraca E. Zając, Kraków 2001, s. 147–148.

Nadal rozwijała się współpraca ruchu pracowniczego i rolniczego. Do dwudziesto-

pięciooosobowego Zarządu MKZ Małopolska NSZZ Solidarność Komisja w Nowym

Sączu zostało dokooptowanych 5 przedstawicieli NSZZ RI: Jan Sikoń, Stanisław Bo-

dziony, Władysław Piksa, Marek Borucki, Bugajski, Wolak64. Nawiązywała się auten-

tyczna więź świadcząca o solidarności robotniczo-chłopskiej. Związkowcy z NSZZ

RI Solidarność brali udział w akcjach organizowanych przez Solidarność robotniczą.

Uczestnicy zebrania przedstawicieli zarządów wiejskich kół 29 marca 1981 r. w No-

wym Sączu w ramach poparcia dla Solidarności robotniczej zobowiązali się do za-

bezpieczenia żywności dla strajkujących załóg, co znalazło wyraz w podjętej uchwale.

Na wypadek strajku generalnego rolnicy mieli zgromadzić żywność i dostarczyć ją

przedstawicielom MKS-ów w Nowym Sączu. Na zebraniu tym rolnicy zobowiązali się

również do zapewnienia pomocy w akcji rozklejania afiszy, plakatów i ulotek na tere-

nie województwa. Stwierdzono, że „nie ma miasta i nie ma wsi”, że „wszyscy jesteśmy

Polakami”, że „jest jedna Solidarność”. „Zrodził się sojusz robotniczo-chłopski, sojusz

robotników, chłopów i inteligencji – sojusz wszystkich Polaków, wszystkich którzy są

potrzebni ojczyźnie”65.

W wyniku rozmów przeprowadzonych pomiędzy przedstawicielami rządu i NSZZ

Solidarność w Warszawie 30 marca 1981 r. odwołano strajk generalny ogłoszony na

31 tego miesiąca. Strony „powodowane troską o dobro ojczyzny” postanowiły podjąć

wspólne działania w celu usunięcia przyczyny groźnego kryzysu społeczno-politycz-

nego. Postanowiono przyśpieszyć prace nad ustawą o związkach zawodowych. Obie

strony zdecydowały zrobić wszystko, aby w sprawie zrzeszania się rolników indywi-

64 Informacja dotycząca Związków Zawodowych NSZZ Solidarność Nowy Sącz 26 III 1981, IPNKr. 038/12,

t. 3 okres od 1 I 1981 do 31 III 1981.

65 Informacja dotycząca związków zawodowych NSZZ Solidarność, Nowy Sącz , 30 III 1981, IPNKr 038/12,

t. III za okres od 1 I 1981 do 31 III 1981; „Informator”, nr 25, marzec 1981, Biura Informacyjnego NSZZ

Solidarność Komisja w Nowym Sączu, s. 6.

57

dualnych nie narastały sytuacje konfliktowe i przyjęły inicjatywę posła Jana Szcze-

pańskiego, przewodniczącego nadzwyczajnej komisji sejmowej ds. przestrzegania

porozumień społecznych, który w trybie pilnym miał przedłożyć sprawę zrzeszania

się rolników indywidualnych. Rząd miał przygotować ustawę o samorządzie rolnym

określającą zasady i tryb rejestracji związków66. Rozpoczął się żmudny proces walki

o rejestrację NSZZ RI Solidarność67. Ostatecznie nowy związek został zarejestrowany

12 maja 1981 r. Na uroczystość związaną z rejestracją przez Sąd Wojewódzki NSZZ

RI Solidarność 11 maja udała się do Warszawy dwoma autokarami osiemdziesięcio-

osobowa grupa osób z Gminy Łącko na czele z Władysławem Piksą, przewodniczącym

Zarządu Wojewódzkiego SW w Nowym Sączu68.

Zgodnie z intencją KKP NSZZ Solidarność, wszystkie piony związku miały udzie-

lać pomocy SW. Na Międzyzakładowych Komitetach Koordynacyjnych NSZZ Soli-

darność ciążyła odpowiedzialność za organizację i działalność związku chłopskiego

w terenie. Apel o pomoc został ochoczo podchwycony przez Solidarność pracowniczą.

Przykładowo posiedzenie MKK w Limanowej 3 kwietnia 1981 r. poświęcone było tej

kwestii. Wytypowano przedstawicieli do obsługi zebrań wiejskich i pomocy w organi-

zowaniu SW w miejscowościach, gdzie jeszcze nie działała. Wyznaczono: Bronisława

Toporkiewicza (Jodłownik), Jana Duchnika (Stara Wieś, Zalesie, Młyńczyska), Jerzego

Stochela (Kamienica), Genowefę Lachor (Pisarzowa), Antoniego Sułkowskiego (Rybie,

Rupniów). Wiceprzewodniczący MKK Bartłomiej Kaim oświadczył, że osoby zaintere-

sowane SW mogą zawsze skontaktować się z MKK, gdzie uzyskają wszelkie informa-

cje na temat tej organizacji69. Z czasem przy MKK, a następnie delegaturze powstała

komórka NSZZ Rolników Indywidualnych Solidarność z przewodniczącym Zdzisła-

wem Smoleniem z Męciny70.

NSZZ RI Solidarność był analogicznie jak jego „starszy brat” NSZZ Solidarność

oddolnym spontanicznym ruchem obywatelskim. Demokracja rozumiana jako spo-

sób organizacji społeczeństwa obywatelskiego chroni podstawową wartość wyznacza-

jącą sens ludzkiego życia – poczucie godności własnej, prawo do bycia sobą71. Solidar-

ność stwarzała ramy pozwalające ludziom wyrażać swoje potrzeby. To nagłe poczucie

upodmiotowienia, spowodowało, że postulaty wysuwane przez członków związku

miały często charakter spontaniczny – mieszały się potrzeby przyziemne z wzniosły-

mi, materialne z duchowymi. Tłumione przez dziesiątki lat społeczne oczekiwania

66 Porozumienie zawarte dnia 17 kwietnia 1981 w Bydgoszczy pomiędzy Komisją działającą z upoważnie-

nia Rady Ministrów PRL a OKS NSZZRI Solidarność w Bydgoszczy i OKZ NSZZ RI Solidarność przy

udziale przedstawicieli KKP i BSZZ Solidarność; Oświadczenie Rządu PRL, CDCN, teczka 105, s. 1–3;„Ko-

munikat” Biura Informacyjnego NSZZ Solidarność Komisja w Nowym Sączu, nr 26, marzec 1981, s. 9–11.

67 Szerzej: T. Kozłowski, J. Olaszek, op. cit., s. 91 i nn.

68 Informacja dotyczącą Związków Zawodowych NSZZ Solidarność Nowy Sącz 12 V 1981, IPNKr. 038/12,

t. 4 okres 1 IV 1981 do 30 VI 1981; Walka o chłopski honor, „Wiadomości Krakowskie”, nr 20, 26 V 1981, s. 7.

69 Protokół z zebrania NSZZ Solidarność przewodniczących kół z terenu byłego powiatu limanowskiego

odbytego w dniu 3 IV 1981, Archiwum NSZZ Solidarność Oddział nr 6 w Limanowej [dalej: AL. „S”], s. 1–2;

„Goniec Małopolski”, nr 13, 21 I 1981.

70 Informacja dotycząca sytuacji społeczno-politycznej w woj. nowosądeckim w dniu 16 X 1981, AIPNKr.

038/12, t. 6 okres od 1 X 1981 do 31 XII 1981.

71 I. Krzemiński, Solidarność, s. 160.

58

znalazły wreszcie drogi ujścia. Ten swoisty mix programowy daje się także zauważyć

na poziomie regionu nowosądeckiego.

Związek zajmował się wieloma sprawami. Interweniował, gdy urzędy krzywdziły

rolników, udzielał porad prawnych, prowadził sprzedaż wymienną. Celem związku

Solidarność miała być ochrona interesów rolników, ale w praktyce zakres spraw, który-

mi się zajmowano był nieograniczony. Żądano rozliczenia winnych afer i zaniedbań,

oceniano naczelników gmin i dyrektorów spółdzielni, często wnioskowano o ich od-

wołanie i ukaranie. SW w Łukowicy krytykowała wszystkie instytucje działające na

terenie gminy, uspołeczniony sektor gospodarki rolnej, postulowała likwidację GS

i zwolnienie 2/3 pracowników administracji terenowej. Żądała przekazania Funduszu

Rozwoju Rolnictwa SW przy akompaniamencie okrzyków: „Precz z partią”, „Precz

z komunizmem”72. Dominowały sprawy związane z obsługą rolnictwa przez kółka

rolnicze, gminną administracją i spółdzielniami. Źródłem lokalnych protestów były

najczęściej zbyt wysokie ceny usług i towarów dla rolnictwa w stosunku do cen sku-

pu produkcji rolnej, nieprawidłowości przy dystrybucji maszyn, materiałów budowla-

nych, węgla, nawozów oraz obsłudze kredytów. Żądano zrównania praw wszystkich

sektorów produkcji rolnej73.

Z czasem coraz więcej miejsca zaczęto poświęcać kwestii samorządu wiejskiego.

Oficjalna propaganda lansowała kółka rolnicze jako autentyczną reprezentację inte-

resów rolników indywidualnych, co oznaczało, że z punktu widzenia władz odrębny

związek zawodowy czy samorząd rolniczy były zbędne. Związki rolniczej Solidarności

traktowały kółka rolnicze wyłącznie jako struktury usługowe wobec rolników. Stało

się to jedną z przyczyn konfliktów związku z władzami. NSZZ RI domagał się też

swobody życia religijnego, pozwoleń na budowy kościołów, zgody na wieszanie krzyży

w szkole, budowy salek katechetycznych. Formułował żądania o charakterze politycz-

nym, na przykład uwolnienia więźniów politycznych. W Tymbarku związek przygo-

towywał kampanię wyboru wysuniętego przez Solidarność nowego naczelnika gminy

Stanisława Pachowicza.

Na początku czerwca 1981 r. przewodniczący kół założycielskich SW z wojewódz-

twa nowosądeckiego spotkali się z Władysławem Piksą i Janem Sikoniem w lokalu

NSZZ Solidarność w Nowym Sączu celem omówienia aktualnej sytuacji związku.

Udział w tym spotkaniu wzięło około 100 osób. Nie uczestniczyli w nim przedsta-

wiciele NSZZ RI z rejonu Podhala, Spisza i Orawy, który jak już wspomniano, od

początku działał odrębnie. Wybrano dziewięciocio osobową Komisję Interwencyjną

NSZZ RI, której zadaniem było udzielanie porad prawnych rolnikom. Poinformowa-

no również zebranych, że w czerwcu zorganizowany zostanie wyjazd rolników z tere-

nu województwa pięcioma autokarami do Racławic na uroczystości związane z obcho-

dami Powstania Kościuszkowskiego.

72 Informacja nr 23/81 z dnia 4 II 1981 o sytuacji społeczno-politycznej i gospodarczej w województwie

nowosądeckim, APNS 321a.

73 Informacja dotyczącą Związków Zawodowych NSZZ Solidarność Nowy Sącz 12 VI 1981, AIPNKr.

038/12, t. 4 okres 1 IV 1981 do 30 VI 1981. Z powodu nie zachowania się dokumentów z działalności ogniw

rolniczej Solidarności korzystaliśmy w większości z poufnych opracowań: Wydziału Informacji i Analiz KW

PZPR w Nowym Sączu i Meldunków SB w Nowym Sączu.

59

W związku z akcją wyborczą do NSZZ Solidarność w siedzibie MKZ przy ul. Pijar-

skiej w Nowym Sączu spotkali się członkowie NSZZ Solidarność z przedstawicielami

NSZZ RI. Działacze NSZZ Solidarność zabiegali o poparcie Solidarności rolniczej dla

osób zajmujących kierownicze funkcje w Solidarność, m.in.: Jerzego Gwiżdża, Jana

Budnika, Henryka Pawłowskiego i Józefa Dąbrowskiego. Podobne zebranie z udzia-

łem 150 osób w tym samym lokalu odbyło się 28 czerwca. Wzięli w nim udział zapro-

szeni przedstawiciele PAX-u z Nowego Sącza i Warszawy oraz prof. Nowak z SGGW.

W wystąpieniach poruszano najważniejsze problemy nurtujące związek, a więc: de-

mokratyzację życia społecznego na wsi, zorganizowanie biura NSZZ RI w Nowym

Sączu, na organizację którego MKZ Małopolska w Krakowie przeznaczyła 300 tys.

zł, podjęcie starań przez rolników regionu krakowskiego o uruchomienie w byłej hu-

cie aluminium w Skawinie fabryki narzędzi rolniczych, a w regionie nowosądeckim

fabryki narządzi rolniczych w POM w Podegrodziu. Omówiono też zbliżającą się

kampanię wyborczą RI oraz problem dobrowolnych ubezpieczeń rolników. Powołano

komisję, której zadanie polegać miało na objęciu opieką kół ZMW i Gospodyń Wiej-

skich74.

Jednak w tym harmonijnie rozwijającym się sojuszu robotniczo-chłopskim poja-

wiły się pierwsze rysy. W Sądeckich Zakładach Elektrod Węglowych antagonizm spo-

wodowały różnice w sytuacji materialnej tych dwóch grup pracowniczych. Chodziło

o wysokie ceny artykułów spożywczych w wolnej sprzedaży. W związku z tym część

robotników zaczęła podważać celowość zarejestrowania Solidarności RI uważając, że

to właśnie ten związek stanowił przyczynę pogorszenia się ich sytuacji materialnej75.

Problem nie był nowy i pojawił się wcześniej, a wiązał się ze słabym zaopatrzeniem

rynku w artykuły spożywcze. W miastach wojewódzkich zaczęto przebąkiwać o przy-

wróceniu obowiązkowych dostaw żywca, ziemniaków, zboża, tak źle kojarzących się

z latami powojennymi. Sugerowano, że podwyżka cen produktów rolnych zbywanych

przez rolników jest celowym działaniem państwa, aby spowodować osłabienie wpły-

wów Solidarności w tworzeniu wspólnego frontu miasta i wsi w walce przeciwko wła-

dzy. W społeczeństwie coraz większy niepokój budziło zjawisko spekulacji cenami

żywności oraz wysokie ceny wolnorynkowe, np. kiełbasy, której kg kosztował ponad

400 zł. Zjawisko to rzutowało na postrzeganie przez miasta Solidarności Rolników In-

dywidualnych76. Drastycznie pogarszające się zaopatrzenie w sklepach doprowadziło

do zorganizowania tzw. marszów głodowych w całej Polsce. W sierpniowym marszu

w Nowym Sączu uczestniczyło około 700 osób. O ile SB udało się uniemożliwić de-

monstracje w Gorlicach, Zakopanem i Nowym Targu, to w Nowym Sączu delegatura

NSZZ Solidarność zorganizowała marsz. Niesiono transparenty: „Żądamy pełnych

racji żywnościowych”, „Nic bez woli narodu”, „Zamiast wódki chcemy chleba”. Ma-

74 Informacje dotyczące Związków Zawodowych NSZZ Solidarność: Nowy Sącz, 4 VI 1981; 26 VI 1981; 30

VI 1981, t. IV za okres od 1 IV 1981 do 30 VI 1981; Informacje dotyczące Związków Zawodowych NSZZ

Solidarność: Nowy Sącz, 9 VII 1981; 14 VII 1981, AIPNKr. 038/12, t. V za okres od 1 VII 1981 do 30 IX 1981.

75 Informacja, Nowy Sącz 17 VII 1981, AIPNKr. 038/12, t. 5 okres od 1 VII 1981 do 30 IX 1981.

76 Informacja dotycząca Związków Zawodowych NSZZ Solidarność Nowy Sącz 21 IV 1981, AIPNKr. 038/12,

tom 4 okres 1 IV 1981 do 30 VI 1981.

60

nifestacja przebiegała bez zakłóceń, a prezydentowi wręczono rezolucję z żądaniem:

„Wszystkie decyzje związane z dystrybucją towarów pierwszej potrzeby, jako głęboko

dotyczące świata pracy, muszą być konsultowane ze wszystkimi związkami zawodo-

wymi, a przede wszystkim z NSZZ Solidarność”77.

„Marsze głodowe” pogłębiły napięcia na linii wieś – miasto. Odnotowano, że śro-

dowisko wiejskie, w tym SW, tracą zaufanie do Solidarności, ponieważ nie zaspoko-

iła ona nadziei rolników na poprawę zaopatrzenia w sprzęt, nawozy oraz inne środki

do produkcji rolnej. W Łososinie Dolnej rolnicy w sposób otwarty krytykowali Soli-

darność za to, że zrywa powiązania kooperacyjne w produkcji maszyn i szkodzi tym

samym rolnictwu, a eskalacja żądań prowadzi do krytycznej sytuacji w kraju. Tego

typu opinie notowała SB w gminach: Kamienica, Tymbark i Mszana Dolna78. Wśród

rolników, członków SW, było wiele wypowiedzi krytycznych, potępiających politykę

strajkową NSZZ Solidarność. Pomimo że na wsi podchodzono nieufnie do informacji

władz odnośnie zerwania rozmów z Solidarnością, to jednak zdarzały się wypowiedzi

krytyczne wobec NSZZ w stylu: „Do roboty nie do strajku” (Czarny Dunajec, Gorlice,

Jodłownik). Z kolei rolnicy z rejonów Gorlic, Łukowicy i Limanowej nie wierzyli, by

marsze protestacyjne organizowane przez NSZZ Solidarność przyniosły oczekiwany

skutek, a jedynie stwarzały niepotrzebny pretekst do użycia siły przez MO.

Latem 1981 r. konflikt miedzy władzami a Solidarnością nasilał się. Chodziło

głównie o niedotrzymywanie przez stronę rządową umów ustrzycko-rzeszowskich,

w szczególności w sprawach finansowych79. Zgodnie z zaleceniem Ogólnopolskiego

Komitetu Założycielskiego NSZZ RI Solidarność wszystkie organizacje wojewódzkie

miały prowadzić akcje protestacyjne poprzez wprowadzenie gotowości strajkowej,

wstrzymanie płatności trzeciej raty podatku gruntowego i wszystkich należności obję-

tych nakazem płatniczym80.

Jesienią 1981 r. NSZZRI przygotowywał się do wyborów. Wojewódzki Zjazd Dele-

gatów miał się odbyć na Podegrodziu 29 listopada. 25 października w Nowym Sączu

w kinie Kolejarz zebrało się 200 delegatów NSZZ RI z terenu województwa. Spotkanie

wprawdzie zagaił przewodniczący WKZ Władysław Piksa, ale ton nadawał Jan Sikoń.

Głównym tematem zebrania były sprawy wewnątrz organizacyjne. Krytycznie oce-

niano dotychczasową pracę związku, zwłaszcza komisji interwencyjnej i wyborczej81.

Przebieg spotkania obnażył słabość organizacyjną związku, który w porównaniu sil-

nej silną Solidarnością pracowniczą nie miał oparcia w zakładach pracy, co nadawało

77 Informacja za dzień 7 VIII 1981, Nowy Sącz 7 VIII 1981, AIPNKr. 038/12, t. 5 okres 1 VII 1981 do 30 IX

1981.

78 Informacje dotyczące Związków Zawodowych NSZZ Solidarność: Nowy Sącz, 6 VIII 1981; 11 VIII 1981;

12 VIII 1981, AIPNKr. 038/12, t. V za okres od 1 VII 1981 do 30 IX 1981.

79 Szerzej: T. Kozłowski, J. Olaszek, op. cit., s. 99 i nn.

80 Informacja na dzień 17 VIII 1981, Nowy Sącz 17 VIII 1981, AIPNKr. 038/12, t. 5 okres od 1 VII 1981 do

30 IX 1981.

81 Teczka personalna Tajnego Współpracownika „Alfa”, Zdzisław Smoleń, AIPNKr. 0032/1387, t. I, s. 13;

Informacja o sytuacji społeczno-politycznej w woj. nowosądeckim w miesiącu październiku 1981, AIPNKr.

038/16, t. 2; Informacja dotycząca sytuacji społeczno-politycznej na terenie woj. nowosądeckiego w dniu 26

X 1981, AIPNKr 038/12, t. 6 okres 1 X 1981 do 31 XII 1981.

61

związkowi cechy „pospolitego ruszenia”. Słabość organizacyjną związku potwierdzają

także oceny tajnych służb z tego okresu. Z ustaleń SB wynikało, że NSZZ RI w woje-

wództwie nowosądeckim nie posiadał kształtu organizacyjnego, funduszy, poza tymi

ze składek członkowskich, pełnej obsady kadrowej, etatowej, lokalu, nie ustalono na-

wet terminu zjazdu wojewódzkiego delegatów82. Słowem organizacja chłopska pod

względem organizacyjnym pozostawała zdecydowanie w tyle za związkiem pracow-

niczym.

W następstwie spotkania z 11 listopada członków Wojewódzkiego Komitetu Za-

łożycielskiego w Nowym Sączu z Janem Kułajem przełożono termin Wojewódzkiego

Zjazdu Wyborczego na przełom stycznia i lutego 1982 r. Natomiast zaplanowane na

29 listopada spotkanie w Podegrodziu potraktowano jako „robocze”, na którym mia-

ły być omawiane sprawy kontraktacji, ubezpieczeń, zaopatrzenia emerytalnego oraz

realizacji porozumień ustrzyckich. Był to kolejny dowód, że struktury związku chłop-

skiego nie były wystarczająco ugruntowane83.

W atmosferze grożącej strajkiem około 300 przedstawicieli NSZZ RI z wojewódz-

twa nowosądeckiego spotkało się 29 listopada na zjeździe w Podegrodziu w Gminnym

Ośrodku Kultury. W trakcie uroczystej mszy w kościele parafialnym podczas kazania

proboszcz ks. Józef Nowak stwierdził m.in., że „działacze NSZZRI powinni dużo się

uczyć i z wielką rozwagą wypracowywać swoje metody działania, gdyż partia, która

jeszcze rządzi posiada do swojej dyspozycji wszystko… Kościół nigdy nie przyjmie

roli partii politycznej, nie będzie pomagał Solidarności ani «biednemu rządowi», gdyż

pamięta politykę państwa wobec Kościoła w minionym trzydziestosześcioleciu”84.

Program obrad przewidywał dyskusję nad bieżącymi problemami wsi i rolnictwa:

umowami kontraktacyjnymi, składkami plantatorskimi, składkami PZU, projektem

emerytalnym, realizacją porozumienia z Ustrzyk, Funduszem Rozwoju Rolnictwa,

sprzedażą wiązaną, sprawą wyborów i ustaleniem terminu zjazdu wojewódzkiego de-

legatów. Tematy wygłoszonych referatów wskazywały na szeroki wachlarz zagadnień

pozostających w obrębie zainteresowań związku: stosunek PZPR do Solidarności

i Kościoła (Jan Gomułka), kółka Rolnicze (Aleksander Sołtys), prześladowanie człon-

ków Solidarności (Stanisław Rozum), działalność sztabów wojskowych (Jakub Król),

prywatne gospodarstwa leśne (Józef Zimoń), rozliczenie SKR-ów (Józef Szabla), sa-

morządy wiejskie (Roman Gryboś), jedność kół gminnych przed zjazdem (Władysław

Pleban). Roman Grybosz poruszył sprawę hodowli owiec, importu ciągników oraz

82 Informacja na dzień 20 VIII 1981, Nowy Sącz 20 VIII 1981, AIPNKr. 038/12, t. 5 okres od 1 VII 1981 do

30 IX 1981.

83 Informacja nr 21/81 o sytuacji społeczno-politycznej w wojew. nowosądeckim z dnia 25 XI 1981, AIPNS

321a; Informacja dotycząca sytuacji społeczno-politycznej w woj. nowosądeckim w dniu 24 XI 1981,

AIPNKr. 038/12, tom VI, okres od 1 X do 31 XII 1981; Informacja dotycząca sytuacji społeczno-politycznej

w woj. nowosądeckim w dniu 21 X 1981, AIPNKr. 038/12, t. 6 okres od 1 X 1981 do 31 XII 1981.

84 Meldunek dotyczący sytuacji społeczno-politycznej na terenie woj. nowosądeckiego w dniu 27 XI 1981,

AIPNKr. 038/12, t. VI, okres od 1 X 1981 do 31 XII 1981. Pod adresem WKZ formułowano zarzuty, że ZG

NSZZRI nie otrzymały na czas materiałów programowych i informacyjnych, że nie było na ten temat spo-

tkań z członkami WKZ NSZZ RI w Nowym Sączu.

62

zawartości tłuszczu oddawanego do zlewni mleka, sprawę nawozów mineralnych, le-

czenia zwierząt hodowlanych85.

Na zakończenie obrad zjazd podjął uchwałę w sprawie kontynuowania gotowości

strajkowej ogłoszonej 10 listopada z uwagi na nierealizowanie porozumień ustrzyc-

ko-rzeszowsko-bydgoskich. Dla prowadzenia akcji protestacyjnej powołano trzydzie-

stosześcioosobowy Wojewódzki Komitet Strajkowy złożony z 2–3 przedstawicieli kół

gminnych. Jan Sikoń przedstawił sposób tworzenia komitetów strajkowych w gmi-

nach i województwach oraz wytyczne dla działalności tych komitetów. Zalecał tworze-

nie wspólnych komitetów strajkowych z Solidarnością robotniczą. W tym celu sugero-

wał wykorzystanie kościelnych i solidarnościowych tablic ogłoszeniowych. W gminach

w trybie pilnym Gminne Komitety Założycielskie miały być przekształcone w komite-

ty strajkowe, w których aktyw pełnić miał całodobowe dyżury86. Akcje strajkowe miały

być prowadzone zgodnie z instrukcją Ogólnopolskiego Komitetu Strajkowego.

Obrady zjazdu delegatów i zarządów NSZZRI Solidarność w Podegrodziu mia-

ły burzliwy przebieg. Jego uczestnicy w rozmowach kuluarowych stwierdzali, że od

czasu powołania Solidarności rolników, chłopi nigdy tak zdecydowanie nie stawiali

tak kategorycznie swoich spraw, w tym zwłaszcza zniesienia sprzedaży wiązanej87.

W Instrukcji strajkowej opracowanej przez Ogólnopolski Komitet Strajkowy NSZZRI

zalecano, w przypadku braku postępu w rozmowach z władzami, strajk kroczący dla

województw wytypowanych przez OKS. Powoływano się też na porozumienie zawar-

te 23 października 1981 r. z Solidarnością robotniczą, od której otrzymano poparcie:

„Wzywamy wszystkie ogniwa NSZZ Solidarność do udzielania wszelkiej pomocy dzia-

łaczom naszego związku w ramach prowadzonych akcji protestacyjnych”88.

Podczas zjazdu przedstawicieli kół wiejskich RI z całej Małopolski 21 listopada

1981 r. podtrzymano gotowość strajkową w województwie. W tym samym dniu odbyło

się w Krakowie spotkanie Zarządu Regionu Solidarności Małopolska z przedstawicie-

lami WKZ NSZZ RI niektórych zarządów wojewódzkich Rejonu Polski Południowej

(bez delegatów WKZ w Nowym Sączu.) Odczytano tekst porozumienia zawartego

w Gdańsku pomiędzy Komisją Krajową Solidarności i OKZ NSZZ RI oraz omówio-

no podobny dokument dotyczący Solidarność i RI w Małopolsce. Sekcja Programo-

wa przedstawiła projekt umowy o współpracy obu związków. Pomimo uzgodnienia

Umowy o współdziałaniu, która miała być podpisana 5 grudnia, nie doszło do jej za-

warcia, gdyż została zablokowana przez niektórych działaczy delegatur małopolskiej

Solidarności, którzy uważali, że porozumienie w zbyt dużym stopniu preferuje rolni-

ków kosztem innych grup społecznych89.

85 Teczka personalna Tajnego Współpracownika „Alfa” Zdzisława Smolenia, AIPNKr., 0032/1387, t. II,

s. 15–19.

86 Sytuacja społeczno-polityczna w województwie nowosądeckim w dniu 8 XII 1981, „Nasze Sprawy”, nr

26/81, APNS 861, s. 3–4.

87 Teczka personalna Tajnego Współpracownika „Alfa” Zdzisława Smolenia, AIPNKr., 0032/1387, t. I, s. 20.

88 Informacja dotycząca sytuacji społeczno-politycznej na terenie woj. nowosądeckiego w dniu 5 XII 1981,

AIPNKr. 0938/12, t. VI, okres od 10 X 1981 do 31 XII 1981.

89 M. Szpytma, NSZZ RI „S” w województwie krakowskim, s.179; Rozmowy z rolnikami, „Aktualności” nr

63 z 26 XI 1981.

63

W grudniu tendencje strajkowe nasiliły się. W myśl podjętej w Podegrodziu

uchwały w ośmiu gminach: Jodłownik, Podegrodzie, Grybów, Lubień, Łososina Dol-

na, Łącko i Kamienica, zaczęto organizować pierwsze gminne komitety strajkowe. Nie

wszędzie jednak akcje powiodły się. W Jodłowniku i Grybowie doszło do okupacji bu-

dynku Urzędu Gminy przez 15 osób zrzeszonych w NSZZ RI Solidarność, ale po su-

gestii naczelnika gminy budynek opuszczono. Zagrożenie strajkami utrzymywało się

w gminach: Jodłownik, Korzenna, Tymbark, Bobowa, Limanowa, ale utworzone tam

gminne komitety strajkowe nie przejawiały konkretnej działalności. Próby okupacji

budynku Urzędu Gminy w Podegrodziu lub remizy OSP nie powiodły się. Po media-

cji przedstawicieli Urzędu Wojewódzkiego i OSP rolnicy rozeszli się90. W Nawojowej

gminny komitet strajkowy zażądał rozliczenia byłego naczelnika gminy Stanisława

Wiktora i byłego dyrektora SKR z dysponowania Funduszem Rozwoju Rolnictwa i re-

montu dróg, udostępnienia lokalu dla ZG NSZZ RI Solidarność wraz ze środkami

łączności, zezwolenia na ustawienie krzyża w centrum Nawojowej, rozwiązania wie-

lu lokalnych spraw. Członkowie Solidarności RI przewieźli z lokalu GS do Urzędu

Gminy cały dział geodezji, a następnie zajęli lokal. Kolportowali ulotki nawołujące

do nie dostarczania płodów rolnych do punktów skupu. W Łukowicy gminny komitet

strajkowy, który miał siedzibę w budynku Urzędu Gminy, podjął decyzję o zwróceniu

się z apelem do rolników o nieoddawanie płodów rolnych oraz wywieszanie flag na

budynkach mieszkalnych. W Bobowej powołany dwudziestojednoosobowy Gminny

Komitet Strajkowy akcji nie podjął, w Podegrodziu i Grybowie ogłoszono pogotowie

strajkowe. W Gródku nad Dunajcem żądano przydziału lokalu dla ZG NSZZ RI So-

lidarność, w Tymbarku pojawiły się plakaty nawołujące do zmiany ordynacji wybor-

czej91.

Jednocześnie w ramach struktur NSZZ RI Solidarność pojawiły się tendencje in-

tegracyjne. Noszono się zamiarem powołania struktury regionalnej, działającej rów-

nolegle z wojewódzkimi, co miało zwiększyć szanse nacisku na władze państwowe.

Ciała tego nie zdążono już powołać. Mając na uwadze potrzebę koordynacji działalno-

ści NSZZ RI Solidarność, Wojewódzkie Komitety Założycielskie utworzyły 11 grudnia

w Krakowie Komisję Koordynacyjną Polski Południowej. W zebraniu brało udział po

dwóch przedstawicieli WKZ z 11 województw Polski południowej, od Przemyśla po

Opole92. Komisja miała wzmocnić związek RI przed rosnącym zagrożeniem użycia

wobec niego siły. Niestety skończyło się tylko na planach. Na przeszkodzie stanęło

wprowadzenie stanu wojennego w Polsce w dniu 13 grudnia 1981 r. Jeszcze 13 grud-

nia odbyło się zaplanowane zebranie wyborcze Zarządu Gminnego NSZZ RI Soli-

darność w Tymbarku zorganizowane przez Jana Mielnickiego i Jana Ubika. Do kina

90 Meldunek dotyczący sytuacji społeczno-politycznej na terenie województwa nowosądeckiego w dniu 3, 4

XII 1981, AIPNKr. 038/12, t. VI, okres od 10 X 1981 do 31 XII 1981; Informacja nr 28/81 o sytuacji społecz-

no-politycznej w woj. nowosądeckim w dniu 4 XII 1981, APNS 321a.

91 Informacje nr: 28/81, 29/81,30/81 o sytuacji społeczno-politycznej w woj. nowosądeckim w dniach: 4, 7,

8 XII 1981, APNS 321a.

92 Informacja dotycząca sytuacji społeczno-politycznej na terenie woj. nowosądeckiego w dniu 11 XII 1981,

AIPNKr. 038/12, t. VI, okres od 10 X 1981 do 31 XII 1981.

64

Paproć w Tymbarku przybyło około 400 osób. Zarządu Gminnego już nie wybrano ze

względu na ogłoszony stan wojenny93. W momencie wprowadzenia stanu wojenne-

go trwało jeszcze przeprowadzane przez NSZZ RI pikietowanie urzędów gminnych

w Nawojowej, Starym Sączu i Podegrodziu. Na wiadomość o „podjęciu akcji przez

organa porządkowe” pikietujący w „popłochu rozeszli się”. Zawieszono działalność

związku, a w ramach akcji „Jodła” internowano 8 nowosądeckich działaczy NSZZ RI

Solidarność94. W więzieniu znaleźli się czołowi działacze nowosądeckiej NSZZRI So-

lidarność: Władysław Piksa, Jan Sikoń i Stanisław Bodziony.

Reasumując, działania podjęte przez rolników w ramach NSZZ RI Solidarność

wynikały z chęci posiadania własnej organizacji, która w sposób niezależny od władzy

broniłaby interesów mieszkańców wsi, a tym samym złamałaby monopol PZPR i jej

satelickich organizacji. Pamiętać wszakże należy, że powstanie NSZZ RI na wsi było

precedensem od czasu powstania Polskiego Stronnictwa Ludowego w 1947 r. i w ogó-

le w całym bloku wschodnim. Początkowo władze partyjno-państwowe nie zamierzały

ustępować w sprawie rejestracji organizacji związkowej rolników, środowiska silnie

przywiązanego do katolicyzmu i zdecydowanie antykomunistycznego. Wieś bowiem

i indywidualne rolnictwo w Polsce były faktycznie jedynym stosunkowo niezależnym

środowiskiem podkreślającym dystans do systemu realnego socjalizmu, walczącym

o utrzymanie w prywatnych rękach ziemi ojców i opierającym się polityce dominacji

komunistów. Niemniej jednak budowa NSZZ RI napotkała z jednej strony na brak do-

świadczenia ze strony samych działaczy, zaś z drugiej na działania destrukcyjne pro-

wadzone ze strony władzy. Ostatecznie wzajemne pretensje, uprzedzenia i animozje

umiejętnie wykorzystane przez SB wpłynęły na rozbicie NSZZ RI Solidarność, jego

zawieszenie, a następnie likwidację.

93 J. Plata, Wspomnienia, Tymbark 16 IX 2004, ADL „S”, s. 2.

94 Opracowanie dla Kierownika Zespołu Zadań Specjalnych KWMO w Nowym Sączu z dnia 4 I 1982,

AIPNKr. 038/16, t. 11.

65

andRzeJ wRóbel

NSZZ Solidarność w Tomaszowie Mazowieckim

w latach 1980–1989

Tomaszów Mazowiecki zajmuje powierzchnię 41 km². Położony jest we wschodniej

części województwa Łódzkiego1. Powstał jako osada górniczo-hutnicza w 1788 r. na

pograniczu 3 historycznych krain: Łęczyckiego, Mazowsza i Małopolski. Jego powsta-

nie i początkowy rozwój był ściśle związany z rodem Ostrowskich2. W 1830 r. dzięki

staraniom hrabiego Antoniego Ostrowskiego Tomaszów Mazowiecki uzyskał prawa

miejskie3.

W latach 1980–1989 Tomaszów Mazowiecki był drugim co do wielkości miastem

województwa piotrkowskiego. Rozwinął się tu przemysł chemiczny. Największym za-

kładem i jednocześnie jednym z największych w Polsce były Zakłady Włókien Che-

micznych (dalej: ZWCh) „Chemitex-Wistom”. W 1976 r. zakłady te zatrudniały łącz-

nie 23% pracujących w tej branży w kraju4. W Tomaszowie Mazowieckim rozwinął

się przemysł włókienniczy. Reprezentowały go 2 duże zakłady: Mazowieckie Zakłady

Przemysłu Wełnianego (dalej: MZPW) Mazovia oraz Tomaszowskie Zakłady Przemy-

słu Wełnianego (dalej: TZPW) im. M. Nowotki Tomtex. W 1976 r. zatrudniały łącznie

5 tys. pracowników. Trzecim dużym zakładem była Fabryka Dywanów (dalej: FD) We-

ltom, w której w 1976 r. pracowało 1 100 pracowników. Przemysł Odzieżowy repre-

zentowały Zakłady Przemysłu Odzieżowego (dalej: ZPO) Pilica, w którym w 1976 r.

pracowało 2 tys. osób (80% załogi stanowiły kobiety). Był to największy zakład toma-

szowski wybudowany po II wojnie światowej, gdyż wymienione wcześniej swój po-

czątek miały w XIX w. W Tomaszowie Mazowieckim zlokalizowano było także kilka-

naście mniejszych zakładów państwowych i spółdzielczych reprezentujących różne

gałęzie przemysłu5.

1 W. Cudny, Przemiany przestrzenne i funkcjonalne Tomaszowa Mazowieckiego w okresie transformacji ustrojo-

wej, Łódź 2006, s. 21.

2 Historia Tomaszowa Mazowieckiego w źródłach archiwalnych. Dokumenty z zasobu Archiwum Państwowego

w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, red. M. Hubka, M. Ordak, A. Wróbel, To-

maszów Mazowiecki 2010, s. 13.

3 Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim Oddział w Tomaszowie Mazowieckim [dalej: APTM],

Akta miasta Tomaszowa, sygn. 3, s. 3.

4 S. Liszewski, Stan gospodarki Tomaszowa Mazowieckiego, [w:] Tomaszów Mazowiecki. Dzieje Miasta, red.

B. Wachowska, Warszawa – Łódź 1980, s. 498.

5 Ibidem, s. 499, 500.

66

Tomaszów Mazowiecki wkraczał w lata 80-te jako miasto uprzemysłowione, ale

z ujawniającymi się wyraźnie skutkami polityki gospodarczej ekipy I sekretarza KC

PZPR Edwarda Gierka. Kryzys w gospodarce pociągnął za sobą wystąpienia społeczne,

gdyż jedynym planem reformy, jaki mógł zaproponować rząd i partia była drastyczna

podwyżka cen, na którą społeczeństwo nie chciało się zgodzić. Także rozbudzone na-

dzieje okresu lat 70-tych stanowiły jedną z przyczyn wystąpień, gdyż nikt nie chciał

pogodzić się z coraz to gorszymi warunkami życia. Strajki na Wybrzeżu w połowie

sierpnia 1980 r., które rozprzestrzeniły się na cały kraj, następnie podpisanie porozu-

mień w Gdańsku, Szczecinie, Jastrzębiu zaktywizowało również społeczeństwo To-

maszowa Mazowieckiego, które pod szyldem Niezależnych Samorządnych Związków

Zawodowych Solidarność chciało zmienić otaczającą rzeczywistość. Zryw ten odcisnął

swe piętno na całej dekadzie lat 80-tych i był jednym z najwspanialszych momentów

w ojczystej historii.

Początkowo strajki w Tomaszowie Mazowieckim miały podłoże ekonomiczne.

Pierwszy strajk w województwie piotrkowskim odbył się w dniach 28 sierpnia –

5 września 1980 r. w ZPW Tomtex na znak poparcia robotników Wybrzeża. Na jego

czele stanął Wiktor Dratwa. Strajkujący domagali się także poprawy zaopatrzenia

w żywność, zahamowania podwyżek cen, zapewnienia godziwego wynagrodzenia za

pracę6. Oczekiwali także rozmów z Ministrem Przemysłu Lekkiego, odwołania prezy-

denta Tomaszowa Mazowieckiego. Dyrekcja zakładu zgodziła się na podwyżkę płac

o 650 zł, choć strajkujący domagali się podwyżki o 800 zł.

8 września 1980 r. wybuchł czternastogodzinny strajk okupacyjny w FD Weltom.

Na jego czele stanęli: Edward Strzępek, Marian Malarz i Eugeniusz Ciesielski. Tu

również strajk zakończył się powodzeniem – dyrekcja zgodziła się bowiem na pod-

wyżkę płac. Swoje niezadowolenie otwarcie zamanifestowali pracownicy Państwowej

Komunikacji Samochodowej (dalej: PKS). W zakładzie tym w 1980 r. wybuchł strajk.

Brakowało w nim sprawnych autobusów, była trudna sytuacja w zakresie paliw, ole-

jów silnikowych, ogumienia i akumulatorów. Pracownicy PKS-u obawiali się, że wraz

z nadejściem zimy nie będą w stanie uruchomić samochodów. W tym czasie dziennie

obsługiwanych było 336 kursów i 216 innych oddziałów PKS. Ta liczba wyraźnie mo-

gła się zmniejszyć7.

Swoje niezadowolenie stopniowo ujawniali także pracownicy innych zakładów, do-

magając się poprawy warunków pracy i płacy. W trakcie strajków spisywano postulaty

załóg oraz prowadzono negocjacje z przedstawicielami dyrekcji zakładów. Z reguły

negocjowano sprawy wewnątrzzakładowe i takie, które dotyczyły poprawy zaopatrze-

nia w żywność i artykuły pierwszej potrzeby. Domagano się także poprawy warunków

pracy8.

6 T. Zalewska, „Solidarność”. Kalendarium wydarzeń w Tomaszowie Mazowieckim 1980–1990, Tomaszów Ma-

zowiecki 2010, s. 6.

7 B. Jeżak, W oddziale PKS jest ciężko, „Panorama Robotnicza” 1981, nr 27–28, s. 5.

8 A. Dawidowicz, Funkcja wystawiennicza Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim na przykładzie wystawy „So-

lidarność – 20 lat (1980–2000)” , praca magisterska napisana pod kierunkiem dr. hab. M. Szczurowskiego

67

O założeniu NSZZ Solidarność w Tomaszowie Mazowieckim najwcześniej dys-

kutowano w ZPO Pilica. Już w trakcie sierpniowych strajków na Wybrzeżu krojczy

Tadeusz Krajewski rozmawiał ze swoimi współpracownikami na ten temat9. Podjęcie

działań w tym zakresie utrudniał brak wiadomości z Wybrzeża, w związku z bloka-

dą informacyjną. Pierwszą ulotkę z 21 postulatami do Tomaszowa Mazowieckiego,

a dokładnie do Fabryki Maszyn Szklarskich (dalej: FMSz) Vitroma przywiózł pracow-

nik, który w tym czasie był w delegacji w województwie szczecińskim. Informacja ta

dotarła jednak do dyrekcji zakładu, która zagroziła słuchającym odczytywaną ulotkę

zwolnieniem z pracy (co najmniej jedna osoba z tego powodu otrzymała naganę od

dyrekcji)10. Procesu powstawania Solidarności w Tomaszowie Mazowieckim nic już

nie mogło powstrzymać. Tymczasowe Komisje Założycielskie powstawały w kolej-

nych zakładach: w ZWCh Chemitex-Wistom, w Zakładzie Energetycznym, i in. Na

dzień 11 listopada 1980 r. do Solidarności w Tomaszowie Mazowieckim należało 6,8

tys. osób, w tym 2,4 tys. członków i kandydatów PZPR11. Świadczyło to o szerokim

zasięgu i żywiołowości nowobudowanego ruchu związkowego.

3 listopada 1980 r. odbyło się w ZPO Pilica spotkanie przedstawicieli NSZZ Soli-

darność z Tomaszowa Mazowieckiego. Podjęto tam uchwałę o wybraniu Międzyza-

kładowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ Solidarność. W jej skład weszli: Ryszard

Jobczyk z ZWCh Chemitex-Wistom, Józef Strycharczyk z PKS, Włodzimierz Kobacki

z Urzędu Telekomunikacyjnego, Stanisław Ptaszyński z Sanepidu, E. Strzępek z FD

Weltom i Włodzimierz Szewczyk z Zakładu Mleczarskiego12. Celem działania Komisji

było zebranie postulatów z zakładów pracy, kierowanie ich do władz miejskich i wo-

jewódzkich oraz nadzorowanie sposobów i terminów ich realizacji. Na zebraniu tym

wybrano także zespół roboczy do kontaktów z władzami. Znaleźli się w nim: R. Job-

czyk, J. Strycharczyk, S. Ptaszyński13. Natomiast 6 listopada 1980 r. odbyło się zebranie

przedstawicieli NSZZ Solidarność Ziemi Piotrkowskiej z siedzibą w Opocznie. Obec-

ni byli przedstawiciele 100 zakładów pracy z województwa piotrkowskiego, w tym

i z Tomaszowa Mazowieckiego. Na przewodniczącego Międzyzakładowego Komitetu

Założycielskiego wybrano Ireneusza Prędkiego z Opoczna.

Należy zaznaczyć, że nie wszystkie tomaszowskie zakłady podporządkowały się

MKZ-etowi Ziemi Piotrkowskiej. Niektóre przedsiębiorstwa należały bowiem do

Zarządu Regionu NSZZ Solidarność Ziemia Łódzka. Spowodowane to było tym, iż

w czasie protestów o wolne soboty w styczniu 1981 r. małe zakłady nie były reprezen-

w Instytucie Historii Akademii Świętokrzyskiej im. J. Kochanowskiego w Kielcach Filia w Piotrkowie

Trybunalskim, Piotrków Trybunalski 2006, s. 65, maszynopis w posiadaniu Muzeum im. Antoniego hr.

Ostrowskiego w Tomaszowie Mazowieckim [dalej: MTM].

9 W. M. Wiśniewski, Troska o załogę i samorząd, „Panorama Robotnicza” 1981, nr 16, s. 3.

10 K. Składowski, Została tylko nazwa, „Echo” 2004, nr 29, s. 2.

11 J. Góral, R. Kotewicz, Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego. Zarys dziejów miasta 1788–1990, Tomaszów

Mazowiecki 1992, s. 335.

12 T. Zalewska, „Solidarność” , s. 7.

13 MTM, sygn. 8560, Informacje, „NSZZ Solidarność Informuje” 14 listopad 1980 r. , (brak numeracji poszcze-

gólnych wydań i numeracji stron. Biuletyn wydawany przez Solidarność w ZWCh Chemitex-Wistom).

68

towane, gdyż przedstawiciele Komisji Zakładowych NSZZ Solidarność z większych

zakładów nie poinformowali ich o proteście i czasie jego trwania. Pominięte zakłady

nawiązały wtedy kontakty z Łodzią14. 24 kwietnia 1981 r. w FMSz Vitroma odbyło się

spotkanie Komisji Zakładowych tych zakładów, które zarejestrowane były w MKZ-

-ecie Ziemi Łódzkiej15. Na spotkaniu tym podjęto uchwałę o utworzeniu Tymczasowej

Komisji Lokalnej MKZ Ziemi Łódzkiej. Do prezydium zarządu wybrano: Tadeusza

Cielniaka z FMSz Vitroma, Zofię Michalską ze Spółdzielni Pracy Uranium i Kazi-

mierza Grabowskiego z „Lokomotywowni”. Na przewodniczącego zarządu wybrano

T. Cielniaka16. W lipcu 1981 r. do Zarządu Regionalnego Ziemi Łódzkiej przyłączyła

się Zakładowa Organizacja Związkowa NSZZ Solidarność ZWCh Chemitex-Wistom.

Stało się tak, ponieważ propozycja delegatów z „Wistomu”, aby przyłączyć Region

Piotrkowski do Ziemi Łódzkiej i stworzyć duży, zjednoczony makroregion nie uzy-

skała poparcia Walnego Zebrania Delegatów17. W tym samym miesiącu została powo-

łana Komisja Koordynacyjna Zarządu Regionalnego Ziemi Łódzkiej w województwie

piotrkowskim. Jej zadaniem było reprezentowanie interesów członków Solidarności

województwa piotrkowskiego zrzeszonych w Zarządzie Regionalnym Ziemi Łódzkiej

wobec władz administracyjnych i politycznych w województwie piotrkowskim. Jej

przewodniczącym został wybrany Józef Stolar, jego zastępcą Jan Turniak, a na sekre-

tarza wybrano Alinę Ostas18.

Pierwsze spotkanie władz miasta z przedstawicielami NSZZ Solidarność odbyło

się 1 grudnia 1980 r. w Zakładowym Domu Kultury Chemik. Władze miasta repre-

zentowali: prezydent Czesław Tesz, jego zastępca Józef Białkowski oraz I sekretarz

Komitetu Miejskiego PZPR jednocześnie przewodniczący Miejskiej Rady Narodowej

w Tomaszowie Mazowieckim Tadeusz Szarlej. Delegacji Solidarności przewodniczył

R. Jobczyk, a dyskusji przysłuchiwał się I. Prędki. Członkowie Solidarności przedsta-

wili władzom 106 postulatów mieszkańców miasta19. Dotyczyły one: handlu, zaopa-

trzenia, usług, transportu, komunikacji, budownictwa, ochrony środowiska, gospo-

darki komunalnej i mieszkaniowej, służby zdrowia, oświaty i wychowania, kultury

fizycznej i wypoczynku, zatrudnienia, bezpieczeństwa publicznego20. Prezydent tłu-

maczył, dlaczego wnioski wcześniej zgłoszone z zakładów pracy były tak wolno wpro-

wadzone w życie, gdyż tylko 30% z nich zostało do grudnia 1980 r. zrealizowanych21.

Kolejne spotkanie odbyło się w tym samym miejscu 12 grudnia. Wzięły w nim

udział władze wojewódzkie z wojewodą Leszkiem Wysłockim i jego zastępcą Włady-

14 „Solidarność” Regionu Łódzkiego w Tomaszowie Mazowieckim, „Panorama Robotnicza” 1981, nr 11(126), s. 3.

15 A. Kisiołek, Życie społeczno-polityczne w Tomaszowie Mazowieckim w latach 1980–1989, praca magisterska

napisana pod kierunkiem dr. hab. K. Lesiakowskiego w Instytucie Historii Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź

2005, s. 50, maszynopis w posiadaniu APTM.

16 MTM, sygn. 8560, W skrócie, „NSZZ Solidarność Informuje”, 29 kwiecień 1981, s. 5.

17 Nowa Delegatura, „Solidarność Ziemi Łódzkiej” , „Panorama Robotnicza” 1981, nr 28, s. 7.

18 Tomaszów Mazowiecki przybliżył się do Ziemi Łódzkiej, „Panorama Robotnicza”, 1981, nr 14, s. 1–2.

19 MTM, sygn. 8713, Problemy, wnioski, pytania i postulaty mieszkańców miasta Tomaszowa Maz.

20 J. Nadolski, Otwarty dialog między władzą a mieszkańcami sprzyja porozumieniu we wszystkich sprawach,

„Panorama Robotnicza” 1980, nr 22 (113) s. 2–3.

21 Ibidem.

69

sławem Wałachem na czele. Delegacji Solidarności przewodniczyli R. Jobczyk oraz

I. Prędki22. W czasie spotkania omówiono program realizacji starych i nowych postu-

latów. Solidarność zajmowała się szeroko pojętymi sprawami społecznymi i gospodar-

czymi. Chciała poprawić byt całego społeczeństwa, nie tylko robotników, lecz także

rolników, starając się dla hodowanych przez nich zwierząt o paszę. W trakcie spo-

tkania wojewoda piotrkowski podjął decyzję, aby rozszerzyć skład zespołów kontroli

społecznej sklepów o przedstawicieli NSZZ Solidarność. Miało to na celu uwiarygod-

nienie zespołów kontrolnych23.

W sprawie realizacji postulatów zgłoszonych przez załogi tomaszowskich zakładów

pracy 30 grudnia 1980 r. podpisano stosowne porozumienie. Jego sygnatariuszami

byli: minister przemysłu lekkiego Władysław Jabłoński, Sekcja Przemysłu Lekkiego

NSZZ Solidarność, Zarząd Główny Branżowego Niezależnego Związku Zawodowego

Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego, NSZZ Włók-

niarzy Współpraca. Postulaty dotyczyły głównie poprawy warunków pracy, podwyż-

ki płac, spraw socjalnych. Porozumienie zawierało postanowienia, że do 30 kwietnia

1981 r. zawarty będzie nowy Zbiorowy Układ Pracy, który ureguluje i wprowadzi

zmiany w systemie wynagrodzeń; dodatków za pracę w szkodliwych warunkach; ży-

wienia zbiorowego oraz nowe zasady zatrudniania kobiet ciężarnych. Postanowiono,

że do końca kwietnia 1981 r. Ministerstwo Przemysłu Lekkiego przedstawi do zaopi-

niowania organizacjom związkowym kompleksowy program modernizacji obiektów

produkcyjnych na lata 1981–1985. Do 31 marca 1981 r. planowano opracować projekt

Karty Pracownika Przemysłu Lekkiego. Ustalono także, że do końca kwietnia 1981 r.

Ministerstwo Przemysłu Lekkiego opracuje propozycje stopniowej likwidacji nocnej

zmiany w przemyśle lekkim24.

Podpisanie tego porozumienia nie zakończyło spotkań przedstawicieli władzy

z członkami Solidarności. W Tomaszowie Mazowieckim odbywały się kolejne spo-

tkania. Jedno z nich miało miejsce 5 lutego 1981 r.25 W czasie jego trwania zawarto

porozumienie o potrzebie pełnej konsultacji zamierzeń gospodarczych ze społeczeń-

stwem. Rozmawiano m.in. o sytuacji zaopatrzeniowej na terenie miasta i nieuzasad-

nionych dysproporcjach w rozdzielnictwie towarów na niekorzyść Tomaszowa Ma-

zowieckiego26. Kolejne porozumienie pomiędzy Prezydentem Miasta Tomaszowa

Mazowieckiego a Międzyzakładową Komisją Założycielską NSZZ Solidarność podpi-

sano 17 lutego 1981 r. Wymieniono w nim szczegółowo wszystkie postulaty zgłoszone

do władz miejskich i terminy ich realizacji27.

22 J. Mieszczankowski, Spotkanie wojewody piotrkowskiego z członkami NSZZ „Solidarność” , „Panorama Ro-

botnicza”, 1980, nr 23–24, s. 3.

23 A. Kisiołek, Życie, s. 52.

24 J. Nadolski, Porozumienie między Ministrem Przemysłu Lekkiego, a NZZ „Włókniarzy” i „Solidarnością” ,

„Panorama Robotnicza” 1981, nr 1 (116) s. 1, 3.

25 Spotkanie władz miasta z „Solidarnością” , „Panorama Robotnicza” 1981, nr 2 (117) s. 1.

26 MTM, sygn. 8560, Pierwszy krok,” NSZZ Solidarność Informuje” 12 luty 1981, s. 2.

27 APTM, Miejska Rada Narodowa w Tomaszowie Mazowieckim [dalej: MRN], sygn. 174, Protokół nr 35/81

posiedzenia Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Tomaszowie Mazowieckim z 19 marca 1981 r.

70

Równolegle z negocjacjami z władzą NSZZ Solidarność rozbudowywała swoją

strukturę. Przeprowadzano wybory do Komisji Zakładowych, gdyż Tymczasowe Ko-

misje Założycielskie nie pochodziły z wyborów. Kierownictwo zakładowych organiza-

cji NSZZ Solidarność wybierano w głosowaniach tajnych i powszechnych na terenie

zakładu. Mogła w nich brać udział ta część załogi, która formalnie należała do Solidar-

ności. W MZPW Mazovia na przewodniczącego wybrano Jana Reszkę28. W ZPO Pilica

przewodniczącym został wybrany T. Krajewski29. Następnie w zakładach pracy odby-

wały się zebrania, na których wybierano delegatów, którzy mieli uczestniczyć w wybo-

rach do władz związkowych regionu województwa piotrkowskiego. Od 14 maja 1981 r.

zaczęła pracę Regionalna Komisja Wyborcza na terenie województwa piotrkowskiego.

Jej przewodniczącym został tomaszowianin Włodzimierz Węgliński, który jednocze-

śnie był przewodniczącym Komisji Zakładowej w Zakładach Obuwia Skogar. Funkcję

sekretarza komisji sprawowała Anna Krejpowicz ze Stolarskiej Spółdzielni Pracy im.

18 stycznia30.

13–17 czerwca obradowało I Walne Zgromadzenie NSZZ Solidarność Ziemia

Piotrkowska. W jego trakcie zatwierdzono ordynację wyborczą, sporządzono listy

kandydatów do władz związku i na I Krajowy Zjazd Solidarności oraz zdecydowano

o przeniesieniu siedziby regionu z Opoczna do Piotrkowa Trybunalskiego. II Walne

Zgromadzenie obradowało w dniach 27–28 czerwca 1981 r. Na nowego przewodniczą-

cego MKZ-etu wybrano Mieczysława Lacha z Opoczna. Powołano nowy Zarząd Re-

gionalny i Komisję Rewizyjną. Do władz regionalnych z Tomaszowa zostali wybrani:

Zygmunt Augustyniak, Maria Goździk, Halina Jabrzyk, Zdzisław Koziorowski, Leszek

Kwiecień, Jan Mokwiński, Edward Nowicki, Władysław Nadgórzak, Bogdan Przyjem-

ski, Jan Reszka, Roman Szymanek, Ryszard Wędrychowicz, Anna Wilczak. Do Re-

gionalnej Komisji Rewizyjnej z Tomaszowa zostali wybrani: A. Krejpowicz, Grażyna

Rusin, Iwona Marcinkowska. Natomiast na I Krajowy Zjazd Solidarności wybrano

L. Kwietnia i Andrzeja Wojciechowskiego31. Z tego wynika, że Tomaszów Mazowiecki

miał liczną reprezentację we władzach wojewódzkich związku i znaczące miejsce

w krajowej Solidarności.

NSZZ Solidarność w Tomaszowie Mazowieckim nie tylko zajmowała się we-

wnętrznymi problemami, tworzeniem struktur, wyborami władz, dyskusjami nad

programem działania. Równolegle prowadzono szeroką działalność związkową.

W poszczególnych zakładach rozwiązywano rozmaite lokalne sprawy konfliktowe.

W niektórych z nich uciekano się do najpoważniejszego środka nacisku na władzę

– organizowania akcji protestacyjnych i strajków. W większości powiązane one były

z wydarzeniami ogólnopolskimi, ale niektóre były ściśle związane z województwem

i miastem32.

28 B. Jeżak, Wybory w organizacjach zakładowych NSZZ „Solidarność” , „Panorama Robotnicza” 1981, nr 2

(117) s. 4.

29 W. M. Wiśniewski, Troska o załogę i samorząd, „Panorama Robotnicza” 1981, nr 16, s. 3.

30 A. Kisiołek, Życie, s. 54.

31 J. Nadolski, NSZZ „Solidarność” , „Panorama Robotnicza” 1981, nr 11 (126) s. 1–2.

32 A. Kisiołek, Życie, s. 55.

71

Pierwszy tego typu protest miał miejsce w dniach 18–22 grudnia 1980 r. w sali

herbowej Urzędu Wojewódzkiego w Piotrkowie Trybunalskim33. Przewodniczył mu

I. Prędki. W proteście tym brała udział liczna grupa działaczy Solidarności z Toma-

szowa Mazowieckiego z R. Jobczykiem na czele. Głównym postulatem było lepsze

zaopatrzenie w żywność województwa piotrkowskiego w okresie przedświątecznym.

Władza zmuszona została na wprowadzenie specjalnych talonów towarowych na mię-

so i wędliny z pełnym pokryciem34. Wcześniej o przydział większych mas mięsa wy-

stępowała tomaszowska Miejska Rada Narodowa, lecz bez skutku35. Dopiero działania

Solidarności spowodowały poprawę dostaw żywności. Stąd da się wysnuć wniosek,

że władze centralne pożądane przez społeczeństwo decyzje wydawały pod naciskiem

strajkujących.

Kolejny spór z Solidarnością dotyczył wolnych sobót. Związek domagał się pię-

ciodniowego tygodnia pracy. Władze godziły się tylko na 2 wolne soboty w miesiącu.

W piątek 23 stycznia 1981 r. działacze Solidarności z Tomaszowa Mazowieckiego roz-

prowadzali ulotki, aby robotnicy zbojkotowali pracę w dniu następnym. Z tego powo-

du Milicja Obywatelska zatrzymała kilku taksówkarzy i R. Jobczyka, którzy po prze-

słuchaniu zostali wypuszczeni36. Najwięcej osób nie zgłosiło się do pracy w sobotę 24

stycznia 1981 r. w: MZPW Mazovia, ZPW Tomtex, FD Weltom i ZPO Pilica. Akcja ta

nie przyniosła jednak zamierzonego celu.

Po „wydarzeniach bydgoskich” 27 marca 1981 r. w czterogodzinnym strajku ogól-

nopolskim zorganizowanym przez Krajową Komisję Koordynacyjną wzięły udział

wszystkie tomaszowskie przedsiębiorstwa37. Wywieszono na nich flagi związkowe,

członkowie Solidarności chodzili w opaskach na rękach38. Solidarność w ZWCh Che-

mitex-Wistom wystosowała protest do premiera i KC PZPR w związku z dokumentem

KC, w którym informowano, że 26 marca 1981 r. w Wistomie szantażowano groź-

bą utraty pracy te osoby, które nie chciały przystąpić do strajku. Komitet Strajkowy

stwierdził, że „jest to ohydne kłamstwo i fałsz, w zakładzie naszym sprawy takie nie

miały miejsca”39. Tomaszowska Solidarność w lipcu 1981 r. protestowała przeciwko

wyborowi T. Szarleja na stanowisko prezydenta miasta. Dopatrywano się manipulacji

dokumentami przez Prezydium MRN, w których twierdzono, że kandydatury zostały

przekonsultowane, ale nie było innych propozycji na to stanowisko40.

33 T. Zalewska, „Solidarność” , s. 8.

34 MTM, sygn. 8713/I–1, Komunikat nr 4 Komitetu Strajkowego, bp.

35 APTM, MRN w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 171, Protokół nr 32/80 posiedzenia Prezydium MRN

w Tomaszowie Mazowieckim z 22 grudnia 1980 r., bp.

36 Ibidem, sygn. 172, Protokół nr 33/81 posiedzenia Prezydium MRN w Tomaszowie Mazowieckim z 26

stycznia 1981 r., bp.

37 MTM, sygn. 8713/I–7, Komunikat dotyczący strajku w Wistomie i miastach, bp.

38 Ibidem, sygn. 8713/I–6, Komunikat KM PZPR o aktualnej sytuacji społeczno-politycznej w kraju i mie-

ście, s. 3.

39 Ibidem, sygn. 8713/I–7, Komunikat dotyczący.

40 APTM, MRN w Tomaszowie Mazowieckim, sygn. 182, Protokół nr 43/81 posiedzenia Prezydium MRN

w Tomaszowie Mazowieckim z 17 lipca 1981r., bp.

72

W lipcu 1981 r. odbyły się w Tomaszowie Mazowieckim akcje protestacyjne zwią-

zane z zapowiedzią ograniczenia przydziału mięsa na jedną osobę, niemożliwością

zrealizowania kart zaopatrzenia i kolejkami w sklepach. 27 lipca z Placu Narutowicza

pod Urząd Miasta przejechało 7 (28 lipca – 14) oplakatowanych samochodów i pod

Urzędem na kilka minut włączono sygnał dźwiękowy. 29 lipca przejechało już 17

aut41. Natomiast 30 lipca miał miejsce tzw. marsz głodowy, w którym wzięło udział

ok. 5 tys. osób. Po przejściu z Placu Narutowicza do Urzędu Miejskiego po odczyta-

niu wręczono prezydentowi miasta T. Szarlejowi rezolucję następującej treści: „Akcja

protestacyjna skierowana jest przeciwko brakom żywności na rynku i zapowiedzianej

obniżce norm mięsa w sierpniowym systemie reglamentacji. W imieniu naszych za-

łóg domagamy się przywrócenia poprzednich norm na mięso i jego przetwory, pełnej

realizacji kartek na towary reglamentowane, natychmiastowej poprawy systemu re-

glamentacji i objęcia kontrolą społeczną handlu, a także położenia tamy rosnącej spe-

kulacji”42. Prezydent poparł ten robotniczy protest. W związku z marszem głodowym

Komisje Zakładowe NSZZ Solidarność w ZPO Pilica i ZPW Tomtex 31 lipca 1981 r.

zorganizowały wiece protestacyjne43. W tych i pozostałych zakładach Tomaszowa Ma-

zowieckiego pracownicy nie domagali się zwiększenia norm żywności, tylko pełnego

pokrycia wielkości wynikających z lipcowego przydziału kartkowego.

Zaopatrzenie w Tomaszowie Mazowieckim nie ulegało poprawie. 18 września

1981 r. wystąpiły przerwy w pracy w MZPW Mazovia. Załoga spontanicznie zaprote-

stowała przeciwko złemu zaopatrzeniu. W tym dniu doszło do spotkania pracowni-

ków zakładu z dyrekcją przedsiębiorstwa, podczas którego sformułowano rezolucję do

ministerstwa handlu wewnętrznego i usług. Następnego dnia delegacja województwa

piotrkowskiego udała się do tego ministerstwa. W jej skład nie weszli przedstawiciele

Solidarności. Delegacji udało się załatwić dodatkowe przydziały dla miasta w ramach

reglamentacji44. To tylko odroczyło w czasie narastające niezadowolenie. 2 paździer-

nika 1981 r. wybuchł kolejny krótkotrwały strajk w MZPW Mazovia, który jednak za-

żegnano. Zarząd NSZZ Solidarność Regionu Piotrkowskiego 7 października 1981 r.

zaprotestował przeciwko katastrofalnemu zaopatrzeniu województwa i zdecydował

się na przeprowadzenie strajku. Następnego dnia odbyły się jednogodzinne strajki

ostrzegawcze w PKS i w Mazovii. W tym czasie władze wojewódzkie wraz z przed-

stawicielami Solidarności pojechały do Warszawy na rozmowy z wicepremierem Sta-

nisławem Machem, który podjął decyzję o wysłaniu do Tomaszowa Mazowieckiego

zespołu specjalistów z ministrem Zenonem Łakomcem na czele, w celu omówienia

potrzeb i poprawy warunków zaopatrzenia45.

41 Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim [dalej: APPT], KM PZPR w Tomaszowie Mazowiec-

kim, Załącznik do protokołu III plenarnego posiedzenia KM PZPR w Tomaszowie Mazowieckim z 10 IX

1981 r., bp.

42 J. Nadolski, Protesty przeciwko brakom w zaopatrzeniu, „Panorama Robotnicza” 1981, nr 15, s. 1–2.

43 Ibidem.

44 J. Mieszczankowski, Złe zaopatrzenie przyczyną napięć, „Panorama Robotnicza” 1981, nr 21–22, s. 3.

45 J. Nadolski, Panorama relacjonuje z ostatniej chwili, „Panorama Robotnicza” 1981, nr 23, s. 1–2.

73

13 października 1981 r. w 50 zakładach w Tomaszowie Mazowieckim przeprowa-

dzono dwugodzinny strajk ostrzegawczy, co przyspieszyło przyjazd delegacji rządo-

wej46. Już tego dnia przyjechał zespół z Ministerstwa Handlu Wewnętrznego i Usług

z Jerzym Indykiem na czele47. Ze strony Solidarności rozmowom w kinie Włókniarz

przewodniczyli: J. Stolar, Marek Kopytek i Andrzej Wójcik48. Ponieważ strona rządowa

nie miała kompetencji do prowadzenia rozmów, przerwano je do dnia następnego49.

W związku z tym, że następnego dnia skład delegacji rządowej nie uległ zmianie,

strona solidarnościowa przerwała rozmowy do czasu przybycia ministra Łakomca.

Przybył on do Tomaszowa 15 października 1981 r. Obiecał możliwość zrealizowania

zaległych kartek do końca stycznia 1982 r. Ponieważ działacze Solidarności domagali

się ich realizacji do 10 listopada 1981 r. rozmowy znów przerwano do 17 październi-

ka50. Kolejne rokowania przebiegały w napiętej atmosferze, lecz w głównych punktach

doszło do porozumienia51. Znalazły się w nim m.in. następujące ustalenia: bieżąca

pełna realizacja kartek na mięso w asortymencie przewidzianym reglamentacją, suk-

cesywna i pełna realizacja zaległych kartek w asortymencie będącym w dyspozycji

ministerstwa, najpóźniej do 23 grudnia 1981 r. Do realizacji ustaleń ze strony rzą-

dowej wyznaczeni zostali: doradca Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług J. Indyk,

wojewoda piotrkowski Włodzimierz Stefański, wicewojewoda W. Wałach. W przypad-

ku ich niezrealizowania w porozumieniu zapisano zamiar odwołania ze stanowiska

J. Indyka oraz dymisję wojewody.

Następnego dnia miały być prowadzone rozmowy w sprawie wynagrodzenia ro-

botników za strajk w dniu 13 października. Minister Łakomiec nie przybył na nie

twierdząc, iż nie ma takiej potrzeby. Solidarność odebrała to jako złamanie ustaleń

z dnia poprzedniego i ogłosiła iż jeśli minister nie przyjedzie na rozmowy 20 paź-

dziernika przeprowadzony zostanie strajk. Zapobiegli mu członek Prezydium Komisji

Krajowej Grzegorz Palka i przewodniczący Zarządu Regionu Ziemi Łódzkiej Andrzej

Słowik, którzy 18 października przyjechali do Tomaszowa Mazowieckiego i zaapelo-

wali, aby wstrzymać się ze strajkiem do czasu rozmów strony rządowej z centralnymi

władzami Solidarności52. Do ogólnopolskiego strajku doszło 28 października 1981 r.

Odbył się on w samo południe i trwał jedną godzinę53. Był to ostatni strajk przed wpro-

wadzeniem stanu wojennego.

30 sierpnia 1981 r. odbyły się w Tomaszowie Mazowieckim uroczystości z okazji

pierwszej rocznicy podpisania porozumień sierpniowych. Przybył na nie redaktor na-

czelny „Tygodnika Solidarność”, późniejszy premier Tadeusz Mazowiecki. Na Placu

Narutowicza odprawiono mszę, po której uroczyście poświęcono sztandary. Premier

46 A. Kisiołek, Życie, s. 61.

47 MTM, sygn. 8713/I–18, Uwagi dotyczące sytuacji w kinie Włókniarz 13 października 1981 r., bp.

48 J. Mieszczankowski, Chronologia robotniczego protestu, „Panorama Robotnicza” 1981, nr 24, s. 1, 3.

49 MTM, sygn. 8713/I–17, Oświadczenie Zarządu Regionalnego województwa piotrkowskiego, bp.

50 Ibidem, sygn. 8713/I–21, Oświadczenie grupy negocjacyjnej NSZZ Solidarność, bp.

51 Ibidem, sygn. 8713/I–24, Komunikat nr 4 MKS województwa piotrkowskiego, bp.

52 J. Mieszczankowski, Chronologia, s. 1, 3.

53 Godzinny strajk w Tomaszowie Mazowieckim, „Panorama Robotnicza” 1981, nr 25, s. 1–2.

74

w przemówieniu stwierdził: „Uroczystość wasza świadczy, że Solidarność tu okrzepła,

istnieje i istnieć będzie”54.

Liczba członków NSZZ Solidarność w latach 1980–1981 systematycznie rosła. Na

dzień 11 listopada 1980 r. w Tomaszowie Mazowieckim zarejestrowanych było już

6,8 tys. członków55. Według stanu na dzień 14 maja 1981 r. Solidarność w Tomaszo-

wie liczyła już 21 696 członków, tj. 79% zatrudnionych56. Podobnie wzrastała liczba

zakładów, w których działał NSZZ Solidarność – w styczniu 1981 r. w 34 zakładach,

w kwietniu już w 46. W Tomaszowie Mazowieckim wydawano i rozprowadzano ga-

zetki, które redagowane były przez Komisje Zakładowe Solidarności w ZPO Pilica,

ZWCh Chemitex-Wistom. Oprócz omówienia bieżących spraw organizacyjnych pro-

wadzono na ich łamach polemiki między działaczami, krytykowano pijaństwo, ko-

rupcję, uległy wobec dyrekcji samorząd pracowniczy i inne aspekty życia społecznego

w regionie.

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. Rada Państwa wprowadziła w Polsce stan wo-

jenny. Było to uderzenie wymierzone w NSZZ Solidarność, gdyż m.in. zawieszono

działalność związków zawodowych, stowarzyszeń, instytucji. Zakazano strajków, ma-

nifestacji, wieców. Zaostrzono prawo i wprowadzono godzinę milicyjną57. Komisa-

rze wojskowi w Tomaszowie Mazowieckim obsadzili większe zakłady pracy i Urząd

Miejski. Wojsko zajęło pocztę i centrale telefoniczne58. Tylko z nielicznych zakładów

udało się wywieźć mienie należące do Solidarności i uchronić je przed konfiskatą.

Z Zakładów Drobiarskich Teresa Zalewska wywiozła dokumenty 13 grudnia tuż przed

zaplombowaniem pokoju Komisji Zakładowej59. W FD Weltom działacze związku

zdążyli wywieźć sztandar Solidarności, ewidencję członków i książeczkę oszczędno-

ściową z wkładem na sumę 98 tys. zł. Sztandar ukryto w prywatnym domu.

W Tomaszowie internowano 5 osób: Andrzeja Wójcika – pracownika ZWCh Che-

mitex-Wistom, Stanisława Kurnika – przewodniczącego KZ NSZZ Solidarność Toma-

szowskich Kopalni Surowców Mineralnych Biała Góra, Mariana Farmusa – lekarza,

Kazimierza Cicheckiego oraz Zdzisława Ochockiego – portiera z ZPO „Pilica”. Ten

ostatni został internowany na skutek donosu dyrektora ZPO Pilica. Był to rodzaj od-

wetu na Z. Ochockim za uniemożliwienie wywozu wyrobów poza teren zakładu60. Na

uwagę zasługuje fakt, że nie byli to główni działacze z terenu Tomaszowa Mazowiec-

kiego, tylko szeregowi członkowie NSZZ Solidarność.61 Można z tego wysunąć wnio-

sek, iż mogły to być jakieś sprawy odwetowe, zemsta władz na niektórych członkach

54 Wielkie święto tomaszowskiej „Solidarności” w pierwszą rocznicę „sierpnia 80” , „Panorama Robotnicza” 1981,

nr 18–19, s. 1, 3.

55 T. Zalewska, „Solidarność” , s. 8.

56 Ibidem, s. 13.

57 A. Kisiołek, Życie, s. 67.

58 T. Wołczyk, Monografia tomaszowskiej jednostki Milicji Obywatelskiej i Służby Bezpieczeństwa 1945–1989 r.,

oraz własne spostrzeżenia i refleksje, Tomaszów Mazowiecki 1989, t. 5, s. 615.

59 Warto było żyć, „Echo. Magazyn Regionalny”, 1997, nr 49, s. 14.

60 A. Dawidowicz, Funkcja, s. 90.

61 Niedziela bez teleranka, „Dziennik Łódzki”, 10 grudzień 2004, s. 5.

75

Solidarności i gra polityczna z tymi, co pozostali na wolności. Internowani z Toma-

szowa Mazowieckiego trafili do obozów odosobnienia w Sieradzu i Łowiczu.

W dzień wprowadzenia stanu wojennego, tj. w niedzielę 13 grudnia 1981 r. dzia-

łacze NSZZ Solidarność z Tomaszowa Mazowieckiego z T. Cielniakiem na czele po-

jechali do Łodzi, aby zorientować się w sytuacji. Dojechawszy na miejsce stwierdzili,

że łódzka organizacja jest już rozbita. Po powrocie do miasta rozpoczęto drukowanie

ulotek na powielaczu białkowym wyniesionym z FMSz Vitroma. Przy drukowaniu

ulotek obecni byli: Z. Augustyniak, T. Cielniak, Zbigniew Rychlik, Stanisław Szubert,

Wiesław Psut, R. Wędrychowicz. Przy wydawaniu ulotek współpracowali jeszcze:

Maria Biesiadowska, W. Dratwa, Ryszard Trocha. W pracy konspiracyjnej członko-

wie Solidarności opanowali kilka technik drukowania ulotek. Najprostszą metodą po-

wielania tekstów było przepisywanie ręczne, czasem przez kalkę na tzw. przebitce.

Jednorazowo można było uzyskać 5 czytelnych kopii. Uzyskanie większej liczby kopii

wymagało stosowania urządzeń małej poligrafii. Najpowszechniejsze były powielacze

spirytusowe, powielacze woskowe i nowocześniejsze powielacze białkowe62.

W Tomaszowie Mazowieckim przywódcy Solidarności podjęli decyzję o utwo-

rzeniu jednego ośrodka kierowniczego. W ulotce wydanej przez Międzyzakładowy

Komitet Strajkowy czytamy m.in.: „Dziś w nocy stała się w historii naszej Ojczyzny

rzecz bezprzykładna: Rząd wypowiedział wojnę Narodowi. Uczynił to w 11. roczni-

cę podobnej decyzji, która rozpoczęła tragedię i zbrodnię Grudnia 1970 r. Decyzję

podjęli przedstawiciele tej samej władzy, która pod pomnikiem ofiar w Gdańsku

ślubowała Narodowi, że już nigdy więcej. Ten sam Rząd, który nadal zwodzi Naród

deklaracjami gotowości Porozumienia Narodowego. W nocy Oddziały ZOMO wtar-

gnęły do budynków MKZ-tów, zagarnęły wszelkie druki i dokumenty, maszyny do

pisania, radioodbiorniki, telewizory i magnetofony. Ogołocone zostały nasze tablice

informacyjne. Od północy nieczynne są telefony i telefaksy. Oczywiście ta akcja nie

zdoła sparaliżować naszego związku. Nie zdoła zastraszyć naszego Narodu i rzucić

go na kolana. Od 19.00 istnieje Międzyzakładowy Komitet Strajkowy Miasta Toma-

szowa Mazowieckiego”. Komitet zarządził powołać Zakładowe Komitety Strajkowe we

wszystkich zakładach pracy, a w razie aresztowań członków powołać następne, oraz

rozpocząć powszechny strajk, 14 grudnia od godz. 9.00 zgodnie z instrukcjami Zarzą-

du Regionalnego z marca 1980 r. Domagał się natomiast: natychmiastowego uwolnie-

nia aresztowanych, cofnięcia decyzji o proklamowaniu stanu wojennego, zwrotu za-

grabionego mienia i dokumentów oraz wynagrodzenia strat, zaprzestania zbrodniczej

konfrontacji z narodem. „Strajk trwa do skutku. Odwołać go może jedynie Prezydium

Zarządu Regionalnego w pełnym składzie przed kamerami TV Ośrodka Łódzkiego.

Wzywamy władze do rozsądku. Metodami gwałtu i przemocy Narodu Polskiego do

uległości zmusić się nie da. Kto z naszym Narodem chce osiągnąć uczciwe Porozu-

mienie – musi go traktować uczciwie i z szacunkiem. Potrafimy ponieść cierpienia

aby Polska była Polską. Jest nas 10 milionów”63. W skład kierownictwa Międzyzakła-

62 A. Dawidowicz, Funkcja, s. 91.

63 MTM, sygn. 8713/II–1, Ulotka NSZZ Solidarność z grudnia 1981 r., bp.

76

dowego Komitetu Strajkowego wchodzili m.in.: Z. Augustyniak, T. Cielniak, W. Psut,

Z. Rychlik, S. Szubert, R. Wędrychowicz.

14 grudnia 1981 r. od wczesnych godzin rannych trwały strajki w większości zakła-

dów pracy województwa piotrkowskiego. W Tomaszowie Mazowieckim strajkowały

ZPW Tomtex oraz Zakłady Artykułów Skórzanych Skogar. W Tomtexie strajk trwał od

godziny 9.00 do 12.00. Po przybyciu do zakładu oddziałów milicji protest został zakoń-

czony. Obyło się bez użycia siły. W Skogarze protest odbył się po tym, jak do zakładu

powrócił zwolniony wcześniej dyrektor Hieronim Kliszewski, który został odwołany

ze stanowiska na żądanie załogi. Po ponownym usunięciu Kliszewskiego protest za-

kończono64. We wtorek 15 grudnia 1981 r. w całym regionie było zdecydowanie mniej

strajków niż poprzedniego dnia. Miasto zostało spacyfikowane przez oddziały ZOMO

i wojsko. W zakładach pracownicy byli zastraszani, w obawie o swoje bezpieczeństwo

nie prowadzili ze sobą rozmów. Ludzie bali się dowodzić kolejnymi strajkami, pa-

nował totalny strach. Większość zakładów przemysłowych była zmilitaryzowana, pro-

dukcja przeznaczona na potrzeby wojska65.

Po pierwszych dniach stanu wojennego społeczność Tomaszowa Mazowieckiego

uciekała się do biernego oporu. Natomiast Międzyzakładowy Komitet Strajkowy wy-

dawał kolejne ulotki. W jednej z nich, wydanej przed świętami Bożego Narodzenia,

czytamy m.in.: „Tegoroczne Święta Bożego Narodzenia spędzać będziemy pogrążeni

w głębokim smutku i z troską o przyszły los ukochanej Ojczyzny. Przy stołach i obo-

zach dla internowanych przez juntę czerwonych generałów: w tych smutnych i bole-

snych czasach nienawiści do drugiego człowieka przyjmujcie tą drogą zdelegalizowa-

nego NSZZ Solidarność życzenia dla swoich rodzin – wytrwałości i nadziei w Bogu.

Módlcie się za powrót krewnych i znajomych. NSZZ Solidarność apeluje do Was

wszystkich, abyście na znak solidarności z zamordowanymi i uwięzionymi wygasili

światła od godz. 19.00 do 19.30 w wieczór wigilijny i wystawili świeczkę w okna. Cała

umordowana Ojczyzna znakiem tym czcić będzie w dniu Narodzin Pańskich ofiarę

krwi pomordowanych w Katowicach i w Gdańsku oraz w więzieniach komunistycz-

nych, katowniach i kazamatach. Znak ten będzie również znakiem nadziei na wolną,

uczciwą i demokratyczną Polskę, na nadejście czasów tolerancji dla poglądów róż-

nych od oficjalnych i szacunku dla człowieka. Niech krew pomordowanych spadnie na

głowy morderców i katów własnego Narodu. Zwracamy się o odśpiewanie w rodzin-

nym gronie o godz. 19.00 w Wigilię Bożego Narodzenia Boże coś Polskę”66. Najwięk-

szy odzew prośba ta miała wśród osób zamieszkujących dzielnice: Niska, Strzelecka

oraz Centrum67. Następnie wydano ulotkę, która miała za zadanie podtrzymać spo-

łeczeństwo na duchu, wzmocnić wiarę w wygraną, przypominając o tych, którzy sie-

dzą w więzieniach68. Następne ulotki informowały, jakie prawa obywatelskie wynikają

64 T. Wołczyk, Monografia, s. 615.

65 A. Dawidowicz, Funkcja, s. 93.

66 MTM, sygn. 8713/II–2, Ulotka do mieszkańców Tomaszowa Mazowieckiego, bp.

67 T. Wołczyk, Monografia, s. 628.

68 MTM, sygn. 8713/II–3, Ulotka musimy mieć wiarę w siebie, bp.

77

z ratyfikowanego przez Radę Państwa tekstu Międzynarodowego Paktu Praw Oby-

watelskich i Politycznych i jak powyższy traktat miał się do polskiej rzeczywistości.

Wzywano także do niepodpisywania deklaracji lojalności i bojkotowania wszystkich

oficjalnych struktur tworzonych przez PZPR, m.in. Patriotycznego Ruchu Ocalenia

Narodowego69.

Władza stosowała represje wobec działaczy Solidarności. Wielu ludzi straciło

pracę. Ta forma prześladowań była powszechnie stosowana. Ludzie pozbawiani byli

pracy w momencie, kiedy w fabrykach brakowało pracowników i wchodziła ustawa

o przymusowym zatrudnieniu. Ta forma represji dotknęła w Tomaszowie Mazo-

wieckim m.in. T. Zalewską i S. Szuberta. Ten ostatni nie mógł wykonywać zawodu

nauczyciela przez 4 lata, jednocześnie nie chciano go zwolnić z tego stanowiska, co

uniemożliwiało mu podjęcie innej pracy70. Osoby powiązane działalnością konspira-

cyjną przez cały okres trwania stanu wojennego i długo po nim nękane były ciągłymi

przesłuchiwaniami.

Formami represji były aresztowania i procesy sądowe. Głównymi oskarżonymi

w toczącym się przed Sądem Wojewódzkim w Piotrkowie Trybunalskim najgłośniej-

szym tomaszowskim procesie byli aresztowani: R. Wędrychowicz, S. Szubert, Z. Ry-

chlik, Z. Augustyniak, R. Trocha, T. Cielniak, M. Biesiadowska, W. Dratwa, W. Psut,

S. Kurnik71. Wszyscy zostali oskarżeni o to, że od 13 grudnia 1981 r. do 22 marca 1982 r.

w czasie obowiązywania stanu wojennego, działając wspólnie w zorganizowanej gru-

pie jako członkowie NSZZ Solidarność, organizowali zebrania, na których redagowa-

li a następnie powielali i kolportowali ulotki. 29 maja Sąd Piotrkowski wydał wyrok.

R. Wędrychowicz, Z. Augustyniak, Z. Rychlik, T. Cielniak zostali skazani na 2 lata

więzienia. Pozostali na rok pozbawienia wolności w zawieszeniu na 2 lata. Wprawdzie

prokuratura wniosła o podwyższenie kar, ale Sąd Najwyższy nie uwzględnił tej apela-

cji, a osobom skazanym na 2 lata zawiesił wykonanie wyroku na 4 lata. Ostatecznie

dopiero 27 maja 1993 r. Sąd Najwyższy Rzeczpospolitej Polskiej w swym wyroku unie-

winnił wszystkich oskarżonych.

Konkretne działania Solidarności na terenie Tomaszowa Mazowieckiego były po-

czątkowo mało widoczne na zewnątrz. Po wprowadzeniu stanu wojennego rozpoczę-

to malowanie ścian budynków hasłami np. „Komunista to takie zwierze, co kradnie

i łapówki bierze”72. Jednym ze sposobów walki Solidarności było projektowanie i oso-

biste wykonywanie wydawnictw o treści patriotyczno-religijnej w formie znaczków,

ulotek, kalendarzy, kart okolicznościowych. Te materiały rozdawane były najczęściej

w kościołach. Pieniądze uzyskiwane z ich sprzedaży przeznaczano na pomoc osobom

internowanym i ich rodzinom. Głównym organizatorem tej akcji w Tomaszowie był

Cz. Karalus. W Tomaszowie ogłaszano, aby od 13 do końca miesiąca gasić na kwa-

drans lub pół godziny światła na znak poparcia Solidarności. Wszystkie te formy mia-

69 A. Kisiołek, Życie, s. 70.

70 MTM, sygn. 8713/II–5, Obywatel Stanisław Szubert nauczyciel zawodu, bp.

71 Ibidem, sygn. 8713/II–4a, Pismo Wojskowej Prokuratury Garnizonowej w Łodzi o przedłużeniu okresu

tymczasowego aresztowania Zygmunta Augustyniaka i innych, bp.

72 A. Dawidowicz, Funkcja, s. 95.

78

ły charakter indywidualnego protestu. W tym czasie utworzył się komitet podziemnej

Solidarności i odbywały się msze w intencji ojczyzny, które zapoczątkował ks. Jerzy

Popiełuszko. W Tomaszowie Mazowieckim msze odbywały się w salce katechetycznej

w kościołach przy ul. Słowackiego i Niskiej.

Podobnie jak w okresie legalnej działalności NSZZ Solidarność, również i w czasie

trwania stanu wojennego wydawano w tomaszowskich zakładach pracy gazety zakła-

dowe. NSZZ Solidarność oraz różne grupy opozycyjne wydawały niezależne tytuły

o zasięgu lokalnym73. W okresie stanu wojennego nielegalne inicjatywy wydawnicze

stanowiły również wyrazy buntu wobec zakłamanej i obłudnej rzeczywistości real-

nego socjalizmu. Prasa podziemna była ważnym instrumentem rozpowszechniania

niezależnej myśli politycznej i społecznej. Stanowiła także forum ujawniania i kry-

stalizowania się opinii, sądów i ocen lokalnych działaczy konspiracyjnych związków

zawodowych.

Przedstawiciele tomaszowskiej Solidarności w stanie wojennym podróżowali po

kraju, mimo wielu utrudnień i surowych konsekwencji brali udział w różnych uroczy-

stościach religijnych organizowanych w większych miastach, jak Piotrków czy Często-

chowa. Zazwyczaj wyjeżdżała ta sama grupa ludzi z Tomaszowa. Niekiedy wyjeżdżano

wspólnym transportem jedną grupą, ale częściej dla bezpieczeństwa jeżdżono poje-

dynczo pociągami lub samochodami. Na miejscu wszyscy spotykali się np. na dworcu.

Następnie w przypadku wyjazdów do Częstochowy cała grupa, niosąc sztandary, prze-

chodziła na Jasną Górę. Dzięki tym wyjazdom utrzymywano łączność z działaczami

z innych miast – liczyła się wiara i chęć przetrwania74.

Stan wojenny w Polsce zawieszono 31 grudnia 1982 r., a zniesiono 22 lipca 1983 r.

Po tym okresie działalność członków tomaszowskiej Solidarności nie ustała. W mie-

ście i w fabrykach nadal pojawiały się ulotki. Przypominały one o rocznicach, które

państwo starało się przemilczać oraz pokazywać niekorzystne dla społeczeństwa de-

cyzje i działania władz. Ulotki pojawiały się także przed świętami państwowymi. Na

przykład przed świętami 1 Maja nakłaniano do bojkotowania pochodów, jak również

do nieprzystępowania do nowych związków zawodowych75. Na cmentarzu 1 listopada

pojawiały się tabliczki o treści patriotycznej. W 1986 r. w kolejną rocznicę zamordowa-

nia ks. Jerzego Popiełuszki członkowie tomaszowskiej Solidarności ufundowali obraz

i rzeźbę. Dary te zostały zawiezione na grób patrona Solidarności.

Rok 1989 okazał się przełomowy w polskiej polityce. Władze, widząc rozkład pań-

stwa i gospodarki, postanowiły oddać opozycji część władzy, zachowując nadal dla sie-

bie głos decydujący. Po rozmowach Okrągłego Stołu 7 kwietnia 1989 r. Sejm uchwalił

zmiany w Konstytucji PRL i ordynacje do sejmu i senatu, zgodnie z zawartymi po-

rozumieniami, w których znalazło się postanowienie o ponownej rejestracji NSZZ

Solidarność. Uczynił to 17 kwietnia 1989 r. Sąd Wojewódzki w Warszawie76.

73 Ibidem, s. 98.

74 Ibidem, s. 98.

75 T. Wołczyk, Monografia, s. 649.

76 J. Karpiński, Trzecia niepodległość. Najnowsza historia Polski, Warszawa 2001, s. 53–56.

79

W Tomaszowie Mazowieckim po rejestracji Solidarności w zakładach pracy za-

częły powstawać Tymczasowe Komisje Organizacyjne. W ZWCh Chemitex–Wistom

przewodniczącym komisji został S. Kurnik, a wiceprzewodniczącym Zbigniew Bo-

gusławski. Praca zakładowych komisji podporządkowana była ogólnomiejskiej in-

stancji, którą był Międzyzakładowy Komitet Organizacyjny (MKO), z tymczasowym

przewodniczącym Z. Augustyniakiem. Na zebraniu przedstawicieli zakładów pracy

skupionych w MKO, wytypowano kandydata na posła, którym została T. Zalewska,

pracownik Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim77. MKO zajął się organizacją kam-

panii wyborczej Komitetu Obywatelskiego Solidarność województwa piotrkowskiego.

Sprzedawano cegiełki wyborcze, z których dochód przeznaczano na finansowanie

kampanii wyborczej78. Organizowano także spotkania wyborcze posłów i senatorów

z ramienia Komitetu. Jedno z takich spotkań odbyło się na Muszli Koncertowej w Par-

ku Miejskim (obecnie Park Solidarności) w Tomaszowie Mazowieckim79. T. Zalewska

w swym programie wyborczym opowiadała się za: likwidacją nomenklatury partyj-

nej, odpolitycznieniem szkoły, poprawą warunków materialnych nauczycieli, równo-

uprawnieniem kobiet i mężczyzn, rozwojem i upowszechnieniem kultury. Główny

nacisk chciała położyć na suwerenność Polski. Postulowała odnowę moralną narodu

na płaszczyznach zawodowej, społecznej, rodzinnej, czyli walkę z korupcją, partyj-

niactwem i patologiami społecznymi80. W Tomaszowie rozpowszechniane były plaka-

ty, ulotki i programy wyborcze na posłów i senatorów.

Wybory do sejmu i senatu odbyły się 4 czerwca 1989 r. Wzięło w nich udział 60,5%

ludności, podczas gdy frekwencja ogólnopolska wynosiła 62,1%81. Z Tomaszowa Ma-

zowieckiego mandat poselski zdobyła tylko kandydatka Komitetu Obywatelskiego So-

lidarność T. Zalewska. Uzyskała go już w pierwszej turze. Głosowało na nią aż 100

128 osób82. Wygrana w wyborach 4 czerwca 1989 r. dała NSZZ Solidarność możli-

wość przeprowadzenia w Polsce niezbędnych reform gospodarczych i politycznych,

stanowiła asumpt do wyzwolenia Polski spod zależności od ZSRR oraz doprowadziła

w przeciągu roku do całkowicie wolnych wyborów do samorządu terytorialnego.

77 J. Mrozowicz, Bez wewnętrznej konfrontacji, „Włókna Sztuczne” 1989, nr 8, s. 1, 4.

78 MTM, sygn. 8713/III–12, Cegiełki wyborcze KO Solidarność. Emisja 15 kwietnia 1989 r., bp.

79 A. Kisiołek, Życie, s. 133.

80 Jestem przeczulona na punkcie sprawiedliwości. Rozmowa z Teresą Zalewską, „Panorama Robotnicza” 1989,

nr 19 (505) s. 1, 4.

81 Powiew demokracji, „Panorama Robotnicza” 1989, nr 22 (508) s. 1.

82 A. Kisiołek, Życie, s. 136.

80

SylwiA GAliJ-SkArBińSkA

Solidarność w małym miasteczku.

NSZZ Solidarność w Żninie w latach 1980–1989

Żnin w latach 80-tych

Żnin to niewielkie miasteczko w województwie kujawsko-pomorskim, które obec-

nie liczy około 15 tys. mieszkańców. W latach 80-tych wchodził w skład województwa

bydgoskiego – liczył wówczas około 13 tys. mieszkańców, był siedzibą Urzędu Mia-

sta i Gminy. Na terenie Żnina i okolic działały liczne zakłady produkcyjne: Fabryka

Maszyn i Urządzeń Spożywczego „Spomasz”, Żnińska Fabryka Maszyn i Urządzeń

„Żefam”, Państwowy Ośrodek Maszynowy, Państwowe Gospodarstwo Rolne, Okrę-

gowa Spółdzielnia Mleczarska – Proszkownia Mleka, Centrala Nasienna, ZOZ przy

Szpitalu im. Jędrzeja Śniadeckiego, Zakład Energetyki Cieplnej, Cukrownia, Browar,

PBROL, PZZ, PKP, PKS, Stacja Hodowli Roślin Sobiejuchy-Brzyskorzystewko, Przed-

siębiorstwo Rolne w Cerekwicy, Rolnicza Spółdzielnia w Dobrylewie, Zakład Leśno-

-Zadrzewieniowy w Woli k. Rogowa, Suszarnia Pasz w Złotnikach, Rejonowe Przed-

siębiorstwo Przetwórcze Przemysłu Paszowego „Bacutil”, Zakłady Mięsne w Janowcu

Wlkp. Na terenie Żnina funkcjonowały także: Liceum Ogólnokształcące, Liceum Eko-

nomiczne, Zespół Szkół Mechanicznych oraz dwie szkoły podstawowe.

W latach 80-tych obok Komitetu Miejsko-Gminnego PZPR na terenie Żnina dzia-

łały lokalne struktury Stronnictwa Demokratycznego i Zjednoczonego Stronnictwa

Ludowego. Jest to fakt warty odnotowania, gdyż działacze zarówno jednej jak i drugiej

formacji dość aktywnie wspierali opozycjonistów.

Niezmiernie trudno dzisiaj odnaleźć dokumenty z pierwszego okresu żnińskiej

Solidarności1. Przejęte przez Komendę Miejską Milicji Obywatelskiej w Żninie 13

grudnia 1981 r. najprawdopodobniej przepadły. Niewiele informacji zachowało się

w zasobach archiwalnych2. Wiadomo, że żnińska Solidarność była rozpracowywana

1 Część dokumentów żnińskiej Solidarności zachowała się w zbiorach prywatnych. Wśród nich są przede

wszystkim ulotki, pisma, pieczęcie, sprawozdania, nieliczne numery Biuletynu Informacyjnego MKZ

NSZZ Solidarność Ziemi Pałuckiej w Żninie oraz pisma „Solidarność Ziemi Pałuckiej”. Dokumenty te,

w dużej mierze kserokopie, zostały przekazane do Miejskiej i Powiatowej Biblioteki Publicznej w Żninie.

2 W archiwum Delegatury Bydgoskiej Instytutu Pamięci Narodowej zachowały się fragmentarycznie Reje-

stry śledztw i dochodzeń Komisariatu Milicji Obywatelskiej w Żninie z lat 80-tych, a także Analizy stanu bez-

pieczeństwa i porządku publicznego na terenie działania Rejonowego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Żninie za

lata 1983–1989. W powyższych dokumentach zachowało się stosunkowo niewiele informacji dotyczących

NSZZ Solidarności w Żninie oraz „solidarnościowego” podziemia.

81

w sprawie obiektowej krypt. „Gniazdo” prowadzonej przez Wydział III „A” KW MO

w Bydgoszczy – jednak dokumenty zostały zniszczone3.

Temat ten nie doczekał się jeszcze szerszych publikacji, ukazało się jedynie kilka

artykułów prasowych. Dlatego też niezmiernie ważne są relacje osób – uczestników,

świadków tamtych wydarzeń.

Powstanie i działalność NSZZ Solidarność w Żninie

do wprowadzenia stanu wojennego

Sierpień 1980 r. wyłonił w samym Żninie sporą grupę działaczy opozycyjnych, któ-

rzy aktywnie włączyli się w budowę na tym terenie struktur Solidarności. Twierdzą

oni dzisiaj, że wydarzenia Sierpnia wyzwoliły ogromną mobilizację i wiarę na lepsze

jutro. I co najważniejsze – co wyróżnia struktury żnińskie, z całej grupy tych, które

powstawały w innych prowincjonalnych miasteczkach – aktywność nie zakończyła się

po wprowadzeniu stanu wojennego.

W ich wspomnieniach właśnie wrzesień 1980 r. zapisał się jako czas masowego

wstępowania do związku, zarówno w środowiskach robotniczych, skupionych w za-

kładach pracy na terenie Żnina i okolic, z których „Spomasz” i „Żefam” były wów-

czas największe, jak i inteligenckich4. Pierwszym i jedynym zakładem, gdzie 100%

pracowników łącznie z kierownictwem zapisało się do związku był Zakład Energe-

tyki Cieplnej w Żninie, gdzie struktury oddziałowe5 zakładała Krystyna Krzemińska,

późniejszy skarbnik MKZ w Żninie6.

Na powstanie Solidarności żywo zareagowało środowisko nauczycielskie. Już na

początku września zaczęły tworzyć się struktury Solidarności w oświacie. Jeszcze we

wrześniu z inicjatywy Andrzeja Wybrańskiego7 – nauczyciela matematyki z ze żniń-

skiego LO powstał Międzyszkolny Komitet Założycielski NSZZ Solidarność (groma-

3 Sprawa ta została wszczęta 10 października 1980 r. Jej celem było operacyjne rozpracowanie Zarządu

Bydgoskiego NSZZ Solidarność (wcześniej MKZ), a także podległe mu MKZ w Żninie, Chojnicach, Ino-

wrocławiu, Koronowie, Mogilnie, Nakle, Sępólnie, Tucholi, Szubinie. Zob. K. Osiński, Zarys dziejów NSZZ

„Solidarność” Regionu Bydgoskiego (1980–1990), Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni

przeciwko Narodowi Polskiemu Oddział w Gdańsku, Gdańsk 2010, s. 93.

4 Zob. także: A. Majchrzak, Żniński Sierpień, „Pałuki” 2005, nr 701.

5 Zakład Energetyki Cieplnej w Żninie podlegał pod Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej.

Powstała w ZEC Komisja Oddziałowa była podległa Komisji Zakładowej WPEC.

6 Relacja Krystyny Krzemińskiej (nagranie w zbiorach autorki).

7 Andrzej Wybrański – ur. 3 grudnia 1943 r. w Radomiu. Absolwent Uniwersytetu Łódzkiego, kierunek

matematyka (1965). Od 1965 r. nauczyciel w LO im. Braci Śniadeckich w Żninie. Od września 1980 r. w So-

lidarności. Przewodniczący MKZ Oddział w Żninie, nast. członek Zarządu MKZ Regionu Bydgoskiego;

w czerwcu 1981 r. Przewodniczący Oddziału ,,Solidarności” Ziemi Pałuckiej w Żninie, delegat na I WZD

Regionu Bydgoskiego, następnie na I KZD. 22 stycznia 1982 r. aresztowany za udział w akcji ulotkowej,

skazany przez Sąd Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy na 1,5 roku więzienia w zawieszeniu

na 2 lata i karę grzywny, w sierpniu 1982 r. Sąd Najwyższy po rewizji uchylił wyrok. W 1989 r. delegat na II

WZD Regionu Bydgoskiego, w 1990 r. na II KZD. W latach 1989–1991 poseł na Sejm z listy KO, 1991–1993

z listy PC, do lipca 1993 r. prezes Koła PC w Żninie. Od 1994 r. doradca ekonomiczny w Delegaturze NIK

w Bydgoszczy. Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1991), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1992),

wyróżniony odznaką Zasłużony Działacz Kultury (2001).

82

dzący nauczycieli z regionu pałuckiego). Pierwsze spotkanie odbyło się w żnińskim

Kinie Pałuczanin. Był na nim obecny Albin Zieliński – członek Międzyszkolnego Ko-

mitetu Założycielskiego Kuratorium Oświaty i Wychowania w Bydgoszczy8.

W tym samym czasie tworzyło się koło solidarności w Zakładzie Opieki Zdrowot-

nej (ZOZ), na którego czele stanął dr Wiesław Ćwiąkała9. W listopadzie 1980 r. pra-

cownicy szpitala przyłączyli się do protestu przeciwko łamaniu postanowień sierpnio-

wych w odniesieniu do służby zdrowia. Strajk ten objął całe województwo. Protest ten

polegał na oflagowaniu wszystkich obiektów służby zdrowia i założeniu biało-czerwo-

nych opasek10.

Do Solidarności wstępowali także działacze lokalnych struktur Zjednoczonego

Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Demokratycznego. Z tym ostatnim była związa-

na jedna z aktywniejszych działaczek żnińskiej Solidarności – dr Halina Malinowska.

To właśnie w lokalu należącym do Stronnictwa Demokratycznego (który był poło-

żony w ścisłym sąsiedztwie Komendy MO) doszło do pierwszego spotkania założyciel-

skiego MKZ NSZZ Solidarność w Żninie. Na spotkaniu byli obecni przedstawiciele

komitetów najważniejszych zakładów z tego terenu, m.in.: „Spomaszu”, „Żefamu”,

ZOZ, „Centrali Nasiennej”, ZEC, PGR Spółdzielni Rolniczej w Dobrylewie. Inicjatywa

stworzenia MKZ w Żninie, co podkreślają zgodnie wszyscy działacze związku, wyszła

od Andrzeja Wybrańskiego. On sam wspomina: „Trzeba przyznać, że w tym okresie

panowała wielka mobilizacja. Środowisko było bardzo aktywne. Początkowo na orga-

nizowane przeze mnie spotkania przychodziło od 20 do 30 osób, ta liczba stale się

zwiększała. MKZ w Żninie obejmował coraz to nowe gminy m.in.: Barcin i Trze-

meszno. W ten sposób powstał Międzyzakładowy Komitet Związkowy Solidarność

Ziemi Pałuckiej”.

Solidarność Żnińska obejmowała gminy: Żnin, Rogowo, Gąsawa, Janowiec Wlkp.,

Barcin, Trzemeszno. Żniński MKZ został formalnie zarejestrowany 30 listopada

1980 r. jako jeden z jedenastu oddziałów związku powstałych regionie bydgoskim.

W skład kierownictwa wchodzili: przewodniczący – Andrzej Wybrański, pierwszy za-

stępca – Wiesław Ćwiąkała, drugi przewodniczący – Henryk Zych, sekretarz – Kornel

Kurczewski, skarbnik – Andrzej Bzdak. Andrzej Wybrański został członkiem Zarzą-

du MKZ Regionu Bydgoskiego i delegatem na I Walne Zebranie Delegatów Regionu

Bydgoskiego, a także delegatem na I Krajowego Zjazd Delegatów NSZZ Solidarność.

W czerwcu 1981 r. został wybrany na przewodniczącego zarządu utworzonego Od-

działu Solidarności Ziemi Pałuckiej w Żninie. Tak wspomina: „Na wybory, które odby-

ły się w Kinie Pałuczanin, i na które przybyło około 250 osób, z Bydgoszczy przyjechał

Roman Lampka [wiceprzewodniczący Regionalnej Komisji Wyborczej]. Uderzyła go

wzorowa organizacja i duża sprawność działania struktur żnińskich. Należy dodać, że

8 Relacja Andrzeja Wybrańskiego – nagranie w zbiorach autorki.

9 Wiesław Ćwiąkała – ur. 16 lipca 1931 r. w Monastyrzyskach na Podolu, zm. 2008 r., dr nauk medycznych,

poeta. Ukończył szkołę średnią i Akademię Medyczną we Wrocławiu. Uzyskał specjalizację w dziedzinie

geriatrii. Zaangażował się w działalność społeczną w Solidarności na początku lat 80-tych.

10 Strajk trwał od 3 do 17 listopada i objął około 70% pracowników służby zdrowia. Zob. K. Osiński, Zarys

dziejów, s. 44.

83

wywierana była wcześniej duża presja, byśmy utworzyli oddział, który miałby już for-

malny status właściwy innym oddziałom, tworzonym w Polsce. Jeżeli chodzi o same

wybory – wyszliśmy nieco przed szereg. Zarząd regionu nie dokonał zapisów statu-

towych, które by do końca określały sposób wyboru władz oddziałów. Zarząd chciał

mieć wpływ na to, kto wchodzi w ich skład. My wybraliśmy demokratycznie – było to

nie formalne, ale zaakceptowane przez wszystkich”. Zastępcami zostali: Lech Nowak

– przedstawiciel „Spomaszu”, Andrzej Bartkowiak – przedstawiciel „Centrali Nasien-

nej”, sekretarzem został Kornel Kurczewski – przedstawiciel OSM „Proszkownia Mle-

ka” (następnie tę funkcję pełniła Janina Ciesielska). Warto tutaj zaznaczyć, że delega-

tem na I WZD Regionu Bydgoskiego został również Henryk Tokarz11, który zasiadał

w prezydium zarządu Oddziału Solidarności Ziemi Pałuckiej w Żninie. Miał on także

status obserwatora podczas II tury I Krajowego Zjazdu Delegatów na przełomie wrze-

śnia i października 1981 r.

O tym, jaka była działalność komitetu w pierwszym okresie, informuje zachowany

Komunikat oddziału żnińskiego MKZ NSZZ Solidarność w Bydgoszczy, opracowany

przez przewodniczącego Karola Stawniaka: „W ostatnich tygodniach działalności na-

szego komitetu znacznie wzrosła jednocześnie zmieniając swoje formy i zasięg. Wi-

dzę dwa powody tych zmian: wyciągnięcie wniosków z doświadczeń dotychczasowej

11 Henryk Tokarz, ur. 18 czerwca r. 1949 w Chełmży. Ukończył Technikum Przemysłu Cukrowniczego

w Toruniu (1968). W latach 1968–1973 pracownik Fabryki Maszyn i Urządzeń Przemysłu Spożywczego

w Żninie, Spółdzielni Kółek Rolniczych (1973–1976), Spółdzielni Kółek Rolniczych w Rogowie (1976–

1980), (1980–1982) PGR w Żninie (Zakład Leśno-Zadrzewieniowy w Woli k. Rogowa), w 1983 r. pomocnik

hydraulika w Wielobranżowej Spółdzielni Pracy w Żninie, w latach 1983–1989 pracownik Wielobranżowej

Spółdzielni Pracy Ibidem (Zakład Hydrauliczny, na ryczałcie). Od września 1980 r. w Solidarności, prze-

wodniczący Komitetu Założycielskiego przy ZLZ. Od stycznia 1981 r. przewodniczący Koła Solidarności,

członek Prezydium Komitetu Zakładowego przy PGR w Żninie. W 1981 r. delegat na I WZD Regionu

Bydgoskiego; członek Sekcji Rolnej przy ZR. Od czerwca 1981 r. członek Prezydium Oddziału Solidarności

Ziemi Pałuckiej w Żninie. Założyciel, redaktor i autor tekstów w „Biuletynie Informacyjnym” Solidarności

Ziemi Pałuckiej. W marcu i wrześniu 1981 r. uczestnik ogólnopolskich strajków w Żninie. Na przełomie

września i października 1981 r. obserwator II tury I KZD. Po 13 grudnia 1981 r. uczestnik podziemnych

spotkań części prezydium Oddziału Solidarności Ziemi Pałuckiej w Żninie. W 1982 r. wydawca 3 nume-

rów podziemnego „Biuletynu Informacyjnego” Solidarności Ziemi Pałuckiej. W latach 1982–1989 działacz

Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i Ich Rodzinom; kolporter wydaw-

nictw podziemnych z Bydgoszczy (z bazyliki św. Wincentego à Paulo): książek (m.in. Stefana Wyszyńskiego

Zapiski więzienne oraz Obywatel a Służba Bezpieczeństwa; Władysława Andersa Bez ostatniego rozdzia-

łu), ulotek i in. materiałów. W 1982 r. zwolniony z pracy. W lutym 1982 r. organizator zbiórki pieniężnej

w związku z aresztowaniem w Żninie Andrzeja Wybrańskiego i 5 studentów (m.in. Piotra Najsztuba) za

rozrzucanie ulotek. W 1983 r. działacz Duszpasterstwa Ludzi Pracy; organizator Pielgrzymki Ludzi Pracy

na Jasną Górę. 19 października 1984 r. uczestnik ostatniego spotkania z ks. Jerzym Popiełuszką po mszy

za Ojczyznę w kościele Świętych Polskich Braci Męczenników w Bydgoszczy. W marcu 1984 r. zatrzymany

na 48 godz. przez MO i SB, przesłuchiwany. W listopadzie 1984 r. delegat Solidarności Ziemi Pałuckiej na

pogrzebie ks. Jerzego Popiełuszki w Warszawie; nast. kolporter kaset wideo z pogrzebu. 1984–1989 współ-

organizator Tygodni Kultury Chrześcijańskiej w Żninie. Od 1986 r. współorganizator Niezależnych Kolonii

Chrześcijańskich przy parafii św. Mikołaja w Gąsawie. Od 1989 r. członek Solidarnościowo-Opozycyjnego

Komitetu Wyborczego Solidarności w Bydgoszczy. W latach 1989–1991 właściciel zakładu hydraulicznego

w Żninie, członek Solidarności w Kole Terenowym przy Oddziale Solidarności w Żninie. Wyróżniony od-

znaką Zasłużony Działacz Kultury (2001), odznaczony Medalem Wojewody Kujawsko-Pomorskiego (2007),

cyt. za: Tomasz Rabant, Henryk Tokarz[online] www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title-

=Henryk_Tokarz”[dostęp: 22 XII 2010]

84

działalności i otrzymanie od 1 grudnia lokalu przy ulicy Śniadeckich 15 w Żninie.

Decyzją komitetu wprowadzono stałe dyżury w lokali pełnione codziennie od godz.

8.00 do 17.00 przez członków naszego związku oddelegowanych przez niektóre za-

kłady pracy oraz społecznie przez członków żnińskiego Międzyzakładowego Komi-

tetu Założycielskiego NSZZ Solidarność. Obecnie cały czas trwa w naszym związku

kampania wyborcza w ogniwach podstawowych – w kołach, w zakładach pracy. Jest

to wielka i bardzo ważna kampania – jej wynikiem musi być umocnienie naszego

związku, określenie miejsca i zadań Solidarności w każdym zakładzie pracy. Apeluje-

my do komisji Zakładowych, aby dostarczyły do MZK protokoły z wyborów, podając:

skład Komisji Zakładowej, skład prezydium Komisji Zakładowej oraz ilość członków

NSZZ Solidarność w danym zakładzie pracy. Jednocześnie informujemy, że komisja

zakładowa nieposiadająca konta bankowego może korzystać z konta MKZ założonego

w NBP Oddział w Żninie (…). Komisje Zakładowe lub Komitety Założycielskie tam,

gdzie odbyły się jeszcze wybory, mają obowiązek rozwiązywania wszystkich spraw

pracowniczych wynikających ze stosunku pracy. Międzyzakładowy Komitet Założy-

cielski, reprezentujący wszystkich członków naszego związku, występuje wobec władz

w takich sprawach, które wykraczają swym zasięgiem poza i ponad poszczególne za-

kłady pracy (…). Naszą inicjatywą wysuniętą wobec władz miasta i gminy Żnin była

kwestia wprowadzenia bonów na mięso i wędliny w okresie przedświątecznym. Pod-

kreślić należy, że nasza inicjatywa spotkała się z pełnym zrozumieniem władz na-

szego miasta i gminy, a szczególnie naczelnika ob. Czesława Łukomskiego. Braliśmy

czynny udział w pracach przygotowawczych bacząc aby opracowywany system był pra-

widłowy i sprawiedliwy (…)”12.

Struktury Solidarności Ziemi Pałuckiej faktycznie rozwijały się prężnie. W drugiej

połowie 1981 r. żnińska Solidarność liczyła około 9 tys. członków, skupionych w po-

nad 40 organizacjach zakładowych. Wielką rolę odegrali w niej aktywni członkowie,

którzy potrafili zmotywować i zmobilizować do działania innych.

Pierwszy okres istnienia „legalnej” Solidarności w Żninie to czas intensywnych

działań pełnych entuzjazmu i optymizmu. To wówczas, jesienią 1980 r. związkowi zo-

staje przydzielony wspomniany w cytowanym wyżej tekście lokal przy ul. Śniadeckich

15 (formalnie od 1 grudnia), gdzie powstaje biblioteka wydawnictw drugiego obie-

gu (na szczęście nie zostanie ona przejęta przez MO w chwili wprowadzenia stanu

wojennego). W krótkim czasie, dzięki staraniom zarządu oddziału, siedziba zostaje

wyposażona w dalekopis, maszynę do pisania, telefon. W marcu związek zyskuje rów-

nież dostęp do powielacza Spółdzielni Inwalidów im. Jarosława Dąbrowskiego w Byd-

goszczy oddział w Żninie13.

Zaczyna się ukazywać „Biuletyn Informacyjny MKZ NSZZ Solidarność Ziemi Pa-

łuckiej w Żninie”. Zamieszczane były w nim informacje dotyczące wydarzeń lokal-

nych, regionalnych, a także krajowych. Nakład wynosił około 100 egzemplarzy, które

12 MiPBP w Żninie, Komunikat o działalności oddziału żnińskiego MKZ NSZZ Solidarność w Bydgoszczy,

oprac. Karol Stawniak, b.d.w.

13 MiPBP w Żninie, Pismo do Zarządu Spółdzielni sporządzone przez przewodniczącego MKZ Solidarność

w Bydgoszczy oddział w Żninie – Andrzeja Wybrańskiego, 20 XII 1980 r.

85

rozdawane były członkom komisji zakładowych (docelowo egzemplarz miał trafić do

każdej z komisji). „Część egzemplarzy biuletynu była wyłożona w siedzibie NSZZ

Solidarność przy ul. Śniadeckich 15. Każdy chętny mógł wejść i wziąć jeden z nich” –

wspomina redaktor «Biuletynu» Karol Stawniak. Miał on pełnić rolę przekaźnika, zaś

liczba egzemplarzy była uzależniona od możliwości powielania i kolportażu. Upra-

wialiśmy pod tym względem swoistą partyzantkę, korzystając z aktualnie wolnego

sprzętu czy to na warsztatach «Mechanika» czy w Spółdzielni Inwalidów”14. Ostatni

numer pisma ukazał się w grudniu 1981 r.15

Od czerwca 1981 r. wydawany był również związkowy biuletyn lokalny pod nazwą

„Solidarność Ziemi Pałuckiej”, którego redaktorem był Henryk Tokarz. W biuletynie

zawarte były informacje o zasięgu krajowym. Pochodziły one z wiadomości przeka-

zywanych przez Radio Wolna Europa, dalekopisu, a także z rozmów z pracownikami

zakładów Żnina i okolic oraz ulotek, które trafiały na ten teren głównie z Bydgoszczy.

W skład zespołu redakcyjnego, obok Henryka Tokarza, weszli poloniści Karol Staw-

niak i Ewa Warejczyk. Gazeta wychodziła w nakładzie 100 egzemplarzy, w formacie

A4, drukowana na powielaczu „Spomaszu”. Do stanu wojennego udało się wydru-

kować 4 numery. Kolportowano ją do zakładów pracy na terenie Żnina i okolic, była

również wykładana w siedzibie Solidarności16.

To właśnie dzięki wydawanym w tym okresie na terenie Żnina biuletynom odnaj-

dujemy zapisy na temat sytuacji w marcu 1981 r., po wydarzeniach bydgoskich, kiedy

zakłady z terenu Żnina i okolic przyłączyły się do ogólnopolskiego strajku. Według

raportu wzięło w nim udział około 100 zakładów pracy. Główny Komitet Strajkowy

znajdował się w „Spomaszu”, największym zakładzie na tym terenie. Podobnie zosta-

ło zorganizowane pogotowie strajkowe w październiku 1981 r.

W „Biuletynie Informacyjnym MKZ NSZZ Solidarność Ziemi Pałuckiej w Żninie”

z dnia 27 marca 1981 r. Karol Stawniak pisał: „27 marca 1981 godz. 7.45 – moje wizyty

w zakładach pracy i instytucjach naszego miasta rozpoczynam od POM-u w Żninie.

Razem z kol. Półrolniczakiem, przewodniczącym Komitetu Strajkowego przechodzi-

my przez halę i teren przyległy. Obserwuję ostatnie przygotowania do strajku. Jest

godzina 8.00. Słychać syrenę, brama zostaje zamknięta, obok niej straż robotnicza

z biało-czerwonymi opaskami. Na bramie chorągwie w kolorach narodowych. Prze-

wodniczący Komitetu Strajkowego komunikuje mi, że do strajku przystąpiła cała

załoga, bowiem na nadzwyczajnym zebraniu Rada Zakładowa NSZZ Pracowników

Rolnych postanowiła poprzeć akcję naszego związku i przyłączyć się do strajku ostrze-

gawczego. Opuszczając zakład, widzę wszędzie wzorowy porządek i spokój. Idąc

w kierunku miasta, odwiedzam GS i zaraz obok Insbud. Stwierdzam naocznie, że

obsługa rolników w GS prowadzona jest normalnie, bez żadnych ograniczeń. Prze-

wodniczący Komitetu Strajkowego w Insbudzie, kol. Wnuk informuje mnie, że cała

załoga nie pracuje. W Żninie jest tylko część, bowiem większość załogi znajduje się

14 Relacja Karola Stawniaka – tekst w posiadaniu autorki.

15 Zob. też: R. Konieczka, Bez ingerencji cenzury, „Pałuki” 2007, nr 811.

16 Relacje Henryka Tokarza – tekst w posiadaniu autorki.

86

na budowach w terenie. O godz. 9.00 odbędzie się zebranie załogi w świetlicy. Tak-

że rzuca się w oczy spokój i porządek. Zakład udekorowany jest flagami (…). Około

godz. 9.00 przekraczam bramę „Spomaszu”, największego zakładu przemysłowego

w rejonie. W siedzibie ZKS rozmawiam z jego członkami. Dowiaduję się, że przed

rozpoczęciem strajku były pewne wątpliwości bo zakład produkuje także dla wojska.

Jednak po konsultacjach z Gdańskiem postanowiono, że strajk odbędzie się tak, jak

planowano (…). W towarzystwie członków Komitetu Strajkowego przechodzimy przez

niektóre hale. Widzę robotników siedzących obok maszyn, niektórzy jedzą śniadanie.

Maszyny i oświetlenie są wyłączone. Odwiedzamy także posterunek straży robotniczej

na terenie składu wyrobów od ul. Aliantów. Na dziale wkładów formujących wdaję się

w rozmowę z robotnikami. Są pracownikami akordowymi i podejmując strajk wie-

dzą dobrze, co tracą. Pracy jest dużo i trzeba będzie odbić straty. Nikt z nas nie chce

strajkować, ale wiemy o co chodzi i naszą postawą popieramy cele związku – notuję

głosy robotników (…). Pierwsze wrażenia: wszędzie, gdzie byłem, panował porządek

i spokój. Ludzie skupieni. Z rozmów wynika, że rozumieją powagę sytuacji. Zadbano

o flagi, opaski. Straże robotnicze pilnują bram terenu zakładu”17.

W numerze 3 pisma „Solidarność Ziemi Pałuckiej” odnajdujemy opis sytuacji

z października 1981 r.: „W telegraficznym skrócie postanowiliśmy zrelacjonować

przebieg strajku: Żnin – strajkowała załoga Fabryki Maszyn i Urządzeń Przemysłu

Spożywczego «Spomasz», Żnińska Fabryka Maszyn i Urządzeń «Żefam», Wielobran-

żowa Spółdzielnia Pracy, Centrala Nasienna, Grupa Remontowo-Budowlana ZSMP

w Wenecji. Ze względu na specyfikę wykonywanych prac, nie mogły brać udziału

w strajku zakłady i instytucje pracujące na rzecz wyżywienia kraju. Solidaryzowały

się one ze strajkującymi załogami przez wywieszenie flag i włączenie syren. Tak było

w ZOZ, PGR, POM, PKO, Spółdzielni Inwalidów i w wielu innych jednostkach. Ro-

gowo – strajk odbył się w nadleśnictwie Gołąbki, solidaryzujący (flagi, syreny) w ZLZ

Wola. Gąsawa – strajkowała Spółdzielnia Kółek Rolniczych w Gąsawie (w wymiarze

skróconym). Janowiec Wlkp. – wywieszono flagi i włączono syreny w Tartaku Jano-

wiec. Od pozostałych brak danych”.

W dalszej części została opisana „masówka” całej załogi żnińskiego „Spomaszu”,

która odbyła się 28 października 1981 r. w świetlicy zakładowej. W spotkaniu wziął

udział także przewodniczący Oddziału NSZZ Solidarność Andrzej Wybrański. Odno-

towano, że przewodniczący KM PZPR odmówił udziału w spotkaniu. „Wprowadzenia

do rozmów podjął się kol. L. Nowak z KZ NSZZ Solidarność «Spomasz» Żnin. Kol.

Wybrański przedstawił argumenty, którymi kierował się związek, podejmując akcję

strajkową, następnie scharakteryzował działalność związku na terenie Żnina. Mó-

wił o trudnościach we współpracy z władzami Żnina. Powiedział, że pomimo wielo-

krotnych ustaleń, termin realizacji niektórych postulatów dotyczących m.in. budowy

przedszkola, centrali telefonicznej, dworca PKS itp. – władze miasta nie dotrzymały

żadnego terminu”18.

17 MiPBP w Żninie, Biuletyn Informacyjny MKZ NSZZ Solidarność Ziemi Pałuckiej w Żninie, opracował

Karol Stawniak, 27 III 1981 (kopia).

18 MiPBP w Żninie, Solidarność Ziemi Pałuckiej nr 3, 1981 (kopia).

87

Faktycznie związkowcy podejmowali kolejne próby rozmów z lokalnymi władzami

na temat sytuacji społecznej i gospodarczej na terenie Żnina. Wielu z nich zostało

wytypowanych do różnego typu komisji społecznych, aby czuwać nad prawidłowym

tokiem komisji i sprawiedliwym rozdziałem dóbr. Powołano do życia Komitet Związ-

kowej Kontroli Społecznej. Zapisy dotyczące rozmów z władzami lokalnymi odnaj-

dujemy w „Biuletynie Informacyjnym Solidarności Ziemi Pałuckiej” z marca 1981 r.

Działacze żnińscy zorganizowali manifestację patriotyczną 11 listopada 1980 r. Po

uroczystej mszy w Kościele Najświętszej Marii Panny Królowej Polski delegacja udała

się pod Pomnik Walki i Męczeństwa w Żninie, gdzie złożono kwiaty i zapalono znicze.

W uroczystości wzięły udział poczty sztandarowe zakładów skupionych w Oddziale

Solidarności Ziemi Pałuckiej. Podobny przebieg miały obchody rocznicy uchwalenia

Konstytucji 3 Maja w 1981 r. Warto przytoczyć stanowisko MKZ NSZZ Solidarność

wobec obchodów 1 i 3 Maja: „NSZZ Solidarność Ziemi Pałuckiej w Żninie, kierując

się opiniami i propozycjami załóg pracowniczych naszego rejonu, a także zaleceniem

KKP i uchwałą MZK w Bydgoszczy dotyczącą obchodów 1 i 3 Maja, zajął następujące

stanowisko: «1 maja jest tradycyjnym robotniczym świętem i nie zamierzamy zrezy-

gnować, ani ze święta, ani z jego obchodów. Chcielibyśmy świętować z całego serca,

ale nasze serca są zmęczone» – powiedział Lech Wałęsa. Jest więc 1 maja dniem świą-

tecznym, ale wykorzystajmy go na odpoczynek, relaks w gronie rodzinnym lub przyja-

ciół. Uważamy, że w chwili obecnej pochód jako forma obchodu 1 maja nie jest wska-

zany. Nie mógłby bowiem być wyrazem hołdu dla władzy ani okazją do chwalenia się

osiągnięciami, a nie chcielibyśmy, aby stał się wyrazem niezadowolenia, bo jest nam

wszystkim potrzebny spokój. Zachęcamy do wzięcia udziału w imprezach kulturalno-

-rekreacyjnych przygotowanych w dniu 1, 2 i 3 maja, a do członków NSZZ Solidarność

apelujemy, aby w tych dniach nosić znaczki organizacyjne19. MKZ NSZZ Solidarność

Ziemi Pałuckiej w Żninie razem z Gminnym Komitetem Założycielskim NSZZ Rol-

ników Indywidualnych Solidarność i Stronnictwem Demokratycznym postanowił

godnie uczcić 190. rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja. Uważamy, że w tym roku

są szczególne powody wymagające uczczenia tej rocznicy. Konstytucja majowa była

wielkim aktem odwagi politycznej i patriotyzmu, zwycięstwem radykalnych i demo-

kratycznych dążeń narodu polskiego (…). W celu godnego uczczenia rocznicy Wielkiej

Konstytucji organizujemy w dniu 3 maja o godz. 11.00 na Placu Wolności wiec, po

którym przed kościołem pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Królowej Polski

odbędzie się uroczysta msza święta”20.

Należy tutaj zaznaczyć, że księża popierali działania związkowców. W ich wspo-

mnieniach powraca przede wszystkim postać ks. proboszcza Tadycha z kościoła NMP

Królowej Polski. Andrzej Wybrański wspomina: „Był to bardzo światły człowiek,

współpracował z nami, wspierał nas psychicznie. Święta 11 listopada i 3 maja w tym

czasie przygotowywaliśmy wspólnie z Kościołem. Nie było tutaj żadnej asekuracji,

z drugiej strony nikt z nas nie oczekiwał większego zaangażowania ze strony księży.

19 Logo: na żółtym tle baszta, napis wokół: Solidarność Ziemi Pałuckiej.

20 MiPBP w Żninie. Stanowisko MKZ NSZZ „Solidarność Ziemi Pałuckiej” w Żninie wobec obchodów

Święta Pracy i rocznicy Konstytucji 3 Maja, b.d. (kopia).

88

Utkwiło mi w pamięci kazanie ks. proboszcza z Chomiąży Szlacheckiej wygłoszone

podczas mszy 3 maja 1981 r. Można je nazwać mocnym wystąpieniem popierającym

Solidarność, a piętnującym działania władzy ludowej. Było to dla nas wówczas bardzo

ważne”21.

Pierwsze miesiące po wprowadzeniu stanu wojennego

Wprowadzenie stanu wojennego było szokiem dla mieszkańców Żnina. 13 grudnia

1981 r. funkcjonariusze Komendy Milicji Obywatelskiej w Żninie zajęli lokal Solidar-

ności przy ul. Śniadeckich 15. Obecni wówczas Andrzej Wybrański i Henryk Tokarz

podkreślają, że przebiegło to spokojnie: „Myśleliśmy co zrobić z naszym majątkiem

– wspomina Andrzej Wybrański. Dysponowaliśmy dość dużą biblioteką wydawnictw

drugiego obiegu. Myśleliśmy, żeby przemycić ją do ks. Tadycha, który wówczas miesz-

kał nad naszą siedzibą. W rezultacie nie zrobiliśmy tego – po prostu nie chcieliśmy

obciążać proboszcza i niepotrzebnie go narażać. Udało nam się zabezpieczyć doku-

menty dotyczące działalności finansowej związku (aby się ubezpieczyć na przyszłość,

na wypadek ewentualnych manipulacji ze strony milicji i władz lokalnych). Biblioteka

została wykradziona przez grupę związkowców, w kilka dni po zajęciu lokalu. Kiedy

wkroczyła milicja, lokal został zaplombowany. Co trzeba podkreślić, pozwolili nam

wówczas założyć także nasze plomby związkowe. Trzeba przyznać, że milicjanci byli

wówczas tak samo przejęci i zdenerwowani jak my. Nie cieszyli się z zadania, jakie

mieli wykonać. Byli wystraszeni”22. Można przypuszczać, że milicjanci obawiali się

tego, że związkowcy będą stawiać czynny opór. Wtedy musieliby użyć siły. W Żninie

wszyscy dobrze się znali, a w tej sytuacji bezpośrednia, ostra konfrontacja mogłaby

doprowadzić do poważnego kryzysu w mieście. Ostrego konfliktu nie życzyła sobie

żadna ze stron.

Żaden ze żnińskich związkowców nie został internowany. Zaraz na początku sta-

nu wojennego doszło jednak do serii aresztowań. W nocy 30 grudnia 1981 r. grupa

studentów, byłych licealistów żnińskich, wychowanków Andrzeja Wybrańskiego, roz-

kleiła w całym mieście klepsydry informujące o zgonie Ojczyzny. Zostali aresztowani.

W rejestrze śledztw i dochodzeń Komisariatu Milicji Obywatelskiej w Żninie, który

obecnie jest przechowywany w Delegaturze Bydgoskiej Instytutu Pamięci Narodowej,

znajduje się informacja o tym, że aresztowani „produkowali w Żninie ulotki o treści

antypolskiej, godzące w dobre imię ojczyzny, kolportowali je na terenie miasta, wypi-

sując hasła na murach tej samej treści”23. Zatrzymani zostali pod zarzutem złamania

art. 48 ust. 2 Dekretu o stanie wojennym z dnia 12 grudnia 1981 r. Jak wynika z in-

formacji umieszczonych w dokumentach wiadomość „o popełnieniu przestępstwa”

otrzymano 2 stycznia – wtedy wszczęto postępowanie. Wśród piątki zatrzymanych

mężczyzn znalazł się późniejszy dziennikarz i publicysta Piotr Najsztub. Został on za-

21 Relacja Andrzeja Wybrańskiego – tekst w posiadaniu autorki.

22 Relacja Andrzeja Wybrańskiego – tekst w posiadaniu autorki.

23 Sygnatura sprawy sądowej: AIPN By 051/49 – 51, sygnatura akt śledczych AIPN By 071/5162, zob.

www.13grudnia81.pl/sip/index.php?opt=3&n=N&idO=2297&sprawa=2928 [dostęp: 10 XII 2011 r.]

89

trzymany razem z Andrzejem Katulskim 3 stycznia 1982 r. pod zarzutem wyproduko-

wania i kolportażu „nielegalnych” ulotek. Aresztowano także trzech innych mężczyzn:

Piotra Goltza, Jerzego Winieckiego, Krzysztofa Malinowskiego, którym postawiono

zarzut nielegalnego kolportażu ulotek o „wrogiej” treści. W tym samym czasie zo-

stał także zatrzymany i doprowadzony przed kolegium orzekające Marek Kowalewski,

mieszkaniec Żnina, podejrzewany o dokonywanie napisów „antysocjalistycznych”.

Decyzją kolegium został on aresztowany na 3 miesiące – 4 stycznia przewieziono go

do Zakładu Karnego w Toruniu24.

Wkrótce po tej serii aresztowań zatrzymano Andrzeja Wybrańskiego. Jak sam

wspomina, już po wprowadzeniu stanu wojennego był często wzywany na Komendę

Milicji Obywatelskiej w Żninie, gdzie przesłuchiwał go m.in. kpt. Stefan Urbański

z Wydziału Śledczego WUSW w Bydgoszczy. Nakłaniano go wówczas do podpisania

„lojalki”, na co nie przystał, oraz do złożenia obciążających zeznań w sprawie zatrzy-

manych wcześniej mężczyzn. Został zatrzymany 22 stycznia po przeprowadzonej

w jego domu rewizji, w czasie której zarekwirowano mu m.in. kasety z nagraniem

I Krajowego Zjazdu Delegatów, a także dużo innych materiałów związkowych, został

przewieziony do WUSW w Bydgoszczy25.

Wszyscy zatrzymani: A. Wybrański, A. Katulski, P. Najsztub, K. Malinowski, J. Wi-

niecki, P. Goltz, zostali postawieni w stan oskarżenia przed Sądem Pomorskiego Okrę-

gu Wojskowego w Bydgoszczy. Wybrański został oskarżony o to, że „pełniąc funkcję

przewodniczącego Zarządu Oddziału NSZZ Solidarność w Żninie, po zawieszeniu

działalności związków zawodowych (...) nie odstąpił od takiej działalności, bowiem

w dniach 23–24 grudnia 1981 r. zamieścił w gablocie ogłoszeniowej przy budynku Za-

rządu Oddziału NSZZ Solidarność w Żninie i przekazał do 6 zakładów pracy w Żni-

nie, celem publikacji życzenia noworoczne podpisane «Solidarność»”26. Faktycznie

życzenia zredagował i wywiesił w gablocie przy ul. Śniadeckich 15 (życzenia te napi-

sała Ewa Wajerczyk, polonistka, która współpracowała przy tworzeniu „Biuletynu In-

formacyjnego Solidarności Ziemi Pałuckiej”). Drugim zarzutem było to, że – wiedząc

o przygotowaniach akcji ulotkowej w Żninie – nie zawiadomił milicji27.

W sprawie zapadły wyroki więzienia. Andrzej Wybrański został skazany na 1,5

roku pozbawienia wolności w zawieszeniu na 2 lata i karę grzywny. Z zakładu karnego

wypuszczono go 17 lutego 1981 r. Po wniesieniu rewizji przez Wojskową Prokuraturę

Generalną w Bydgoszczy do Sądu Najwyższego uchylono zawieszenie wyroku i zarzą-

dzono bezwzględne wykonanie wyroku. W trakcie toczących się postępowań w sierp-

niu 1982 r. Izba Wojskowa Sądu Najwyższego w Warszawie umorzyła warunkowo

sprawę. Dokumenty wytworzone w czasie śledztwa i dokumenty procesowe znajdują

się w archiwum Delegatury Bydgoskiej IPN.

24 AIPN By 673/46, Książka wydarzeń KM MO w Żninie, wpis z 1 stycznia 1982 r.: „osadzenie w areszcie

Marka Kowalskiego zamieszkałego w Żninie [...] podejrzanego o dokonanie napisów związkowych Solidar-

ności , k. 19.

25 Relacja Andrzeja Wybrańskiego – tekst w posiadaniu autorki.

26 Zob. www.13grudnia81.pl/sip/index.php?opt=3&n=N&idO=2297&sprawa=2928 [dostęp: 20 I 2011].

27 Relacja Andrzeja Wybrańskiego – tekst w posiadaniu autorki.

90

Działalność podziemna

Wybuch stanu wojennego od razu zepchnął żnińskich związkowców do podziemia.

Na uwagę zasługuje bardzo duża aktywność grupy działaczy, wśród których można

wymienić: Andrzeja Wybrańskiego, Henryka Tokarza, Lecha Nowaka, Andrzeja Bart-

kowiaka, Stanisława Raczyńskiego, Karola Stawniaka, Bogdana Matuszewskiego, Do-

minika Księskiego28. Nie można pominąć tutaj rolników, którzy aktywnie włączali się

w podejmowanie działania, m.in.: Józefa Waźbińskiego, Sławomira Kuberackiego,

Edmunda Gila.

Tak wspomina Henryk Tokarz: „(…) społeczeństwo uległo wielkiej presji. Strach

przed konsekwencjami prowadzenia jakiejkolwiek działalności opozycyjnej był wiel-

ki. Ludzie bali się przede wszystkim o rodziny, o pracę. Dochodziło nawet do takich

sytuacji, że niektórzy – wiedząc kim jestem i co robię – ze strachu przestali ze mną

rozmawiać”29. Faktycznie w Żninie konspiracja wydawała się czymś niemożliwym.

W miejscowości, w której wszyscy się znają, trudno było podejmować jakąkolwiek

podziemną działalność. Mimo to, kontynuowano działalność oddziału Solidarności

Ziemi Pałuckiej. Regularnie raz w tygodniu odbywały się w mieszkaniach prywat-

nych spotkania prezydium, w których uczestniczyli przede wszystkim: Wybrański,

Bartkowiak, Nowak, Tokarz. Pierwsze spotkanie odbyło się 15 grudnia 1981 r. ostatnie

w czerwcu 1989 r. Podczas spotkań planowano kolejne przedsięwzięcia, dzielono się

obowiązkami, omawiano ówczesną sytuację polityczną.

Pierwszym zadaniem okazała się być zbiórka pieniężna zorganizowana dla oskar-

żonych w procesie żnińskim w lutym 1982 r. Inicjatorem był Henryk Tokarz, który

wspomina, że uzbierano wówczas bardzo dużo pieniędzy w krótkim czasie, które zo-

stały przekazane na opłacenie adwokatów bądź – jak w przypadku A. Wybrańskiego

– zapłacenie grzywny.

Działacze nawiązali kontakt z podziemiem solidarnościowym w Bydgoszczy

i w Gdańsku. Na terenie Żnina kolportowano niezależną prasę i wydawnictwa. Dzię-

ki kontaktom nawiązanym przez A. Wybrańskiego z Henrykiem Napieralskim (orga-

nizatorem sieci kolportażu wydawnictw podziemnych w województwie bydgoskim)

sprowadzano m.in. „Tygodnik Mazowsze”. Przewożeniem literatury bezdebitowej zaj-

28 Dominik Księski, ur. 10 października 1959 r. w Lublinie. Absolwent Uniwersytetu Adama Mickiewicza

w Poznaniu, Wydz. Filologii Polskiej, specjalizacja edytorstwo (1982 r., absolutorium) i Uniwersytetu Marii

Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Wydz. Filologii Polskiej (1988 r.).W 1981 r. uczestnik strajków studenckich

na UAM, zaangażowany w działalność wydawniczą, redaktor i drukarz w Kole Polonistów UAM. Od marca

1981r. do stycznia 1982 r. współzałożyciel biblioteki wydawnictw niezależnych przy Kole Polonistów UAM

w Collegium Novum w Poznaniu. Od 1983 r. członek Koła Solidarności Pracowników Oświaty i Wychowa-

nia w Żninie. W latach 1983–1989 uczestnik akcji ulotkowych i plakatowych, organizator spotkań z twórca-

mi, m.in. Markiem Nowakowskim. W 1984 r. współzałożyciel, do 1985 r. kierownik podziemnej drukarni

żnińskiej Solidarności w Wenecji (w domu Bronisława Gila) i w Chomiąży (u rodziny Jacka Mielcarze-

wicza, gdzie drukowano m.in. pismo podziemne „Żywią i Bronią”, plakaty i ulotki). W latach 1985–1989

współzałożyciel biblioteki wydawnictw podziemnych w Żninie (w 1989 r. przekazanej LO w Żninie). Cyt.

za: Tomasz Rabant, Dominik Księski[online], www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=Domi-

nik_Księski[dostęp: 22 V 2011 r.]

29 Relacja Henryka Tokarza – tekst w posiadaniu autorki.

91

mował się Dominik Księski, który wstąpił do Solidarności w 1982 r. i zaczął działać na

tym terenie. Przywoził bibułę z Poznania, Bydgoszczy, Sępólna Krajeńskiego. W tym

samym czasie wydawnictwa podziemne przywoził z Bydgoszczy Henryk Tokarz. Obok

„Tygodnika Mazowsze” znalazły się tam m.in. Zapiski więzienne kard. Stefana Wyszyń-

skiego, Obywatel a Służba Bezpieczeństwa – poradnik postępowania ze służbą bezpie-

czeństwa, Bez ostatniego rozdziału Władysława Andersa. Oprócz tego na teren żniński

trafiało dużo ulotek.

Na terenie Żnina były także produkowane ulotki. Odpowiadał za to Andrzej Bart-

kowiak ze żnińskiej Centrali Nasiennej. Dzięki jego staraniom udało się zorganizować

powielacz spirytusowy. Mając do dyspozycji ten sprzęt i ramkę do sitodruku własnej

konstrukcji, Henryk Tokarz wydał jeszcze dwa numery „Biuletynu Informacyjnego”.

Ulotki i pisma na terenie Żnina pochodziły także z nielegalnej drukarni działa-

jącej w podżnińskiej wiosce – Wenecji. Trafiały one do zakładów na terenie Żnina

i okolic, kolportowane przez zaufane osoby. Drukarnia ta powstała w 1984 r.30 Dzia-

łacze podziemia bydgoskiego, po tym jak ich drukarnia została wykryta, zwrócili się

do Wybrańskiego z propozycją, aby na terenie Żnina utworzyć drukarnię. Ostatecznie

drukarnia ze względów bezpieczeństwa nie powstała w samym Żninie, tylko w jednej

z okolicznych wiosek. Wybrano gospodarstwo Bronisława Gila, działacza Solidarności,

zwolnionego z pracy w ramach represji w 1982 r. W drukarni pracowali: Dominik

Księski, Bronisław Gil, a przez pewien czas także Piotr Badowski, który wcześniej

pracował w podziemnej drukarni w Bydgoszczy, a po jej wykryciu ukrywał się przed

milicją i SB m.in. właśnie w Wenecji u Bronisława Gila31.

Drukarnia wykonywała plakaty, kartki okolicznościowe, ulotki i gazety dostarczane

na gotowych diapozytywach z Bydgoszczy, przygotowywała też własne. Z gotowych

diapozytywów drukowano m.in. „Żywią i Bronią” organ NSZZ Solidarność Rolników

Indywidualnych, redagowane przez Romana i Michała Bartoszcze. Odbiorem i kol-

portażem zajmował się Henryk Tokarz. Materiały trafiały m.in. do: Bydgoszczy, Nakła,

Trzemeszna, Szubina, Wągrowca, Janowca. Drukarnia przestała działać w paździer-

niku 1985 r., kiedy ze względów bezpieczeństwa postanowiono ją przenieść w inne

miejsce. Przechowywany (na czas znalezienia nowego lokum) w Chomiąży Księżej

sprzęt został przypadkowo odkryty i zarekwirowany prze SB z Bydgoszczy. Nikt nie

został aresztowany.

W 1983 r. na polecenie Andrzeja Wybrańskiego Henryk Tokarz nawiązał kontakt

z Prymasowskim Komitetem Pomocy Osobom Pozbawiony Wolności i Ich Rodzinom

z siedzibą w bazylice św. Wincentego à Paulo w Bydgoszczy32. Wówczas ze Żnina do

Bydgoszczy trafiały paczki żywnościowe. Za transport odpowiadał Henryk Tokarz.

30 Zob. także: K. Czechowska, Tajna drukarnia w Wenecji, „Pałuki” 2003, nr 616.

31 Relacje Dominika Księskiego – tekst w posiadaniu autorki.

32 Prymasowski Komitet Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom to społeczno-kościelna

instytucja charytatywna powołana pod patronatem prymasa Józefa Glempa 17 grudnia 1981 r. w reakcji na

internowanie działaczy politycznych i ludzi kultury po wprowadzeniu stanu wojennego.

33 Stefan Marian Pastuszewski, ur. 19 VIII 1949 r. w Bydgoszczy. Absolwent Wyższej Szkoły Inżynierskiej

(od 1974 r. Akademia Techniczno-Rolnicza, od 2006 r. Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy) w Byd-

92

Dzięki jego kontaktom (głównie ze Stefanem Pastuszewskim33, Bolesławem Magie-

rowskim34, Józefem Cylem) została nawiązana współpraca z Prymasowskim Komi-

tetem przy zorganizowaniu latem 1986 r. kolonii w ramach bydgoskiej Niezależnej

Akcji Kolonijnej35. Kolonie zostały zorganizowane przy parafii przy parafii św. Miko-

łaja w Gąsawie (nieopodal Żnina). Aktywnie w przygotowywanie kolonii włączył się

ówczesny proboszcz parafii ks. Ryszard Kwiatkowski. Kolonie organizowane były dla

dzieci i młodzieży z rodzin osób represjonowanych. W ich przygotowaniu, poza żniń-

goszczy, Wydz. Mechaniczny (1971), Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, kierunek pedagogika

(1976) oraz Uniwersytetu Gdańskiego, kierunek filologia polska (1983). W sierpniu 1980 r. dziennikarz

zaproszony na strajk w Zakładach Radiowych Eltra. Od października 1980 r. w Solidarności, z-ca redaktora

nacz. niezależnego pisma „Wolne Związki”, członek Biura Prasowego Ogólnopolskiego Strajku Chłopskie-

go Solidarności w Bydgoszczy. We wrześniu 1981 r. przedstawiciel prasy związkowej na I KZD, od XI 1981 r.

do 1 XII 1981 r. z-ca redaktora nacz. „Chłopskiej Sprawy”. Internowany w Ośr. Odosobnienia w Potulicach,

zwolniony 23 III 1982 r. Od marca 1982 r. nieformalny przew. Prymasowskiego Komitetu Charytatywno-

-Społecznego (późn. Prymasowski Komitet Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom) przy

bazylice św. Wincentego à Paulo w Bydgoszczy; do 1990 r. uczestnik Duszpasterstwa Ludzi Pracy przy para-

fii św. Polskich Braci Męczenników. W latach 1982–1989 wydawca i kolporter czasopism podziemnych, ulo-

tek i in. materiałów. W latach 1982–1983 redaktor nacz. „Bydgoskiego Podziemnego Serwisu Informacyjne-

go «Solidarność»”, a w latach 1982–1984 podziemnego „Almanachu Bydgoskiego. W 1984 r. aresztowany,

w 1985 r. skazany wyrokiem Sądu Rejonowego w Bydgoszczy na rok więzienia; we wrześniu 1986 r. karę

darowano. W latach 1986–1988 współpracownik podziemnego „Chrześcijańskiego Informatora Kulturalne-

go”. W latach1986–1990 członek Towarzystwa Wolnej Wszechnicy Polskiej w Bydgoszczy. Od marca 1988 r.

redaktor „Wolnych Związków”; 1988/1989 – redaktor nacz. „Wiadomości Wolnych Związków”, 1988/1994

– redaktor „Ładu Bożego”. Od 1988 r. członek związanej z Janem Rulewskim Rady Organizacyjnej Regionu

Bydgoskiego, sprzeciwiającej się Okrągłemu Stołowi. W latach 1988–1990 członek Komisji Kultury MRN

i WRN w Bydgoszczy (spoza rady), cyt za: Tomasz Rabant, Stefan Marian Pastuszewski[online],www.encyklo-

pedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=Stefan_Marian_Pastuszewski[dostęp: 22 IV 2011 r.]

34 Bolesław Magierowski, ur. 27 IX 1936 r. we Włodzimierzu Wołyńskim (obecnie Ukraina). Ukończył

Technikum Mechaniczno-Elektryczne w Bydgoszczy (1956). Działacz opozycyjny. 28–31 VII 1980 r. organi-

zator strajku, członek KS w ZUO Famor. We wrześniu1980 r. uczestnik rozmów z prezydentem Bydgosz-

czy nt. funkcjonowania MKZ Solidarności Regionu Bydgoskiego; do czerwca 1981 r. członek Prezydium

MKZ; od października 1980 r. przew. KZ w ZUO Famor. 13 XII 1981 internowany w Ośr. Odosobnienia

w Potulicach i Strzebielinku k. Wejherowa, zwolniony 30 VI 1982. Od lipca 1982 r. przew. TKZ w ZUO

Famor, która w 1983 r. weszła w skład Międzyzakładowej Komisji Struktur Podziemnych Solidarności, (tzw.

Międzyzakładówka). 31 VIII 1982 r. i 1 V 1983 r. uczestnik manifestacji w Bydgoszczy. W latach 1982–1989

współzałożyciel i kolporter podziemnego pisma „Być Sobą”; organizator i uczestnik Duszpasterstwa Ludzi

Pracy i mszy za Ojczyznę (przy kościele św. Andrzeja Boboli) oraz w intencji ks. Jerzego Popiełuszki (ko-

ściół św. Polskich Braci Męczenników). Kilkakrotnie zatrzymywany na 48 godz., przeszukiwany; w kwietniu

1987 r. skazany przez Kolegium ds. Wykroczeń na karę grzywny za przewożenie wydawnictw podziemnych,

26 VIII 1988 r. – za rozrzucanie ulotek pod ZUO Famor nawołujących do strajku. 10 V 1988 r. sygnatariusz

listu do Sejmu PRL ws. legalizacji Solidarności. Od września 1988 r. członek Rady Organizacyjnej Regio-

nu Bydgoskiego. Cyt za: Tomasz Rabant , Bolesław Magierowski[online], www.encyklopedia-solidarnosci.pl/

wiki/index.php?title=Bolesław_Magierowski [dostęp 23 IV 2011 r.].

35 Niezależna akcja kolonijna w Bydgoszczy została zapoczątkowana w 1983 r. przez Prymasowski Komitet

Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i Ich Rodzinom i polegała na organizacji wypoczynku letniego

i zimowego dla dzieci i młodzieży z rodzin osób represjonowanych. Akcją kierował Stefan Pastuszewski,

współpracowali działacze Solidarności oraz wolontariusze, głównie ze środowiska nauczycielskiego, m.in.:

Violetta Adamowicz, Ryszard Boniśniak, Janusz Bruski, Józef Cyl, Andrzej Ickert, Tadeusz Jasudowicz,

Zbigniew Kucewicz, Bolesław Magierowski, Artur Matelski, Janina Matelska, Zbigniew Ornowski, Janusz

Piątek, Józef Pinter, Eugeniusz Sadłowski, Edward Siedlecki, Maria Szłapińska, Henryk Tokarz, Stanisław

Trawicki, Wiesław Warzoch, Maria Zdziarska. Kolonie zorganizowano przy parafiach w Gąsawie i Byszewie

(gm. Koronowo) oraz w gospodarstwie rolnym pp. Bigosów w Słończu (gm. Dąbrowa Chełmińska), a tak-

że na południu Polski – w Rytrze i Tokarni. Koszty częściowo pokrywał Prymasowski Komitet, częściowo

93

skimi związkowcami, uczestniczyła także grupa wolontariuszy z Bydgoszczy i okolic,

a także harcerze. Włączali się rolnicy ze Żnina i okolic, którzy przede wszystkim do-

starczali wyżywienie. Przez około 2 tygodnie na koloniach przebywało 80 dzieci. Tur-

nusy odbywały się w sierpniu. Ostatni raz kolonie odbyły się w 1990 r.36

Związkowcy inicjowali także obchody świąt państwowych: 3 maja i 11 listopada

oraz mszy za Ojczyznę. Co roku udawali się pod Pomnik Pamięci Walki i Męczeń-

stwa, składając kwiaty i znicze. Jak wspominają, w obawie przed milicją przychodzi-

ło wówczas bardzo mało osób. Kwiaty składano także w każdą rocznicę podpisania

umów sierpniowych przed dawną siedzibą, przy ul. Śniadeckich 15.

Żnińscy działacze: Jerzy Buczkowski, Henryk Tokarz, Stanisław Przyjazny, Stani-

sław Raczyński, uczestniczyli także w ostatniej mszy ks. Jerzego Popiełuszki 19 paź-

dziernika 1984 r. w kościele św. Polskich Braci Męczenników w Bydgoszczy. Delegacja

Solidarności Ziemi Pałuckiej wzięła udział w pogrzebie księdza. Henryk Tokarz pod-

kreśla, że udało im się przewieźć transparenty i flagi.

Nie sposób w tym artykule opisać wszystkich inicjatyw. Należy jednak wspomnieć

o tym, że w Żninie organizowane były Tygodnie Kultury Chrześcijańskiej37, a także

pielgrzymki Ludzi Pracy na Jasną Górę. W trakcie VI pielgrzymki, 18 września 1988 r.

patrol MO zatrzymał dwóch mieszkańców Żnina, zabrał im transparent z napisami

związkowymi oraz znaczki Solidarności38. W sposób szczególny żnińscy działacze po-

rodzice dzieci; wychowawcy pracowali społecznie, obsługa socjalno-techniczna otrzymywała symboliczne

wynagrodzenie, opiekę ze strony Kościoła sprawowali: bp Jan Czerniak, ks. Romuald Biniak, ks. Tadeusz

Dzięgiel, ks. Józef Kutermak, ks. Zbigniew Orlikowski; kultywowano wartości patriotyczno-chrześcijańskie.

Cyt. za: Stefan Pastuszewski, Niezależna akcja kolonijna w Bydgoszczy[online] www.encyklopedia-solidar-

nosci.pl/wiki/index.php?title=T01150_Niezależna_akcja_kolonijna_Bydgoszcz [dostęp: 22 IV 2011 r.]

36 Relacja Henryka Tokarza – tekst w posiadaniu autorki.

37 Tygodnie Kultury Chrześcijańskiej to imprezy o charakterze religijno-kulturalnym organizowane przez

duchowieństwo katolickie i laikat od połowy lat 70-tych. Oficjalny I Tydzień Kultury Chrześcijańskiej odbył

się 20–27 IV 1975 r. w kościele akademickim św. Anny w Warszawie. Pod koniec lat 70-tych Tygodnie rozpo-

wszechniły się zarówno w dużych miastach, jak i mniejszych ośrodkach, m.in. dzięki istotnemu wsparciu

ordynariuszy diecezji. W trakcie Tygodni odbywały się: odczyty, projekcje filmów, wystawy (nie tylko sztuki

sakralnej), imprezy muzyczne, teatralne, koncerty piosenki religijnej i pieśni zaangażowanej. Zapraszano

różnych twórców: pisarzy, muzyków, rzeźbiarzy, malarzy, fotografików, hafciarzy (szaty liturgiczne, gobe-

liny) i in. Tygodnie nie tylko umożliwiały nawiązywanie dialogu pomiędzy twórcami (niektórzy z nich byli

oddaleni od Kościoła albo mu niechętni) a duchowieństwem, były także forum wymiany myśli niezależnej.

Wolne od ingerencji państwowej cenzury propagowały wartości kultury chrześcijańskiej i powszechnej. Ty-

godnie stały się częścią aktywności środowisk skupionych w Duszpasterstwach Środowisk Twórczych. Cyt

za: Bartłomiej Noszczak, Tygodnie Kultury Chrześcijańskie j[online],www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/

index.php?title=D01035_Tygodnie_Kultury_Chrześcijańskiej[dostęp: 22 IV 2011 r.]

38 MiPBP w Żninie, „Bydgoski Podziemny Serwis Informacyjny Solidarność” 2/154/88 (kopia).

39 Wojciech Cieślewicz, ur. 9 II 1953 r. w Mieleszynie k. Gniezna, zm. 2 III 1982 r. w Poznaniu. Absolwent

Podyplomowego Studium Dziennikarskiego w Warszawie (1978). 13 II 1982 r. pobity przez ZOMO w Po-

znaniu jako przypadkowy świadek manifestacji pod pomnikiem Czerwca ‘56, nieprzytomnego przewiezio-

no do Szpitala Wojewódzkiego, gdzie zmarł na skutek urazu czaszki i stłuczenia pnia mózgu. Śledztwo

w sprawie śmierci W. Cieślewicza prowadzone przez Prokuraturę Wojsk Lotniczych w Poznaniu umorzono

15 VI 1982 r., uzasadniając to „wyczerpaniem możliwości ustalenia sprawców tegoż czynu”, chociaż zezna-

nia świadków jednoznacznie wskazywały, że sprawcami byli funkcjonariusze ZOMO. Prasa podziemna

podawała na bieżąco informacje o wypadku i stanie zdrowia W. Cieślewicza. Zob. Agnieszka Łuczak, Woj-

ciech cieślewicz[online]www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=Strona_główna[dostęp: 22 V

2011 r.]

94

stanowili uczcić pamięć zamordowanego Wojciecha Cieślewicza39. W marcu 1987 r.

wspólnie z działaczami ze Szubina zamówiono mszę w jego intencji, w kościele

w Kcyni, w której uczestniczyli także związkowcy bydgoscy, m.in. Józef Cyl. Po mszy

rozdawano karty upamiętniające zamordowanego40.

Należy także wspomnieć o Kole Solidarności Nauczycielskiej działającym przy LO,

ale tak naprawdę skupiającym nauczycieli z terenu Pałuk. Było ono jednym z kilku

działających w kraju tego typu organizacji, która w podziemiu wykonywała wszystkie

statutowe zadania związkowe: płacono składki, które przeznaczone były na sprawy so-

cjalne; gromadzono i dzielono żywność, a także kartki żywnościowe; zorganizowano

bibliotekę wydawnictw drugiego obiegu, tzw. niezapominajkę. Koło współpracowało

z ks. Janem Janikiem, proboszczem parafii Najświętszej Marii Panny Królowej Pol-

ski. Tworzono tam klub dyskusyjny, w którym poruszano tematy dotyczące bieżących

spraw społeczno-politycznych i historii Polski (na jednym ze spotkań gościł pisarz

Marek Nowakowski)41.

Opisując sytuację, jaka panowała w Żninie w latach 80-tych, należy zwrócić uwa-

gę na ważną kwestię stosunków społecznych, jakie wówczas tam panowały, a przede

wszystkim na relacje na linii władza – opozycja. Większość działaczy wspomina, że

można było odnieść wrażenie, że żnińskie władze ignorowały opozycjonistów. Fak-

tycznie w latach 1983–1989 nie odnotowano żadnych represji. Nie oznacza to jednak,

że nie prowadzono żadnych działań operacyjnych. Inwigilacja środowiska była prowa-

dzona przez działający na terenie miasta Referat Służby Bezpieczeństwa (Rejonowy

Urząd Spraw Wewnętrznych), w którym działała siedmioosobowa Sekcja Operacyjno-

-Dochodzeniowa, która głównie realizowała zadania w pionie gospodarczym i krymi-

nalnym. Ówczesny zastępca kierownika ds. Służby Bezpieczeństwa, następnie szef

Rejonowego Urzędu kpt. Michał Grobelny w jednym z przeprowadzonych wywiadów

przyznał, że mimo dużych możliwości operacyjnych, nie prowadzono w latach 80-

tych działań ofensywnych: „(…) głównie się przyglądaliśmy. Działanie opozycji i nasze

było wyważone. Opozycja nie podejmowała działań, które rodziłyby agresję u moich

podwładnych. My z kolei nie robiliśmy nic, co mogłoby zagrażać sytuacji. Każdy chciał

mieć spokój”42. Analizy stanu bezpieczeństwa i porządku publicznego za lata 1983–

1989 Rejonowego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Żninie (przechowywane obecnie

w archiwum delegatury bydgoskiej IPN) potwierdzają opinię Michała Grobelnego.

Analizy te były przekazywane do Szefa SB Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrz-

nych. Przeważały w nich informacje dotyczące realizacji zadań kontrwywiadowczych:

na temat zabezpieczenia terenu, ważnych obiektów, przemysłu, przestępstw gospo-

darczych, pospolitych itp.

Najwięcej informacji o sytuacji politycznej na terenie Żnina znajduje się w rapor-

tach z lat 1983–1989. Jest w nich mowa o „upamiętnianiu świąt państwowych, rocznic

porozumień sierpniowych, rocznic wprowadzenia stanu wojennego, kolportażu ulo-

40 Relacja Henryka Tokarza.

41 Wspomnienia Dominika Księskiego, „Gazeta Wyborcza”[online] wyborcza.pl/1,77023,4686817.html[dostęp

20 II 2011 r.]

42 Zob. R. Konieczka, Partia wierzyła w zwycięstwo, „Pałuki” 2009, nr 900.

95

tek i biuletynów, wykonywaniu wrogich napisów, inicjowaniu imprez o negatywnym

wydźwięku politycznym przy szczególnym wykorzystaniu do tych celów obiektów

sakralnych”43. Co ciekawe, patrząc przez pryzmat tego, że w okolicach Żnina działa-

ła nielegalna drukarnia, a na teren trafiały w dużej ilości wydawnictwa bezdebitowe,

w raporcie z 1985 r. przesłanym do WUSW w Bydgoszczy znalazła się informacja

o tym, że „nie stwierdzono faktów kolportażu wrogiej literatury”.

Sądząc po statystykach werbowanej na tym terenie agentury, SB dysponowała do-

kładną informacją o tym, co się dzieje w Żninie. W analizie z roku 1988 czytamy, że

w zakresie poszerzania bazy osobowych źródeł informacji wykonano założenia plano-

we 111%, uzyskując wymagany stopień obciążenia współpracą z TW, podległych funk-

cjonariuszy. Byli oni pozyskiwani głównie w sprawach kryminalnych i walki z prze-

stępczością gospodarczą – musiało być przy tym prowadzone rozpoznanie środowiska

opozycyjnego44.

Na rok 1989 planowano: „poszerzenie bazy ilościowej zarówno osobowych źródeł

informacji, jak i materialnych środków pracy operacyjnej, przy położeniu szczegól-

nego nacisku na jakości współpracy i uzyskiwanych tą drogą danych. Praca opera-

cyjna w tymże okresie determinowana będzie wyborami do Sejmu, wprowadzonymi

zmianami w systemie gospodarczo-finansowym państwa przy jednoczesnej dalszej

demokratyzacji form życia społeczno-politycznego. Spodziewać się należy konsensu-

su społecznego na bazie tzw. okrągłego stołu, co wymusi zmianę metod, form i stylu

pracy operacyjnej w kierunku dalszego ich utajnienia. W związku z powyższym praca

ta koncentrowała się będzie na następujących kierunkach: prowadzenia głęboko za-

konspirowanych działań rozpoznawczych w sferach pozostających w efektywnym za-

interesowaniu pionów operacyjnych; podejmowania działań dezintegrujących i neu-

tralizujących środowiska radykałów opozycyjnych; eliminowaniu zagrożeń wynikają-

cych z błędnego wprowadzenia w praktykę zasad przemian gospodarczo-finansowych;

rozpoznawania i eliminowania niekorzystnych zjawisk społecznych, w tym głównie

indoktrynacji Kościoła i postępującej klerykalizacji”45.

W końcówce lat 80-tych żnińska SB nie podejmowała już jednak realnie żadnych

działań bezpośrednio wymierzonych w opozycję. Tymczasem w działalności żnińskie-

go związku otwierał się nowy okres.

Podział, jaki zaistniał w bydgoskiej Solidarności (Powołanie Rady Organizacyjnej

Regionu Bydgoskiego przy równoległym istnieniu Bydgoskiego Regionalnego Komi-

tetu Organizacyjnego) przeniósł się na grunt żnińskiej Solidarności. Zwolennikami

Rady Organizacyjnej byli Henryk Tokarz i Stanisław Raczyński. Większość działaczy

popierała jednak Andrzeja Wybrańskiego, który został przewodniczącym Komitetu

Organizacyjnego w Żninie, a następnie posłem na Sejm IX Kadencji. Siedzibą związ-

ku na powrót stał się lokal przy ul. Śniadeckich 15, który oficjalnie został przekazany

w lipcu 1989 r.

43 AIPN By 573/67, Akta RUSW w Żninie, Analiza stanu ładu i bezpieczeństwa po zagadnieniu SB za lata

1983–1989.

44 Ibidem, Analiza stanu ładu i bezpieczeństwa po zagadnieniu SB za rok 1988.

45 Ibidem.

96

KOŚCIÓ Ł K ATOLICKI WOBEC SOLIDARNOŚCI

szyMon GaJewski

Głos z Watykanu. Jan Paweł II wobec

narodzin NSZZ Solidarność

Wstęp

Pontyfikat Jana Pawła II przypadł na przełomowy okres w dziejach świata. W roku

1978, kiedy papież Polak zaczynał swoją posługę, naprzeciw siebie stały dwa wrogie

obozy. Po jednej stronie barykady znalazło się wiele narodów zniewolonych przez so-

cjalistyczny ustrój narzucony im przez Związek Radziecki. Po drugiej stronie przyszło

żyć narodom cieszącym się wolnością w stabilnych systemach liberalno-demokratycz-

nych. Ciągły niepokój, spowodowany ryzykiem wybuchu kolejnego światowego kon-

fliktu, powodował jednak, że i ta część świata nie mogła cieszyć się w pełni pokojem

i stabilnością. Pod koniec lat 70-tych niewielu wierzyło w to, że 10 lat później porzą-

dek „żelaznej kurtyny” legnie w gruzach. Niewątpliwie polski papież był jedną z tych

osób, które przyczyniły się do zmiany oblicza ziemi. Jego aktywna działalność na fo-

rum międzynarodowym, moralne i duchowe wsparcie, które udzielił zniewolonym

narodom Europy Wschodniej, wyzwoliły nowe pokłady nadziei i wiary w zwycięstwo.

Podczas swojej pielgrzymki do ojczyzny w roku 1979 Jan Paweł II wskrzesił iskrę

w serach Polaków, która szybko rozpaliła cały naród, doprowadzając bezpośrednio do

wydarzeń sierpnia roku 1980.

Powstanie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Solidarność było

wielkim zwycięstwem, ale nie oznaczało pełnego sukcesu. Potrzeba było 10 lat cięż-

kiej walki, by Polska mogła cieszyć się upragnioną wolnością. Walka ta nie była prosta,

a ogień nadziei w sercach działaczy Solidarności czasami przygasał. Papież-Polak swo-

im bezkompromisowym zaangażowaniem i wsparciem starał się cały czas wspoma-

gać ten wielki ruch. Od początku istnienia Solidarności nie szczędził sił i energii, by

wesprzeć rodzący się związek zawodowy. Właśnie czas pierwszej Solidarności, a więc

okres od sierpnia 1980 do grudnia 1981 r. stanowi przedmiot niniejszego artykułu.

Oprócz głównego wątku, jakim jest wsparcie dla Solidarności, zawarte zostało także

przesłanie Ojca Świętego do rodaków. Artykuł obejmuje również nauczanie społeczne

Jana Pawła II na temat godności ludzkiej pracy i samego terminu Solidarność rozu-

mianego jako ważna wartość życia społecznego.

97

Wydarzenia 1980 r.

Jan Paweł II już od samego początku zaangażował się w wydarzenia, które miały miej-

sce w sierpniu 1980 r. Nie oznacza to, że nie był zaskoczony tempem i skalą wystą-

pień, które w Polsce zaczynały mieć miejsce. Głównym źródłem informacji na temat

wydarzeń, które miały miejsce w kraju, były dla papieża relacje przebywającego w tym

okresie na urlopie ks. Stanisława Dziwisza. Jak wspomina ksiądz Adam Boniecki,

Jan Paweł II od początku czuł się bezpośrednio zaangażowany w wydarzenia w swo-

jej ojczyźnie. Miał świadomość tego, że sami robotnicy postrzegają jego osobę jako

szczególne wsparcie moralne i duchowe. W tym, co działo się na Wybrzeżu – w tym

pokojowym wystąpieniu – widział praktyczną realizację swojego nauczania dotyczą-

cego życia społecznego1. Dlatego już 20 sierpnia, zaledwie kilka dni od rozpoczęcia

strajków w Stoczni Gdańskiej, wystosował list na ręce kard. Stefana Wyszyńskiego.

Znamienne zdają się być słowa: „Modlę się, aby Episkopat Polski ze swym pryma-

sem na czele (…), mógł również i tym razem dopomóc temu Narodowi w ciężkim

zmaganiu się o chleb powszedni, o sprawiedliwość społeczną i zabezpieczenie jego

nienaruszalnych praw do własnego życia i rozwoju”2. Słowa te wskazują na jedno-

znacznie poparcie postulatów, o które walczyli strajkujący robotnicy. Już wtedy ich wy-

stąpienie Papież postrzegał jako coś więcej niż tylko obronę swoich praw socjalnych,

ale widział, że może być to początek walki o podstawowe prawa narodu do wolności

i suwerenności.

List nie stanowił tylko moralnego wsparcia dla polskich robotników – o wiele waż-

niejszą rolę odegrał w ukształtowaniu postawy polskiego Kościoła do wydarzeń, które

miały miejsce na Wybrzeżu. Hierarchowie Kościoła nie byli zdecydowani, jakie sta-

nowisko zająć wobec nowych napięć, które pojawiły się kraju. Trudno też wyrokować,

czy mieli pełną świadomość tego, jakiej wagi są to zdarzenia. Jedynie biskup gdański,

który był blisko tych wydarzeń, wspierał robotników, wysyłając do strajkujących ks.

Henryka Jankowskiego, który na terenie Stoczni odprawił mszę3. Inną postawę pre-

zentował sam prymas Polski, który w uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi

Panny 15 sierpnia nie odniósł się bezpośrednio do wydarzeń w Gdańsku. W innym

kazaniu z 17 sierpnia uznał słuszność postulatów strajkujących, ale jednocześnie ape-

lował o zachowanie spokoju i porządku. Taka asekuracyjna postawa od razu została

wykorzystana przez władzę i media, które w swoim przekazie podkreślały tylko ten

wątek4. W tym kontekście list papieża stał się drogowskazem dla polskich hierarchów

kościelnych, którzy jednoznacznie opowiedzieli się za strajkującymi robotnikami.

Sytuacja w kraju była w dalszym stopniu bardzo skomplikowana. Poparcie Kościo-

ła katolickiego dla robotniczych strajków cały czas mieszało się z obawami wybuchu

społecznych niepokojów, które mogły doprowadzić do niekontrolowanych wydarzeń.

1 J. Moskwa, Prorok i polityk, Warszawa 2003, s. 42–44.

2 Jan Paweł II, W ciągu tych trudnych dni jestem blisko. List do kard. Stefana Wyszyńskiego 20 VIII 1980 [w:]

Nauczanie społeczne 1980, t. 3, Warszawa 1984, s. 602.

3 G. Weigel, Świadek nadziei. Biografia papieża Jana Pawła II, Kraków 2000, s. 506.

4 Ibidem, s. 507.

98

Wśród polskich hierarchów, co widać w szczególności na przykładzie prymasa, ist-

niało ciągłe napięcie, jak daleko można stawiać żądania władzom, a kiedy należy zre-

zygnować ze słusznych nawet postulatów na rzecz społecznej stabilizacji. Stan tego

napięcia uwidocznił się szczególnie 26 sierpnia, kiedy to trwał impas negocjacyjny

pomiędzy władzą a stoczniowcami, a emocje były coraz bardziej rozgrzane. Tego dnia

kard. Wyszyński wygłosił kazanie na Jasnej Górze z okazji przypadającego na ten

dzień święta Matki Bożej Częstochowskiej. Zostało ono odebrane jako kazanie bardzo

zachowawcze, apel o spokój i roztropność. Co więcej rozczarowało ono robotników,

gdyż Prymas krytykował ich za małą wydajność w pracy, jak również wskazał, że pol-

ska gospodarka znalazła się w tragicznym położeniu z winy wszystkich, a nie tylko

rządzących5. Kazanie znów stało się pożywką władz, które poprzez jego odpowiednią

manipulację przedstawiły Prymasa jako przeciwnika strajku6.

Według George’a Weigela wystąpienie Jana Pawła II na audiencji generalnej na-

stępnego dnia było swoistą interwencją papieża wobec stanowiska zaprezentowanego

przez kard. Wyszyńskiego. Poparł w nim stanowczo prawa robotników. Tego same-

go dnia, 27 sierpnia po południu, zebrać się miała Rada Główna Episkopatu Polski

i przedstawić podobnie zdecydowane stanowisko7. Sprawa wydaje się być jednak bar-

dziej skomplikowana. Wynika to głównie z faktu, że stanowisko Episkopatu Polski

zostało przyjęte 26 sierpnia, a opublikowane dzień później. W tym kontekście Andrzej

Micewski, autor książki Kościół wobec Solidarności i stanu wojennego, stwierdza, że sta-

nowisko Kościoła w Polsce należy odczytywać przez pryzmat kazania prymasa Wy-

szyńskiego, jak również owego komunikatu. Jest to konkretny dowód na próbę znale-

zienia złotego środka, który spełniałby słuszne żądania robotników, ale wykazywałby

również troskę o stabilność i ład społeczny8.

Nie oznacza to jednak, że Papież nie miał żadnego wpływu na wydany przez Radę

Główną Episkopatu Polski komunikat. W dniu obrad, a więc 26 sierpnia, wysłał tele-

gram do Konferencji Episkopatu Polski. Adresatami listu byli: prymas Stefan Wyszyń-

ski, kard. Franciszek Macharski oraz bp Stanisław Bareła9. Papież zapewniał w nim

o modlitwie za Kościół w Polsce i ojczyznę. Szczególną troską Papieża było ugrunto-

wanie życia narodu „w pokoju i sprawiedliwości”10.

Papież widział zagrożenia, które wiązały się z poszerzaniem zakresu wolności

w Polsce. Był realistą, miał świadomość, że istnieje realne zagrożenie interwencją

Związku Radzieckiego, jak również, że władze Polski ludowej mogą podjąć działania

mające na celu zablokowanie rodzącego się ruchu. Jasno określił pewien zakres praw,

które polskiemu obywatelowi się należą, a jednocześnie wskazywał metody, którymi

5 Ibidem, s. 508.

6 J Moskwa, Prorok., s. 47.

7 G. Weigel, Świadek nadziei, s. 509.

8 A. Micewski, Kościół wobec „Solidarności” i stanu wojennego, Paryż 1987, s. 23 n.

9 Jan Paweł II, Jestem z Wami… Telegram do Konferencji Episkopatu Polski 26 VIII 1980 [w:] Nauczanie spo-

łeczne 1980, s. 603.

10 Ibidem.

99

w sposób mądry można je osiągnąć. Ta bezkompromisowość co do pewnych pryncy-

piów była bardzo ważna dla polskiego Kościoła, który mimo obaw nie cofał się przed

obroną podstawowych postulatów. W tym celu, oprócz moralnego wsparcia, Jan Pa-

weł II wykazywał się również bardzo dużą aktywnością na arenie międzynarodowej.

Utrzymywał liczne kontakty z przedstawicielami administracji amerykańskiej. Głów-

nym ogniwem kontaktu był Zbigniew Brzeziński. Papież dzięki temu zdawał sobie

sprawę między innymi z zagrożenia inwazją wojsk radzieckich na Polskę11.

Znamiennym jest również fakt, iż jesienią 1980 r. Papież przyjął Tadeusza Ma-

zowieckiego, przedstawiciela NSZZ Solidarność. Wydarzenie to stanowiło widoczne

wsparcie dla ruchu. Niedługo później u Papieża gościł kard. Wyszyński. Zapewne bar-

dzo istotną część rozmów poświęcono sytuacji w kraju, a także samej Solidarności.

Prymas kilka godzin po powrocie z kraju spotkał się z delegacją Solidarności12.

Najbardziej bezprecedensowym zaangażowaniem się Jana Pawła II w obronę pol-

skiej suwerenności w relacjach międzynarodowych był list wysłany 16 grudnia do Le-

onida Breżniewa. Papież pisał: „Mając więc na uwadze różne motywy zaniepokojenia

wywołanego napięciem wokół aktualnej sytuacji w Polsce, proszę, aby zrobił Pan, co

tylko w Pańskiej mocy, by wszystko, co składa się na przyczyny owego zaniepokojenia

zgodnie z powszechną opinią, zostało wyeliminowane. Jest to niezbędne dla odprę-

żenia w Europie i w świecie. Sądzę, że można to osiągnąć tylko przez wierne dotrzy-

mywanie solennych zasad zawartych w Akcie Końcowym KBWE, który ustanawia kry-

teria regulujące stosunki międzynarodowe, a w szczególności zasadę poszanowania

niezbywalnych praw do suwerenności, a także zasadę nieingerowania w wewnętrzne

sprawy każdego z sygnatariuszy”13. Papież przypomniał także Breżniewowi o wielkich

stratach i cierpieniach, jakie naród polski poniósł podczas II wojny światowej, a także

podkreślił, że zmiany, które teraz następują w Polsce, są niezbędne dla przebudowy

gospodarczej kraju. W tym kontekście użył słów o „świadomym zaangażowaniu, w du-

chu solidarności, wszystkich sił całego społeczeństwa”14. Mimo bardzo dyplomatycz-

nego języka, list ten miał zdecydowany charakter. Przypominając cierpienia wojenne

Polaków, Papież przyrównywał ewentualną agresję ZSRR na Polskę do agresji hitle-

rowskiej15. Powołując się na Akt Końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy

w Europie, którego Związek Radziecki był sygnatariuszem, jednoznacznie zasugero-

wał, że jakiekolwiek naruszenie terytorium obcego kraju, byłoby jawnym złamaniem

umowy międzynarodowej.

Poprzez swe działania na arenie międzynarodowej Papież stał się przedstawicie-

lem wolnej Polski w świecie. Został naturalnym partnerem przy omawianiu spraw

swojego kraju zarówno dla strony amerykańskiej, jak i ZSRR. Papież zaczął bronić

podstawowych interesów swojego narodu i nie można było po prostu go zignorować16.

11 J. Moskwa, Papież, s. 47–51.

12 Ibidem, s. 49 n.

13 Cyt za: G. Weigel, Świadek nadziei, s. 515.

14 Ibidem.

15 Ibidem, s. 516.

16 J. Moskwa, Prorok, s. 53.

100

Bez większej przesady można stwierdzić, że stał się swego rodzaju rzecznikiem tej

Polski, która kierowała się własną racją stanu, a którą tworzyło zniewolone społeczeń-

stwo odradzające się pod sztandarami Solidarności.

W Wigilię Bożego Narodzenia 1980 r. Jan Paweł II wygłosił orędzie do Polaków,

transmitowane w telewizji. Padło w nim wiele ważnych słów przekonujących rodaków

do dalszego trwania na drodze, która rozpoczęła się w sierpniu. Papież mówił: „Mo-

dląc się polecam Chrystusowi, polecam Jego Matce to wszystko, co się dokonało i co

się dokonuje w Polsce na przestrzeni ostatnich miesięcy. To szczególne dzieło, dzieło

jedności, dzieło pokoju, dzieło wzajemnego poszanowania i zrozumienia, dzieło nie

skierowanie przeciwko nikomu, nie przeciwko, ale dla: dla odbudowy, dla odnowy,

ażeby wszyscy mogli z niej pełniej uczestniczyć, ażeby wszyscy mogli się w niej czuć

podmiotem twórczości, pracy, obowiązku, ale także i radości z tworzenia wspólnego

dobra. Z myślą o tym łamię się tym wigilijnym opłatkiem z całą naszą wielką ojczystą

wspólnotą i życzę, ażeby tym poczynaniom towarzyszył nadal ład, wzajemne posza-

nowanie, żeby towarzyszyła im łaska pokoju od wewnątrz i od zewnątrz, i żeby w ten

sposób to dzieło rozpoczęte mogło się dokonywać”17. Trudno o bardziej jednoznaczne

poparcie dla działań i postulatów Solidarności. Jan Paweł II słowami Stanisława Wys-

piańskiego: „Daj nam poczucie siły i Polskę daj nam żywą”, jak i jak i cytując słowa

znanej kolędy: „Wśród nocnej ciszy głos się rozchodzi. Wstańcie pasterze…”, wskazy-

wał Polakom, że nadszedł właśnie czas przebudzenia, czas, który trzeba wykorzystać

na odnowę ojczyzny. Całe orędzie papieskie można odczytywać jako gorącą zachętę do

dalszej walki.

Wydarzenia roku 1981

Rok 1981 zaczął się mocnym i widocznym na całym świecie wsparciem dla Solidar-

ności. 15–18 stycznia Jan Paweł II gościł w Watykanie oficjalną delegację NSZZ So-

lidarność, z jej przewodniczącym Lechem Wałęsą na czele. Najbardziej doniosłym

wydarzeniem tej wizyty było przemówienie Papieża do Solidarności podczas Audien-

cji Generalnej 15 stycznia. Podkreślił w nim, że wydarzenia Sierpnia były wielkim

zwycięstwem solidarności międzyludzkiej, która udowodniła, że można dokonywać

wielkich przemian w kraju bez odwołania się do terroru i przemocy. W bezpreceden-

sowych słowach poparł zatwierdzenie statutu NSZZ Solidarności, mówiąc: „Nie ma,

bo też nie powinno być sprzeczności pomiędzy tego rodzaju samorządną inicjatywą

społeczną ludzi pracy a strukturą ustroju, który odwołuje się do pracy ludzkiej jako

podstawowej wartości życia społecznego i państwowego”18. W tych słowach Jan Paweł

II uderzył w serce samego systemu socjalistycznego PRL. Wskazywał, że walka z ro-

botniczym związkiem zaprzecza fundamentom, na których oficjalnie pragnie opierać

17 Jan Paweł II, „Daj nam poczucie siły i Polskę daj nam żywą” Orędzie telewizyjne do Polaków 24 XII 1980 [w:]

Nauczanie społeczne 1980, s. 638.

18 Idem, Nie przeciwko komukolwiek, lecz ku wspólnemu dobru Do delegacji „Solidarności” 15 I 1981 [w:] Na-

uczanie społeczne 1981, t. 4,Warszawa 1984, s. 390.

19 Ibidem, s. 391.

101

się Polska Ludowa. W dalszych słowach wyjaśnia zasadność istnienia związków za-

wodowych jako prawa ludzi pracy do zrzeszania się w celu ochrony godności ludz-

kiej pracy. Wskazał również, że głównym zadaniem Solidarności jest dbałość o dobro

wspólne, dlatego jej działalność musi odnosić się do moralności społecznej. Bez tego

wsparcia na wartościach nie byłyby możliwe wydarzenia na Wybrzeżu, jak również

nie jest możliwy dalszy postęp19. Na koniec Papież jeszcze raz wyraził swoje popar-

cie dla związku: „Wysiłek jesiennych tygodni nie był skierowany przeciwko nikomu

i nie jest też przeciwko nikomu skierowany ten wysiłek, ten ogromny wysiłek, jaki

w dalszym ciągu stoi przed wami. Nie jest skierowany przeciwko komukolwiek, ale

jest skierowany wyłącznie ku wspólnemu dobru. A prawo, co więcej obowiązek po-

dejmowania takiego wysiłku posiada każde społeczeństwo, każdy naród. Jest to prawo

potwierdzone całym kodeksem życia międzynarodowego. Wiemy, że w ciągu dziejów

kilkakrotnie przemocą pozbawiano Polaków tego właśnie prawa”20. Powyższe słowa,

można odczytać jako mocne i wyraźne zwrócenie się do polskich władz, że każde wy-

stąpienie przeciwko Solidarności będzie naruszaniem podstawowych praw obywatel-

skich, jak i łamaniem prawa międzynarodowego.

Wydawać by się mogło, że Papież pragnął, by to spotkanie z Solidarnością nabra-

ło zdecydowanie charakteru międzynarodowego. Pragnął, by zarówno jego słowa,

jak i jego zdecydowane poparcie dla przemian w Polsce dotarło do światowej opinii

publicznej. Wymowne stało się to, że delegacja Solidarności została, jeszcze przed

oficjalną audiencją, przyjęta w prywatnej bibliotece Papieża, co według oficjalnego

protokołu dotyczyło szefów państw i rządów. Również odstępstwem od reguły było

umożliwienie wszystkim zainteresowanym dziennikarzom wzięcia udziału w spotka-

niu Papieża z Solidarnością w Sali Konsystorskiej21.

Papież jeszcze raz przemówił publicznie do całej delegacji Solidarności 18 stycznia

podczas mszy. W papieskiej homilii szczególnie uderzają słowa: „Kiedy mam rozpo-

cząć tę liturgię w waszej obecności i przy waszym uczestnictwie, staje mi przed oczy-

ma cała Polska. Polska, jak gdyby wielki warsztat pracy. Warsztat ludzkiej pracy (…).

Warsztat złożony z wielu warsztatów. Jest to praca fizyczna i praca umysłowa. I praca

w fabryce i praca narodu. I praca w zawodzie i praca w rodzinie. Praca ojców, ale i pra-

ca matek. Praca nad tym tworzywem, które człowieka przekształca, ażeby służyło jego

potrzebom”22. W tych słowach Papieża praca nie jest tylko domeną robotników, ale

dotyczy inteligencji czy rodziców wychowujących dzieci. Praca jest doświadczeniem,

które łączy wszystkich. Oznacza to, że Solidarność stawała się nie tylko związkiem

zawodowym, ale przede wszystkim ruchem społecznym spajającym wszystkich człon-

ków narodu, którzy wspólnie mogą zbudować nową Polskę – opartą na prawdziwej

solidarności.

W tym miejscu należy wspomnieć, że styczniowa wizyta delegacji NSZZ Soli-

darność w Watykanie była obiektem zainteresowania operacyjnego ze strony Służby

20 Ibidem.

21 J. Moskwa, Prorok, s. 54 n.

22 Jan Paweł II, Owoc pracy rąk ludzkich tobie ofiarujemy Do delegacji „Solidarności” 18 I 1981 [w:] Nauczenie społeczne 1981, s. 394.

102

Bezpieczeństwa (SB). W dokumentach zachowały się informacje na ten temat prze-

kazywane przez agentów SB. Można tutaj posłużyć się meldunkiem Kontaktu Ope-

racyjnego „Delegat” złożonym w gdańskiej SB 22 stycznia 1981 r. Dotyczy on przede

wszystkim stosunków, jakie panowały pomiędzy członkami delegacji i ich kontaktów

z przedstawicielami Episkopatu Polski, którzy również uczestniczyli w tej wizycie.

Meldunek nie zawiera treści prywatnych, rozmów papieża z Lechem Wałęsą czy in-

nymi uczestnikami podczas prywatnego, niedzielnego śniadania 28 stycznia. Ze słów

„Delegata” wyłania się obraz pewnych tarć, jakie miały miejsce pomiędzy członkami

delegacji. Pewna część, na czele z Tadeuszem Mazowieckim, Andrzejem Celińskim

i Karolem Modzelewskim, chciała realizować własną politykę podczas wizyty we Wło-

szech w oderwaniu od wspólnych ustaleń z Episkopatem i kard. Wyszyńskim23.

Wiosna 1981 r. przyniosła wzrost napięć w kraju. Władze nigdy do końca nie pogo-

dziły się z powstaniem niezależnego związku zawodowego, z drugiej strony rosnąca

w siłę Solidarność stawiała coraz większe żądania. Co jakiś czas dochodziło do otwar-

tych konfrontacji pomiędzy dwiema stronami. Napięcie wzrosło szczególnie po mar-

cowych zajściach w Bydgoszczy. W obliczu nowej sytuacji papież 28 marca skierował

na ręce prymasa Wyszyńskiego list. Tym razem wzywał do dialogu i podkreślał, że

robotnicy pragną przede wszystkim pracować, a nie strajkować. Pisał: „Wraz z całym

Kościołem w Polsce modlę się za to, ażeby doszło do porozumienia pomiędzy władza-

mi państwowymi a przedstawicielami środowisk pracy (Niezależnych Samorządnych

Związków Zawodowych) dla umocnienia wewnętrznego pokoju w duchu odnowy,

której zasady obopólnie ustalone w ciągu ubiegłej jesieni. Realizacja tych zasad doma-

ga się wzajemnego porozumienia, dialogu, cierpliwości i wytrwałości”24.

W podobnym tonie, choć bardziej dramatycznym, wypowiedział się prymas Wy-

szyński do delegacji Solidarności tego samego dnia, na który datowany jest skiero-

wany do niego list od Jana Pawła II. Kardynał mówił, że nie wybaczyłby sobie, gdyby

przez niego została przelana w narodzie polskim choć jedna kropla krwi. Potwier-

dził słuszność postulatów Solidarności, ale zaznaczył, że realizacja pewnych z nich

jest niemożliwa wobec tak groźnej sytuacji, która zapanowała w Polsce25. Stanowiska

Prymasa i Papieża uzupełniały się. Papieskie wezwanie do cierpliwości i wytrwałości

oznaczało zgodę na to, że walka o słuszny program musi zostać rozłożona w czasie.

W podobnym duchu wyrażali się członkowie Rady Głównej Episkopatu Polski w skie-

rowanym już po śmierci kard. Wyszyńskiego liście do członków Krajowej Komisji Po-

rozumiewawczej NSZZ Solidarność z 5 czerwca. Biskupi zgromadzeni byli w Rzymie

na zaproszenie Ojca Świętego. Treść skierowanego do członków Solidarności apelu

stanowi tak naprawdę przedstawienie stanowiska Papieża. W liście czytamy: „Rada

Główna Episkopatu potwierdza wezwanie Jana Pawła II i kieruje je do Krajowej Komi-

23 G. Majchrzak, Kontakt operacyjny „Delegat” vel „Libella”, Warszawa 2009, s. 36–40.

24 Jan Paweł II, Porozumienie, dialog, wytrwałość List do kardynała Stefana Wyszyńskiego 28 III 1981 [w:] Na-

uczanie społeczne 1981, s. 396.

25 A. Micewski, Kościół wobec „Solidarności” , s. 28.

26 List Rady Głównej Episkopatu Polski do KK NSZZ „Solidarność” z Rzymu z dnia 5 V 1981, cyt. za: A. Micewski, Kościół wobec „Solidarności” , s. 39.

103

sji Porozumiewawczej, świadoma jej ogromnej roli w życiu Polski. W rozwiązywaniu

problemów należy stosować tylko takie środki, które nie odwrócą milionów Polaków

od zadania, które im wskazał Ojciec Święty. Należy stosować tylko i wyłącznie takie

środki, które nie narażają najwyższego dobra, jakim jest niepodległość i nie zagrażają

dotychczasowym ogromnym osiągnięciom uzyskanych przez Solidarność”26. Na pod-

stawie tego listu można zauważyć pewną zmianę polityki Papieża względem Solidar-

ności w porównaniu z 1980 r. O ile rok wcześniej zaangażował się on w walce o prawo

ludzi pracy do powołania niezależnego związku zawodowego, to teraz – widząc, że

postulat ten został osiągnięty – pragnie, by jako uznana już przez państwo organizacja

walczyła o resztę postulatów na drodze dialogu. W Solidarności zaznaczyła się pewna

radykalizacja postaw i chęć uzyskania wszystkich żądań w jak najszybszym czasie.

Niosło to jednak za sobą poważne zagrożenia, łącznie z zagrożeniem niepodległości

kraju czy możliwością delegalizacji związku. Nie oznaczało to, że należało zmienić

cele, o które związek walczył, ale obrać takie środki, które mimo iż mogą przesunąć

w czasie ich zdobycie, nie doprowadzą do eskalacji napięcia i utraty tego, co już udało

się zdobyć. Ogłoszony 7 lipca przez papieża wybór bpa Józefa Glempa na nowego pry-

masa Polski zdaje się potwierdzać takie postrzeganie przez Papieża sytuacji w kraju.

Nowy prymas był człowiekiem bardzo koncyliacyjnym. Od momentu, w którym został

wybrany, stał się mediatorem pomiędzy stroną związkową a władzami. Odbywał wie-

le spotkań, był bardzo aktywny, by nie zaostrzał się dialog pomiędzy rywalizującymi

stronami. Co więcej, potrafił również skrytykować także Solidarność. Widział, że kie-

rownictwo Solidarności nie zauważa zbliżającego się niebezpieczeństwa, a jego poli-

tyka coraz bardziej nastawiona jest na konfrontację. Jeszcze w grudniu 1981 r., kiedy

sytuacja wydawała się coraz bardziej beznadziejna, nie ustawał w próbach doprowa-

dzenia do wzajemnych rozmów między rządem a związkowcami27.

Jeszcze przed wybuchem stanu wojennego, w listopadzie 1981 r., Jan Paweł II

przyjmował u siebie gości z Polski. 7 listopada przyjął prymasa Glempa, który zaprosił

Papieża do Polski. Oprócz motywów religijnych kolejnej pielgrzymki, Prymas w wizy-

cie papieskiej upatrywał możliwość wyciszenia konfliktów społecznych28. W tym także

miesiącu gościła w Watykanie grupa intelektualistów związanych z Solidarnością. Ich

wizyta utwierdziła Papieża w przekonaniu, że niedługo Polskę może czekać kolejna

tragedia, gdyż stan napięcia w kraju ciągle rośnie29.

Ważnym wsparciem, szczególnie moralnym dla Solidarności była wydana przez

Jana Pawła II 14 września pierwsza społeczna encyklika Laborem exercens. Oczywi-

ście, jej treści nie można interpretować tylko jako uzasadnienie rodzącego się w Pol-

sce związku zawodowego. Jej treść skupiała się na zagadnieniu pracy i stosunków

ekonomicznych z punktu widzenia katolickiej nauki społecznej i w dużej swej części

27 A. Micewski, Kościół wobec „Solidarności” , s. 42–58.

28 Ibidem, s. 56.

29 G. Weigel, Świadek nadziei, s. 546.

30 Ibidem, s 534.

104

dotyczyła krajów kapitalistycznych. Niemniej jednak przynajmniej z dwóch powodów

uznać ją można za ważne wsparcie dla polskich robotników. Po pierwsze dlatego, że

można ten dokument uznać za swego rodzaju „filozoficzną obronę ruchu Solidarno-

ści”30. Oznacza to, że członkowie związku zawodowego w Polsce mogli się utwierdzić

w przekonaniu, że walczą w słusznej sprawie. Po drugie dlatego, że – jak wskazuje

Czesław Strzeszewski – była pierwszą encykliką społeczną, która nadaje tak wielkie

znaczenie związkom pracowniczym31. Jeśli chodzi o szczegółowe zagadnienia ency-

kliki zostaną one omówione w następnej części artykułu.

Warto ten cały obraz uzupełnić o jeszcze jedno ważne wydarzenie. 13 maja 1981 r.

na Placu Świętego Piotra doszło do zamachu na Jana Pawła II. Reakcja Solidarności

wkazuje na niezwykły szacunek, jakim cieszył się Papież wśród jej członków. Dele-

gacja Solidarności na czele z Lechem Wałęsą, przebywająca w tym czasie w Japonii

wydała specjalne oświadczenie, w którym czytamy: „Jesteśmy wstrząśnięci tą wiado-

mością. Wszystkie nasze uczucia, myśli i modlitwy są w tej chwili przy Ojcu Świętym.

Papież Jan Paweł II, głowa Kościoła, jest naszym wielkim rodakiem, naszym bratem

i ojcem. Był z nami zawsze w naszych najcięższych chwilach. I my w tej chwili jeste-

śmy z Nim. Nie ma dla nas ważniejszej sprawy niż Jego zdrowie”32. Oświadczenia

podobnej treści wydało wiele regionów NSZZ Solidarność. Wśród nich m.in.: Region

Mazowsze, Region Elbląg, Region Świętokrzyski, Region Włoszczowa. Wszystkie te

oświadczenia łączą wyrazy w bólu, obietnica modlitwy oraz wezwanie do znalezie-

nia osób odpowiedzialnych za ten czyn. Najbardziej wymowne było przesłanie Za-

rządu Regionu Śląska i Zagłębia NSZZ Solidarność: „Ojcze Święty, zamach, jakiego

dokonano na Waszą Świątobliwość, jest dowodem śmiertelnego zagrożenia wszel-

kich zasad moralnych i ludzkich. Kule, które wymierzone zostały w Ciebie, dosięgły

także nas – ludzi, do których zwrócone były Twoje pamiętne słowa na Jasnej Górze

6 czerwca 1979. Wówczas to zachęciłeś nas do dawania świadectwa prawdzie, wol-

ności i sprawiedliwości społecznej. Wypisaliśmy to na naszych związkowych sztan-

darach Solidarności. Teraz własną krwią papieża i Polaka dałeś zagrożonemu niena-

wiścią światu raz jeszcze świadectwo prawdzie”33. Duchową łączność Solidarności

z Papieżem zauważa również Bohdan Cywiński, który w swoim komentarzu do za-

machu pisze: „Wielokrotnie, w ostatnich czasach, papież wyznawał, że modli się za

Polskę. W godzinach największej niepewności Polska czyniła wszystko, by wyrównać

ten duchowy dług. Jeden – za wszystkich, wszyscy – za jednego. Solidarność zyskała,

nowy duchowy wymiar”34.

31 C. Strzeszewski, Zadania związków zawodowych według encykliki Laoborem Exercens [w:] Laborem exercens.

Powołany do pracy Komentarz, red. J. Krucina, Wrocław 1983, s. 229.

32 Oświadczenie delegacji „Solidarności” 13 V 1981, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 8, s. 1.

33 Oświadczenie Zarządu Regionu Śląska i Zagłębia NSZZ „Solidarność”, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr

8, s. 4.

34 B. Cywiński, O tym co się stało w Rzymie, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 8, s. 4.

35 J. Dworak, „Święty płacz co łączy ludzi”, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 8, s. 3.

105

Solidarność w dniach, kiedy papież walczył o zdrowie i życie, włączyła się w ogól-

nospołeczne i kościelne inicjatywy związane z modlitwą i publiczną manifestacją swo-

jej jedności z Ojcem Świętym. Cały naród zjednoczył się i Solidarność uczestniczyła

w tym zjednoczeniu. Bardzo często jej członkowie byli zaangażowani w organizowa-

nie tych wydarzeń35. 16–17 maja stała się ona organizatorem „białych marszów”. Od-

były się one w kilku miastach w Polsce i były protestem przeciwko międzynarodowe-

mu terroryzmowi. Towarzyszyły im również modlitwy w intencji powrotu do zdrowia

Jana Pawła II36.

Słowa Jana Pawła II do rodaków

Solidarność nigdy nie pozostała tylko związkiem zawodowym. Stała się ruchem spo-

łecznym, który ogarnął cały kraj. Każdy w Polsce zdawał sobie sprawę, że nie walczy

ona tylko o godne warunki pracy robotników, ale jej celem jest wolna i w pełni niepod-

legła Polska. Dlatego też losy Solidarności w jednej chwili splotły się ściśle z losami

całej Ojczyzny. Zwycięstwo Solidarności oznaczało zwycięstwo całego kraju. Papież

rozumiał tę dziejową chwilę narodu, dlatego już od momentu powstania Solidarno-

ści swoje przesłanie kierował do wszystkich rodaków, aby pokazać im, że jest z nimi

i uświadomić w jak ważnym momencie dziejowym się znaleźli. Podczas spotkania

z polskimi pielgrzymami 27 lipca 1980 r. w jego słowach można dostrzec przeczu-

cie zbliżających się przemian. Jan Paweł II nie dostrzegał początku wielkich zmian

w braku dóbr materialnych. Przyczyna sięgała do dokonującej się w sercach ludzkich

duchowej rewolucji. Mówił: „Jeżeli prawdą jest, że przez świat idzie rewolucja (…), to

jest to chyba najbardziej potrzebna człowiekowi rewolucja, która zawiódłszy się na

wielu programach, na wielu ideologiach związanych z wymiarem ciała, doczesności,

z porządkiem materii, poddaje się działaniu Ducha i odkrywa w sobie potrzeby tego,

co duchowe. Myślę, że taka rewolucja w jakiś sposób idzie dzisiaj przez świat, idzie

również przez Polskę”37. Papież podkreślał, że taka rewolucja była możliwa tylko dzię-

ki otwarciu się na modlitwę, a więc na przyzwolenie działania Boga w życiu prywat-

nym i publicznym. Jeszcze raz potwierdził to, odnosząc się do peregrynacji obrazu

Matki Bożej Częstochowskiej: „Cieszy nas ten plon długoletniej peregrynacji Matki

Bożej w naszych diecezjach i parafiach. Plon obfity w trwałe owoce, bo zrodzone z głę-

bokiej przemiany wnętrza, pod działaniem łaski, z woli ochrony i rozwoju dobra, które

staje się błogosławieństwem i siłą życia dla każdego, kto dobro to uznaje za wartość

nadrzędną. Tej świadomości osobistej towarzyszy równocześnie powszechne prze-

konanie o tym, że umocniła się wiara ludzi opowiadających się za Chrystusem i że

pogłębiła się więź braterstwa i jedności wśród Polaków (…). Na pewno wzrosło zaan-

36 J. Skórzyński, M. Pernal, Kalendarium Solidarności 1980–89 Gdy niemożliwe stało się możliwe, Warszawa

2005, s. 66.

37 Jan Paweł II, Panie, naucz nas się modlić. Do pielgrzymów polskich 27 VII 1980 [w:] Nauczanie społeczne

1980, s. 595.

38 Idem, Obfity plon peregrynacji Matki Bożej w naszych diecezjach i parafiach List do ks. bp. Stefana Baryły 12

X 1980 [w:] ibidem, s. 608.

106

gażowanie w apostolstwo na rzecz własnego Narodu i spotęgowała się świadomość

odpowiedzialności za obecność Chrystusa w życiu innych ludów”38.

Po wydarzeniach sierpniowych Jan Paweł II w swoich przemówieniach do roda-

ków starał się pokazać, że jest blisko wydarzeń, które dzieją się w Polsce, jak również

wskazywać na ich wielką dziejową wagę. 25 października skierował słowa do pielgrzy-

mów z diecezji gdańskiej. Zapewnił ich, że w czasie wydarzeń, które miały miejsce na

Wybrzeżu, jego oczy i żarliwa modlitwa były skierowane właśnie w stronę Gdańska.

Papież wyraził również życzenie, „ażeby ten wielki wysiłek skierowany w stronę do-

bra, wspólnego dobra całego Narodu, w stronę życia w sprawiedliwości i pokoju, przy-

niósł do końca swoje owoce. Żeby je wydał nie tylko dla waszej wspólnoty (…), ale dla

całej wspólnoty naszego Narodu, Ludu Bożego żyjącego w polskiej ziemi. Powiedział

bym więcej nawet: dla dobra ludów i narodów całego świata!”39 Potrzeba było 10 lat, by

te życzenia w całości się spełniły.

Jan Paweł II określał sytuację w Polsce jako czas odnowy i odbudowy narodu.

Wskazywał z całą mocą, że owa odnowa ma dwa wymiary: doczesny, związany ze

zmianą systemu, z przywróceniem elementarnej sprawiedliwości i wolności, jak rów-

nież duchowy, który wiąże się odnawianiem moralnych fundamentów40. Zawsze jed-

noznacznie popierał postulaty i prawa, o które walczono w Polsce. W 1981 r. pisał

w liście do Kościoła w Polsce: „Tutaj też przeżywam głęboko (…) te doniosłe sprawy,

które od ubiegłego roku toczą się i rozwijają w mojej ojczystej ziemi. Nie przestając

dziękować Bogu za wszystko, w czym wyraziła się i stale wyraża się dojrzałość moich

Rodaków, potwierdzająca międzynarodowe przekonanie, że mają oni pełne prawo sta-

nowienia o sprawach swojej Ojczyzny: kraju i państwa, równocześnie nie przestanę

prosić Boga, ażeby całe to trudne dzieło wielorakiej odnowy, do której dążą miliony lu-

dzi dobrej woli (…), mogło się nadal rozwijać i dokonywać przy pełnym poszanowaniu

praw człowieka i praw Narodu”41. Papież podkreślał również, że realizacja tych postu-

latów nie może być oderwana od wartości. Tak samo jak u źródła przemian w Polsce

leży przede wszystkim działanie Ducha, który przemienił ludzkie serca, podobnie ten

Duch musi tymi przemianami kierować. Papież posługuje się pojęciem ładu moralne-

go, który powinien stanowić oparcie dla zmian dokonujących się w kraju. W jednym

ze swoich przemówień do pielgrzymów z Polski zaznaczył: „Jeśli bowiem w tych trud-

nych czasach mamy odnieść zwycięstwo, to możemy je odnieść tylko za cenę ugrunto-

wania ładu moralnego. Za cenę tej odnowy, która zaczyna się w sumieniu człowieka,

która buduje na godności człowieka. Na godności człowieka związanej z jego pracą.

Na godności każdego człowieka. I na płynących z tej godności prawach człowieka”42.

39 Idem, Łącząc Gdańsk z Jasną Górą Do pielgrzymów polskich 21X 1980 [w:] ibidem, s. 616.

40 Idem, Królowa Polski Do pielgrzymów z Polski 3 V 1981 [w:] ibidem, s. 402.

41 Idem, Poprzednik i jego następca List do Kościoła w Polsce 7 VII 1981 [w:] ibidem, s. 417.

42 Idem, Święty Stanisław-patron ładu moralnego Do pielgrzymów z Polski 8 V 1981 [w:] ibidem, s. 404 n.

107

Papieskie nauczanie o solidarności wyłaniające się z encykliki Laborem exercens

Co tak naprawdę miał na myśli Jan Paweł II, gdy używa słowa solidarność? Co według

niego kryć powinno się pod nazwą rodzącego się w Polsce ruchu społecznego? Odpo-

wiedź na to pytanie zawiera się w nauczaniu społecznym Jana Pawła II. Pierwszym jej

źródłem jest encyklika Laborem exercens. Jest to pierwszy dokument społeczny papieża

Polaka o takiej randze. Jego głównym tematem jest ludzka praca, która bezpośrednio

prowadzi nas do zagadnienia solidarności. Prawdziwe jest zdanie, że właściwe i pełne

znaczenie tego słowa Papież przedstawia tam, gdzie mówi o „solidarności ludzi pra-

cy”43. Punktem wyjścia niech będzie więc wyjaśnienie znaczenia słowa „praca”. Trze-

ba rozpatrywać je przede wszystkim w rozumieniu podmiotowym. Najlepiej wyrażają

to słowa zawarte w encyklice: „Człowiek dlatego ma czynić sobie ziemię poddaną,

ma nad nią panować, ponieważ jako «obraz Boga» jest osobą, czyli bytem podmioto-

wym uzdolnionym do planowego i celowego działania, zdolnym do stanowienia o so-

bie i zmierzającym do spełnienia siebie. Jako osoba jest tedy człowiek podmiotem

pracy. Jako osoba pracuje, wykonuje różne czynności przynależące do procesu pracy,

a wszystkie one, bez względu na ich charakter, mają służyć urzeczywistnianiu się jego

człowieczeństwa, spełnianiu osobowego powołania, które jest mu właściwe z racji sa-

megoż człowieczeństwa”44. Oznacza to, że człowiek jako źródło wszelkiego działania

ma pierwszeństwo przed rodzajem pracy, jaką wykonuje, jak i metodami i technika-

mi jej wykonywania. Papież idzie dalej: „Praca jest dobrem człowieka – dobrem jego

człowieczeństwa – przez pracę bowiem człowiek nie tylko przekształca przyrodę, do-

stosowując ją do swoich potrzeb, ale także urzeczywistnia siebie jako człowieka, a tak-

że poniekąd bardziej «staje się człowiekiem»”45. Celem pracy nie jest tylko zdobycie

środków materialnych. Jest ona przede wszystkim powołaniem człowieka, elementem

jego twórczej aktywności. Wkłada on w nią swoje zdolności, talenty, przez nią również

się rozwija. Człowiek jako istota rozumna może odkrywać prawa rządzące przyrodą

i dzięki pracy przetwarzać środowisko i wykorzystywać je dla swoich celów. Jest to

więc działalność twórcza, która wpływa na rozwój człowieka. Przez pracę człowiek co-

raz bardziej odkrywa swoją godność jako osoba. Chrześcijańska perspektywa jeszcze

bardziej uwydatnia tę godność osoby ludzkiej. Człowiek nie tylko może ją odkrywać,

ale stale poszerzać dzięki temu, że praca jest współudziałem ze Stwórcą ku poszerza-

niu zakresu dobra46. Człowiek poprzez pracę doskonali się duchowo. Rozwija w sobie

takie cechy charakteru, jak: odpowiedzialność, poczucie obowiązku, sumienność i wy-

trwałość47. W tym znaczeniu posiada ona również wartość wychowawczą i etyczną.

Człowiek jako osoba wolna i świadoma może poprzez pracę doskonalić się i wzrastać

ku swemu powołaniu.

43 T. Grabińska M. Zabierowski, Aksjologiczny krąg Solidarności, Wrocław 2003, s. 6.

44 Jan Paweł II, Laborem exercens, Wrocław 1983, s. 22.

45 Ibidem, s. 30.

46 J. Majka, Praca jako środek doskonalenia człowieka [w:] Laborem exercens Powołany do pracy, s. 112–115.

47 Z. Gałdzicki, Humanizacja pracy ludzkiej w encyklice, [w:] ibidem, s. 271.

108

Praca jest również obowiązkiem człowieka. Niesie to za sobą poważne implikacje.

Jak zauważa Zygmunt Gałdzicki: „Wykonywanie pracy jako określonego obowiązku,

staje się z kolei źródłem szeregu jego uprawnień. Jego prawa są przy tym częścią ogó-

łu praw należnych każdemu człowiekowi jako osobie ludzkiej. W związku z tym za

prawidłową, humanitarną można uznać tylko taką politykę w dziedzinie pracy, w któ-

rej respektowane są obiektywne prawa człowieka”48. Papież w encyklice wymienia

bardzo wiele tych praw ekonomicznych. Podstawowym prawem jest prawo do samej

pracy. Następnie wymienić można prawo godziwego wynagrodzenia, zasiłki dla bez-

robotnych, prawo do wypoczynku czy świadczenia emerytalne49. Wydaje się jednak,

że zgodnie z logiką, iż człowiek poprzez pracę coraz bardziej doskonali i uświadamia

swoją godność, dzięki pracy wychodzi poza tylko ekonomiczny katalog praw człowie-

ka, ale zaczyna dostrzegać inne wymiary swojego człowieczeństwa. Praca intelektu-

alna domaga się wolności słowa, zarówno pracownicy fizyczni, jak umysłowi mają

prawo do wykorzystania owoców swojej pracy, inwestowania ich w materialne środki

trwałe, co tym razem domaga się prawa do własności prywatnej.

Zagadnienie pracy warto uzupełnić jeszcze o zagrożenia, które przyczyniają się do

jej dehumanizacji i stanowią wypaczenie jej podmiotowego znaczenia. Wymienia je

wyżej już cytowany autor. Należą do nich: traktowanie pracy jako „towaru”, w przemy-

śle zagrożeniem stała się monotonna i wąsko wyspecjalizowana praca spowodowana

wypieraniem człowieka przez nowoczesną technologię, wyzysk w dziedzinie wyna-

grodzeń, niebezpieczeństwo bezrobocia i złe warunki pracy, utrudnianie funkcjono-

wania związków zawodowych czy wykluczenie osób niepełnosprawnych50.

Jan Paweł II zauważa, że to właśnie dehumanizacja ludzkiej pracy spowodowała

solidarność wśród klasy robotniczej. Identyfikuje on „kwestię proletariacką” ze słusz-

ną niezgodą na coraz bardziej dominujące w zakładach pracy traktowanie pracownika

jako narzędzia i postępującą tendencją do degradacji pracownika na rzecz rozwijają-

cej się techniki51. Oczywiście Papież nie uznaje tym samym słuszności ideologii ko-

munistycznej – uznaje tylko wystąpienia robotników za w pełni uzasadnione wołanie

o godność ludzką i sprawiedliwość społeczną. Komuniści niejako zagospodarowali to

społeczne niezadowolenie i zaprezentowali swój program rozwiązania tego problemu.

Papież wskazuje na osiągnięcia, do jakich doprowadziła solidarność ludzi pracy.

Przez jedno stulecie udało się zmienić rażąco krzywdzące kwestie. Przede wszystkim

w niektórych przedsiębiorstwach pracownicy uzyskali możliwość współzarządzania

i kontroli. Dzięki możliwości stowarzyszania stanowią grupę nacisku, a przez to po-

siadają wpływ na wielkość wynagrodzeń, warunki pracy czy nawet ustawodawstwo

społeczne52. Nie całą niesprawiedliwość udało się wykluczyć. W dzisiejszych czasach

potrzebna jest szczególna solidarność inteligencji, stanowiącą specyficzną grupę ludzi

48 Ibidem, s. 277.

49 Jan Paweł II, Laborem, s. 51–56.

50 Z. Gałdzicki, Humanizacja pracy, s. 274–275.

51 Jan Paweł II, Laborem, s. 26.

52 Ibidem, s. 27.

109

pracy. Papież wręcz stwierdza, że stanowią oni nowy proletariat. Ich wykształcenie nie

jest wykorzystywane w społeczeństwach, gdyż często nie jest dostosowane do nowych

gałęzi gospodarki. Również bardziej cenieni są pracownicy fizyczni, którzy otrzymu-

ją większe wynagrodzenie. Obok solidarności ludzi pracy istnieje także solidarność

z ludźmi pracy. Można ją określić jako zdecydowaną niezgodę na degradacje podmio-

towego charakteru pracy, który prowadzi do powiększania się obszaru nędzy, a nawet

i głodu53.

Obszarem, na którym łączą się oba wymiary solidarności, jest związek zawodowy.

Po pierwsze, stanowi on wyraz jedności ludzi pracy, którzy połączeni wspólnymi wa-

runkami pracy i troskami łączą się, by razem artykułować swoje potrzeby. Po drugie,

pracodawcy, którzy rozumieją tę słuszną ideę, jak i uznają słuszne postulaty pracują-

cych wraz ze związkami zawodowymi starają się wypracować porozumienie dobre dla

całego przedsiębiorstwa. Jan Paweł II tę specyficzną syntezę przedstawia w następu-

jący sposób: „Praca ma to do siebie, że przede wszystkim łączy ludzi – i na tym po-

lega jej siła społeczna: siła budowania wspólnoty. W ostateczności we wspólnocie tej

muszą się w jakiś sposób połączyć i ci, którzy pracują, i ci, którzy dysponują środkami

produkcji lub są ich posiadaczami. W świetle tej podstawowej struktury wszelkiej pra-

cy – w świetle faktu, że ostateczne w każdym ustroju społecznym «praca» i «kapitał»

są nieodzownymi składnikami procesu produkcji – zrodzona z potrzeb pracy łączność

ludzi dla zabezpieczenia właściwych im uprawnień pozostaje konstruktywnym czyn-

nikiem ładu społecznego i nieodzownej dla tego solidarności”54.

Związek zawodowy to nie tylko solidarność wewnątrzzwiązkowa czy nawet solidar-

ność w ramach całego przedsiębiorstwa. Związek zawodowy jest również powołany do

troski o dobro ekonomiczne całego państwa. Uwidacznia się to w szczególności w na-

uczaniu Papieża, które dotyczy strajków. Jest to słuszne narzędzie w walce o prawa

pracownicze, ale środek ten nie może być nadużywany, ponieważ może doprowadzić

do paraliżu społeczno-ekonomicznego państwa, co w konsekwencji odbija się na do-

bru całego społeczeństwa55.

Źródłem solidarności nie są tylko zagrożenia związane z degradacją podmiotowe-

go znaczenia pracy. Oznaczałoby to, że solidarność rodzi się na bazie negatywnych

doświadczeń ludzkich. Jest to zbyt wąskie ujęcie. Po pierwsze, praca niesie ze sobą

wielki pozytywny kapitał, który wychodzi poza jednostkowe doskonalenie się człowie-

ka i przekłada się na życie społeczne. Po drugie, solidarność przekracza świat pra-

cy, jest zjawiskiem charakterystycznym dla relacji międzyludzkich i ma swoje źródło

w społecznej naturze człowieka.

Pozytywny wkład pracy w budowanie solidarności można rozpatrywać na dwóch

płaszczyznach. Pierwsza z nich bezpośrednio odnosi się do podstawowego znacze-

nia terminu „praca”. Został on już przedstawiony powyżej, a w skrócie sprowadza

się do założenia, że człowiek przez sam fakt wykonywania pracy posiada szczególną

53 Ibidem, s. 27 n.

54 Ibidem, s. 57 n.

55 Ibidem, s. 59.

110

godność. Nie można ludzkiej pracy oceniać przez jej subiektywną wartość społecz-

ną. O ile jakaś praca może być z punktu społecznego bardziej wartościowa, to nie

oznacza, że ten kto ją wykonuje jest bardziej wartościowszy. Matka, która całą swo-

ją energię poświęca na wychowanie dziecka i prowadzenie domu, nie jest gorsza od

naukowca, który otrzymuje nagrodę Nobla. To personalistyczne spojrzenie na pra-

cę tworzy międzyludzką solidarność. Praca każdego człowieka jest wartościowa, a jej

wykonawca powinien być szanowany. Można więc mówić o solidarności ludzi pracy,

niezależnie od jej rodzaju. Co więcej, można mówić po prostu o solidarności między-

ludzkiej, gdyż każdy człowiek ma obowiązek pracy. Solidarność ta buduje się również

na wzajemnym uznaniu prawa każdego człowieka do szacunku za trud, jaki wkłada

w swoje obowiązki i zadania, i uznanie jego prawa do godnego wynagrodzenia. Dzię-

ki temu możliwa jest solidarność pomiędzy przedstawicielami różnych zawodów, jak

i pomiędzy pracownikami a pracodawcami.

Druga płaszczyzna odnosi się do ponadjednostkowego doświadczenia pracy. Praca

nigdy nie jest wykonywana tylko dla siebie. Poprzez pracę służy się rodzinie, włożo-

ny trud przyczynia się również do rozwoju przedsiębiorstwa, a ostatecznie także jest

przyczyną wzrostu dobrobytu całego narodu. Poprzez pracę możliwe jest tworzenie

dobra wspólnego, jak i dbałość o nie. Dobro wspólne poprzez swój charakter ponad-

jednostkowy wymaga wspólnego wysiłku na jego rzecz, co jest możliwe dzięki soli-

darności. Widać to dobrze chociażby wśród pracowników przedsiębiorstwa. Ich los

jest związany z losem danego zakładu pracy. Wyraża się on nie tylko w statystykach

finansowych, co oznacza, że pracownik będzie czerpał również ekonomiczne korzyści

jeśli przedsiębiorstwo będzie się rozwijać. Czuje się on także związany z innymi pra-

cownikami, dzieląc te same problemy i doświadczenia. Jan Paweł II wskazuje, że to

złączenie z miejscem pracy rodzi pragnienie bycia również pełniej za nie współodpo-

wiedzialnym, co mogłoby się wyrażać, na przykład, w pewnych uprawnieniach zarzą-

dzania firmą. Niestety to pełne zaangażowanie w dobro przedsiębiorstwa często jest

blokowane przez nadmierną biurokrację czy traktowanie pracownika jako narzędzia,

które ma wykonywać narzucone mu odgórnie zadania56.

Solidarność świata pracy powinna również ujawniać się na poziomie ogólnospo-

łecznym, z uwzględnieniem dobra wspólnego całej społeczności. W tym kontekście

powrócić należy po raz kolejny do zagadnienia związków zawodowych. Papież tak

charakteryzuje ich udział w życiu publicznym: „Życie społeczne i ekonomiczno-spo-

łeczne jest z pewnością rodzajem «naczyń połączonych» – i do tego musi też stosować

się wszelka działalność społeczna, mająca na celu zabezpieczenie uprawnień każdej

z grup. W tym znaczeniu działalność związków zawodowych wkracza niewątpliwie

w dziedzinę polityki rozumianej jako roztropna troska o dobro wspólne. Równocze-

śnie jednak zadaniem związków nie jest uprawianie «polityki» w znaczeniu, jakie się

powszechnie nadaje temu słowu dzisiaj. Związki nie mają charakteru «partii politycz-

nych» (…). W takiej bowiem sytuacji łatwo tracą łączność z tym, co jest ich właści-

wym zadaniem, to znaczy zabezpieczenie słusznych uprawnień ludzi pracy w ramach

56 Jan Paweł II, Laborem, s. 45.

111

dobra wspólnego całego społeczeństwa, stają się natomiast narzędziem do innych

celów”57. W tym znaczeniu solidarność świata pracy polega na uznaniu słusznych

postulatów innych grup społecznych, głównie poprzez odpowiedzialną walkę o wła-

sne uprawnienia w sposób, który nie burzy systemu ekonomicznego i nie postrzega

siebie jako jedynej grupy uprawnionej do czerpania z niego korzyści. Również władza

państwowa powinna kierować się zasadą solidarności z ludźmi pracy. Jan Paweł II

określa właśnie państwo jako pracodawcę pośredniego, definiując: „Osoby, jak też in-

stytucje różnego typu, obejmuje również zbiorowe umowy o pracę, ustalane przez te

osoby i instytucje zasady postępowania, określające cały ustrój społeczno-ekonomicz-

ny oraz zasady z niego wynikające”58. Solidarność w tym znaczeniu wyraża się w tym,

że państwo, które ustala ramy funkcjonowania sytemu ekonomicznego, wsłuchuje się

z troską i zrozumieniem w głos przedstawicieli świata pracy, który zna problemy tego

świata. Władza, która tworzy ramy systemu ekonomicznego, uwzględnia postulaty

pracownicze w takim zakresie, który przyczynia się do budowania wspólnego dobra.

To dopuszczenie związków pracowniczych, jak i przedstawicieli innych grup społecz-

nych jest niezmiernie ważne, gdyż władza, która nie podlega kontroli, może działać ze

szkodą dla dobra wspólnego59.

Wizja solidarności przedstawiona w encyklice Laborem exercens leży również

w sprzeczności z ideologią marksistowską60. Rozbieżność występuje już w samym

postrzeganiu pracy ludzkiej. W tym kontekście pisze o tym Teresa Grabińska i Miro-

sław Zabierowski: „Skuteczność organizacji o marksistowskim obliczu przejawiła się

w historii powstaniem nowego kolektywistycznego ustroju społeczno-gospodarczego,

w którym został zniesiony kapitał poszczególnych pracodawców, ale też i wszelka wła-

sność prywatna. Pracownik zaś, tak jak wcześniej pozostał przedmiotem tym razem

działań polityczno-gospodarczych państwa (…). Rolę pracodawcy «totalnego» przejęło

państwo, wszechwładne wobec ciała i duszy obywatela, którego podstawowym atrybu-

tem była praca najemna w przedsiębiorstwie państwowym”61. Papież również stwier-

dza, że antynomii pracy i kapitału nie da się zlikwidować poprzez jego przejęcie przez

państwo. Nie oznacza to automatycznie „uspołecznienia” środków produkcji. Nastąpi

to dopiero, gdy pracownik będzie mógł poczuć się współgospodarzem swojego zakła-

du. Wymaga to powołania niezależnych od władza organizmów pośrednich62. W pań-

stwie socjalistycznym ten postulat nigdy nie był przyjmowany i realizowany.

Pojęcie solidarności sprzeczne jest również z doktryną walki klas. Stwierdza to sta-

nowczo Jan Paweł II: „Katolicka nauka społeczna nie uważa, ażeby związki zawodo-

we stanowiły li tylko odzwierciedlenie «klasowej» struktury społeczeństwa i były wy-

57 Ibidem, s. 58.

58 Ibidem, s. 48.

59 C. Strzeszewski, Zadania związków zawodowych, s. 232.

60 Papież zauważa również zagrożenia dla podmiotowego rozumienia pracy, a co za tym idzie dla solidar-

ność w systemach kapitalistycznych. Ponieważ tematem tego artykułu jest Solidarność, która narodziła się

w kraju oficjalnie odwołującym się do ideologii marksistowskiej, tylko ten wątek został podniesiony.

61 T. Grabińska M. Zabierowski, Aksjologiczny krąg, s. 10.

62 Jan Paweł II, Laborem, s. 44.

112

kładnikiem nieuchronnie rządzącej życiem społecznym walki klas. Owszem, są one

wykładnikiem walki o sprawiedliwość społeczną, o słuszne uprawnienia ludzi pracy

wedle poszczególnych zawodów. Jednakże «walka» ta winna być traktowana jako nor-

malne staranie o właściwe dobro: w tym wypadku o dobro odpowiadające potrzebom

i zasługom ludzi zrzeszonych wedle zawodów – nie jest to natomiast walka «przeciw-

ko» innym”63. Oprócz egoizmu jednostkowego istnieje także egoizm klasowy, który

walczy tylko o zabezpieczenie własnych potrzeb, tracąc z horyzontu dobro wspólne.

Co więcej w ideologii marksistowskiej walka klas ma doprowadzić do eliminacji klasy

panującej. W tej zwycięskiej walce upatruje ostatecznego zwycięstwa sprawiedliwości

społecznej. Tymczasem, zgodnie z nauczaniem Jana Pawła II, właśnie solidarność,

która uczy zrozumienia potrzeb różnych klas, umożliwia wspólne budowanie dobra

wspólnego z uwzględnieniem interesów każdej z nich.

Zakończenie

Podsumowując rozważania zawarte w artykule, można zauważyć niesamowitą za-

leżność pomiędzy nauczaniem Jana Pawła II a jej praktyczną realizacją przez Soli-

darność. Zastanawiać by się można, czy nie były to dwa napędzające się nawzajem

elementy. Niewątpliwie NSZZ Solidarność u swoich początków inspirowało się myślą

papieża i na jej bazie budowało swój program. Wydaje się jednak, że i Papież, patrząc

na polski fenomen, doskonalił i rozwijał nauczanie na temat ludzkiej pracy i solidar-

ności. Wynikiem tych wzajemnych powiązań jest niesamowita synteza, którą można

dostrzec w wydarzeniach, jakie miały miejsce w Polsce w latach 1980–1981. Solidar-

ność zrodziła się ze sprzeciwu wobec poniżania ludzi pracy. Stoczniowcy, znając swo-

ją wartość i uświadamiając sobie swoją godność, zaczęli walczyć o obiektywnie przy-

sługujące im prawa. Nie zatrzymali się jednak na tym poziomie. Czując się solidarni

również z całym narodem, zawarli w swoich postulatach żądania, które były istot-

ne dla dobra wspólnego całego narodu. Ich związek zawodowy przekroczył bariery

klas społecznych, ekonomicznych, rodzaju wykonywanego zawodu. Stał się ruchem

wszystkich Polaków. Co więcej, Solidarność zatrzęsła podstawami ideologicznymi ca-

łego systemu komunistycznego. Najlepiej oddaje to ks. Alfred Wierzbicki: „Solidar-

ność w swej walce z komunizmem ugodziła skutecznie w jądro społecznej filozofii

marksizmu, jaki stanowiła doktryna walki klas. Wybór walki bez przemocy wynikał

nie tylko ze względów taktycznych, lecz u jego podstaw znajduje się przede wszystkim

filozofia człowieka zdolna do pokonania błędu marksizmu, negującego praktycznie

godność człowieka. Walka o prawa człowieka i dążenie do wyzwolenia na drodze wal-

ki bez przemocy wypływają z tej samej racji, jaką jest przekonanie o przysługującej

wszystkim ludziom naturalnej godności osobowej”64. Papież tym przemianom patro-

nował, tłumaczył ich głęboki sens duchowy, nadał właściwy kierunek. Było to czymś

o wiele ważniejszym niż jakiekolwiek dyplomatyczne zabiegi.

63 Ibidem, s. 57.

64 A. M. Wierzbicki, Jan Paweł II a „Solidarność” [w:] Praca, godność, solidarność w nauczaniu Jana Pawła II

Spotkania z Solidarnością, oprac. J. Rybicki, J. Borzuch, K. Beer, Gdańsk 2006, s. 56.

113

kRzyszTof sychowicz

Kościół rzymskokatolicki wobec powstania i działalności

NSZZ Solidarność w Polsce północno-wschodniej

(woj. białostockie, łomżyńskie i suwalskie)

Fala strajków, która przetoczyła się przez Polskę w sierpniu 1980 r., zakończona

podpisaniem tzw. porozumień sierpniowych, dała początek nowemu ruchowi spo-

łecznemu, na bazie którego powstał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy So-

lidarność. Ludzie, którzy uczestniczyli w tych wydarzeniach, byli tak jak większość

Polaków katolikami, w związku z czym w tych trudnych i niebezpiecznych, ze wzglę-

du na nieprzewidywalną reakcję władz, chwilach szukali wsparcia w religii i u samych

duchownych. Wtedy też krzyż stał się jednym z symboli walki o swobody demokra-

tyczne i godne życie, prowadzonej z systemem komunistycznym. Oprócz tego dawał

on nadzieję, tak bardzo potrzebną wszystkim, którzy odważyli upomnieć się o swoje

prawa.

Nie inaczej było w regionie północno-wschodnim, gdzie zachodzące wydarzenia

były komentowane przez duchownych, odnoszących się do istniejącej wówczas sytu-

acji. Było tak m.in. w woj. łomżyńskim, gdzie księża dekanatu grajewskiego i kuria-

liści z Łomży twierdzili, że wystąpienia Edwarda Babiucha i Edwarda Gierka jeszcze

bardziej zjednoczyły klasę robotniczą w walce o jej prawa1. Według nich, przetasowa-

nia personalne dokonane na IV Plenum KC PZPR i wystąpienie prymasa nie załago-

dziły napięć w kraju, lecz ukazały słabość i bezradność najwyższych władz państwo-

wych. Uważali oni, że czynnikiem niezbędnym do poprawy sytuacji były ustępstwa ze

strony nowych władz i realizacja postulatów strajkujących.

Od początku też kościoły stały się jednym z miejsc spotkań członków nowego ru-

chu, a księża byli tymi, którzy udostępnili zaplecze techniczne, umożliwiające w wielu

wypadkach prowadzenie działań nowemu związkowi. Przykładowo 5 września 1980 r.

w kościele katedralnym w Łomży ks. Piotr Zabielski podczas kazania mówił o nad-

przyrodzonych zdolnościach posiadanych przez niektórych ludzi2. Jako przykład po-

dał dar zjednywania robotników posiadany przez Lecha Wałęsę podczas strajku na

Wybrzeżu. Dodał, że wystąpił on przeciwko krzywdzie ludzi pracy. Według niego,

nie robił tego „dla własnych osobistych korzyści, dla sławy, dla rozgłosu (…). Robił to

1 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie (dalej: AIPN), 0713/220, t. 3, Meldunek operacyjny

naczelnika Wydziału IV KW MO w Łomży, 29 VIII 1980 r. Łomża, k. 99.

2 AIPN, 0713/220, t. 3, Meldunek operacyjny nr 303, 22 X 1980 r. Łomża, k. 153.

114

dla ogółu, nie zwracając uwagi na konsekwencje”. Było to jedno z przemówień tego

duchownego, w których podkreślał znaczenie przemian zachodzących w Polsce. Od

samego początku pomagał on również w pracach organizacyjnych nowego Związku,

użyczając powielacza, który umieszczono w prywatnym mieszkaniu Bogdana Bara-

nowskiego w Łomży3. Natomiast 17 września 1980 r., w celu rozszerzenia działalności

powstającego Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego (MKZ) NSZZ Solidar-

ność w Białymstoku, w jednym z białostockich kościołów wydrukowano ulotki infor-

mujące mieszkańców o sposobie otrzymania materiałów związkowych i adresy osób,

z którymi należało się kontaktować4. Między innymi w efekcie tych działań, po dwóch

tygodniach do MKZ-etu należało już 10 komitetów założycielskich.

Także na Suwalszczyźnie NSZZ Solidarność od początku spotykał się z życzli-

wością duchowieństwa katolickiego, czego przykładem było wspieranie przez księży

z parafii św. Aleksandra i św. św. Piotra i Pawła powstawania struktur związku5. Zmia-

na sytuacji w kraju dawała możliwość dyskryminowanemu Kościołowi upomnienia

się, często wspólnie z przedstawicielami Solidarności, o takie sprawy jak: katechiza-

cja młodzieży, pozwolenia na budowę kościołów, powrót symboli religijnych do życia

społecznego. W składzie delegacji, która w okresie tworzenia się Solidarności dotarła

do MKZ-etu w Warszawie, znalazł się ks. Jerzy Zawadzki z parafii św. Aleksandra

w Suwałkach6.

Do sytuacji powstałej w kraju w konsekwencji wydarzeń sierpniowych odnieśli się

także ordynariusze diecezji białostockiej i drohiczyńskiej (obejmujących część przed-

wojennej archidiecezji wileńskiej i diecezji pińskiej) podczas konferencji dekanalnych

odbywających się w drugiej połowie września7. Kierujący pierwszą z nich bp Edward

Kisiel, nawiązując do sytuacji społeczno-politycznej i gospodarczej w kraju, stwier-

dził, że ze względu na istniejące wówczas problemy Kościół powinien być z robotnika-

mi oraz umacniać wiarę chrześcijańską. Przekazał również księżom zalecenie Konfe-

rencji Episkopatu Polski o nieprzyjmowaniu jakichkolwiek odznaczeń państwowych,

podkreślając przy tym, że duchowni służą „dla Chrystusa, a nie dla różnych ogniw”.

Natomiast stojący na czele diecezji drohiczyńskiej bp Władysław Jędruszuk zwrócił

podległym mu duchownym uwagę, aby bez zbytniego entuzjazmu przyjmowali fakt

transmitowania mszy przez radio, gdyż postulat ten został zrealizowany przez władze

tylko z powodu zaistniałej w kraju sytuacji, która zmusiła je do ustępstw. Biskup na-

woływał również do umiaru w wyrażaniu opinii związanych z zachodzącymi przemia-

nami społeczno-politycznymi.

3 C. Brodzicki, Moja łomżyńska „Solidarność” , Warszawa 1999, b.p.

4 M. Kietliński, Kalendarium NSZZ „Solidarność” Region Białystok 1980–1999, Białystok 2000, s. 13.

5 J. Schabieński, Solidarność w województwie suwalskim w latach 1980–1981, „Rocznik Augustowsko-Suwal-

ski”, t. 3, 2003, s. 134.

6 M. Zwolski, NSZZ „Solidarność” Region Pojezierze, [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 5, pod red. Ł. Ka-mińskiego i G. Waligóry, Warszawa 2010, s. 114.

7 Archiwum Państwowe w Białymstoku (dalej: APB), Wydział do Spraw Wyznań, XXI/6, Informacja doty-

cząca konferencji dekanalnych w diecezji białostockiej i drohiczyńskiej, 13 X 1980 r., k. 64–65.

115

Natomiast ze źródła „J” SB w Łomży uzyskała informację, że 27 października 1980 r.

E. Bielecki uczestniczył w Krajowym Zjeździe NSZZ Pracowników Przemysłu Budo-

wlanego8. Jego spostrzeżenia ze zjazdu miały zadecydować o tym, czy załoga przed-

siębiorstwa, w którym pracował, pozostanie w „starych” związkach czy przystąpi do

NSZZ Solidarność. Zwrócono tutaj uwagę na fakt, że Bielecki utrzymywał kontakty

z ks. Franciszkiem Woronowskim, z którym konsultował swoje wystąpienie na zjeź-

dzie. Przesłał mu również maszynopis swojej wypowiedzi.

29 października 1980 r. o godz. 17.00 w kościele rektoralnym NMP w Łomży odby-

ło się spotkanie przedstawicieli NSZZ Solidarność z reprezentantami zakładów z tere-

nu miasta (Łomżyńskie Przedsiębiorstwo Budowlane, Łomżyńskie Zakłady Przemy-

słu Bawełnianego Narew, PKS i in.)9. Spotkanie zostało zainspirowane przez ks. Piotra

Zabielskiego, wikariusza parafii Łomża. Wziął w nim udział m.in. bp Tadeusz Zawi-

stowski, który mówił o historii, stosunku do Kościoła i potrzebie odbudowy związków

zawodowych w Polsce. W kościele zebranych było około 2 tys. osób, a współorgani-

zator spotkania Edward Kamiński zaprosił zebranych na jego kontynuację do Cechu

Rzemiosł Różnych, gdzie udało się 120 z nich. Obok niego w prezydium zasiedli Piotr

Wierzchowski i Bogusław Baranowski. Przybył również ks. Piotr Zabielski. Uczest-

ników zapoznano ze stanowiskiem Lecha Wałęsy, zmianami dokonanymi w statucie

związku przez Sąd Wojewódzki w Warszawie i wręczono ulotki mówiące o zasadach

organizowania NSZZ. Jak widać, w pierwszych miesiącach tworzenia struktur no-

wego związku stały się one naturalnym miejscem organizowanych spotkań. Wiąza-

ło się to być może także z poczuciem bezpieczeństwa, jakie dawały, i przekonaniem

o możliwości kontrolowania zarówno ludzi, jak i rozwijającej się sytuacji. Niestety jak

pokazał czas, założenia te były błędne, a potwierdzeniem tego stała się chociażby dzia-

łalność TW „Optyk”, który nagrał przebieg wspomnianego wyżej spotkania, a taśma

z nagraniem trafiła w ręce funkcjonariusza SB por. Stanisława Chojaka10. W ten oto

sposób SB od początku infiltrowała tworzenie się nowego związku w Łomży.

Kolejne odniesienie do istniejącej sytuacji społeczno-politycznej miało miejsce

1 listopada 1980 r. podczas mszy odprawionej w kościele katedralnym w Łomży11.

Przewodził jej ordynariusz diecezji łomżyńskiej bp Mikołaj Sasinowski. Wygłoszone

przez niego kazanie dotyczyło co prawda uroczystości Wszystkich Świętych, ale w swo-

im wystąpieniu odniósł się on również do zachodzących wydarzeń. Zabierając głos,

ordynariusz powiedział m.in.: „My dzisiaj patrzymy z całym podziwem i zaufaniem

na przywódców Niezależnych Samodzielnych Związków Zawodowych «Solidarność».

Podziwiamy ich odwagę, ich zaangażowanie, ponieważ pragną całym sercem ratować

8 AIPN, 0713/220, t. 3, Meldunek operacyjny naczelnika Wydziału IV KW MO w Łomży, 28 X 1980 r. Łom-

ża, k. 162.

9 AIPN, 0713/220, t. 3, Meldunek operacyjny naczelnika Wydziału IV KW MO w Łomży, 5 XI 1980 r. Łomża,

k. 167.

10 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku (dalej AIPN Bi), 008/801/2, Notatka służbowa

dotycząca ob. Zb. Ciborowskiego, 29 X 1980 r. Łomża, k. 3.

11 AIPN, 0713/220, t. 3, Meldunek operacyjny naczelnika Wydziału IV KW MO w Łomży, 4 XI 1980 r. Łom-

ża, k. 165.

116

nie tylko ludzi pracy, ale i całą Ojczyznę naszą od niebezpieczeństwa katastrofy spo-

łeczno-moralno-ekonomicznej. I dlatego jesteśmy im wdzięczni i dlatego pragniemy

modlimy się, aby dobry Bóg dał im dużo siły, by mogli zapobiec katastrofie naszego

narodu”. Po zakończonej mszy odmówiony został różaniec za zmarłych, a następnie

wszyscy wierni z bp. Sasinowskim i bp. Zawistowskim udali się w procesji na cmen-

tarz, gdzie mszę odprawił i kazanie wygłosił proboszcz parafii Łomża ks. Eugeniusz

Chyliński. W swym kazaniu nawiązał on do odrodzenia narodu i krzyża wiszącego

w miejscu pracy katolików. Wskazał przy tym, że walkę o jego godne miejsce „podjęli

robotnicy, to podjęły te najniższe warstwy naszego narodu, te które uznając prawdę,

uznając sprawiedliwość chcą, by w tym krzyżu to było przypieczętowane, bo krzyż jest

sprawiedliwy”. W uroczystości tej uczestniczyli księża z parafii Łomża, wykładowcy

WSD, alumni.

Sytuacja istniejąca w kraju miała z pewnością także wpływ na zachowanie się po-

szczególnych duchownych. I tak 2 listopada 1980 r. podczas nabożeństwa w kościele

parafialnym w Zambrowie o godz. 8.00 i 11.30 proboszcz ks. Henryk Kulbat w gło-

szonych kazaniach, nawiązując do zachodzących wydarzeń, powiedział, że robotnicy

okradani byli przez rząd, pracowali w trudnych warunkach i to było m.in. przyczyną

strajków12. Nadmienił też, że ci którzy budowali wille, okradali naród, winni być po-

ciągnięci do odpowiedzialności sądowej. Narzekał także na złe zaopatrzenie sklepów

i aptek.

Księża inspirowali też działalność w środowisku akademickim. Według SB, 8 li-

stopada 1980 r. za namową duchownych student VI roku Akademii Medycznej w Bia-

łymstoku Jacek Smykał zorganizował spotkanie z byłym członkiem AK Władysławem

Brulińskim, który mówił o konieczności nauczania prawdziwej historii13. W spotka-

niu tym uczestniczyli duchowni Alfred Ignatowicz i Jerzy Gisztarowicz14, którzy pla-

nowali rozszerzyć pracę duszpasterską na terenie uczelni. Chcieli oni m.in. odwiedzić

rektorów i uzyskać ich zgodę na obecność w akademikach oraz wydzielenie specjal-

nych pomieszczeń do pracy duszpasterskiej.

12 AIPN, 0713/220, t. 3, Meldunek operacyjny naczelnika Wydziału IV KW MO w Łomży, 6 XI 1980 r. Łom-

ża, k. 172.

13 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Białymstoku (dalej AIPN Bi), 047/2302, Kontrwywia-

dowcza ocena woj. białostockiego wraz z uzupełnieniami, 13 XII 1980 r., k. 14 i n.

14 Ks. Jerzy Gisztarowicz (1934–2001), ur. W Czarnej Wsi Kościelnej k. Białegostoku. Święcenia kapłańskie

przyjął 21 VI 1959 r., w 1964 r. ukończył psychologię na KUL. Przewodniczący Podkomisji Episkopatu

Polski ds. życia wewnętrznego duszpasterzy akademickich. W lipcu 1987 r. przejął duszpasterstwo w Pol-

skiej Misji Katolickiej Bielefeld-Paderborn w RFN. Rozpracowywany od 1968 r. przez Wydział IV WUSW

w Białymstoku (zarejestrowany 14/17 VIII 1971 r. jako TW „Przemysław”). 5 XI 1979 r. zdjęty z ewidencji

i przekazany innej jednostce, gdyż w materiałach ewidencyjnych 31 X 1979 r. obok jego nazwiska pojawił

się nowy pseudonim „Eryk”, a następnie „Kazimierz” i „Sielecki”. Na terenie LSRR wykonywał zadania dla

litewskiego KGB. Opisywał również swoje kontakty z kard. Henrykiem Gulbinowiczem, przebywającym

w Watykanie ks. Sławojem Leszkiem Głodziem i ks. Marianem Radwanem. Jego teczki personalne i pracy

zostały zniszczone 16 X 1989 r. (AIPN Bi, Inwentarz akt KW MO/WUSW w Białymstoku; AIPN, 02240/24,

t. 1–2; K. Sychowicz, NSZZ „Solidarność” Region Białystok, [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 5, red.

Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, k. 14).

117

Rzeczą normalną stało się łączenie organizowanych uroczystości patriotycznych

z odprawianymi nabożeństwami. Sytuacja taka miała miejsce m.in. 11 listopada 1980 r.

w Suwałkach, gdzie po mszy odprawionej w kościele św. Aleksandra zorganizowany

został przemarsz na groby peowiaków i złożenie kwiatów pod „dębem wolności”15.

Aktywnym uczestnikiem zachodzących wydarzeń pozostawał w Suwałkach ks. Jerzy

Zawadzki, który włączył się w organizowanie NSZZ Solidarność16. W tym celu udo-

stępniał zainteresowanym osobom salę wykładową Filii Instytutu Wyższej Kultury Re-

ligijnej. Właśnie w niej 13 listopada 1980 r. zebrali się przedstawiciele 14 suwalskich

zakładów pracy, którzy powołali do życia komitet założycielski MKZ NSZZ Solidar-

ność. Tymczasową siedzibą nowego związku został lokal Wojewódzkiego Oddziału

PAX, udostępniony przez Janusza Maciejewskiego.

W okresie tym trwała nadal, rozpoczęta na początku września i niepokojąca wła-

dze wojewódzkie PZPR w Białymstoku, akcja wprowadzania krzyży do szkół i siedzib

Solidarności17. Była ona odzwierciedleniem sytuacji panującej w całym kraju, gdzie

zdaniem pracowników MSW doszło do zbliżenia między hierarchią kościelną i kato-

likami świeckimi oraz działaczami związku18. Jako zarzut pod adresem Kościoła ka-

tolickiego wysuwano także uczestnictwo księży w różnych formach „sakralizowania”

obiektów użyteczności publicznej oraz nadawania religijnego charakteru imprezom

organizowanym przez Solidarność, czego dowodziły także wspomniane wcześniej

uroczystości.

19 listopada ok. godz. 19.30 ks. Piotr Zabielski dokonał poświęcenia siedziby NSZZ

Solidarność w Łomży przy ul. Turlejskiego 10a19. W pomieszczeniach zostały zawie-

szone krzyże oraz wizerunki papieża Jana Pawła II i Matki Boskiej Częstochowskiej.

Kontynuacją kontaktów przedstawicieli nowego związku z duchownymi była wizyta

złożona przez nich 6 grudnia 1980 r. ordynariuszowi łomżyńskiemu bp. Mikołajowi

Sasinowskiemu20. W tym dniu przyjął on delegację Tymczasowego Komitetu Założy-

cielskiego NSZZ Solidarność w Łomży w składzie: Marian Chojnowski, Danuta Du-

dzińska, Barbara Florczyk, Henryk Tomaszewski, Grażyna Godlewska i Tadeusz Janu-

cik. W dniu imienin biskupa delegacja przekazała mu życzenia oraz podziękowała za

wsparcie moralne udzielane przez Kościół katolicki walczącym o prawa ludzi pracy.

Biskup zaś wyraził radość z tego powodu, że mógł przyjąć tych, „którzy program do-

skonalenia świata uczynili swoim programem”. Podkreślił również, że cieszył go fakt,

iż Solidarność działała w oparciu o trwały fundament, za jaki uważał naukę Chrystusa.

15 J. Schabieński, op. cit . , s. 117.

16 AIPN, 0713/226, t. 4, Meldunek operacyjny nr 74, 14 XI 1980 r. Suwałki, k. 28.

17 M. Kietliński, Kalendarium, s. 19.

18 Ocena sytuacji wewnętrznej w kraju i propozycje działań resortu spraw wewnętrznych, przygotowane

przez Sztab Operacji „Lato ‘80”, 22 XII 1980 r., [w:] Stan wojenny w dokumentach władz PRL (1980–1983),

opr. B. Kopka, G. Majchrzak, Warszawa 2001, s. 38.

19 AIPN, 0713/220, t. 3, Meldunek operacyjny naczelnika Wydziału IV KW MO w Łomży, 21 XI 1980 r.

Łomża, k. 182.

20 AIPN, 0713/220, t. 3, Meldunek operacyjny naczelnika Wydziału IV KW MO w Łomży, 12 XII 1980 r.

Łomża, k. 201v.

118

Bp Sasinowski zwrócił też uwagę na ogrom odpowiedzialności ciążącej na nowych

związkach zawodowych. Podczas godzinnego serdecznego spotkania przedstawiciele

Solidarności „dzielili się ze swym ordynariuszem, zarówno radościami z osiągnięć,

jak też kłopotami”. Z prośbą o umieszczenie relacji z tego spotkania do zastępcy re-

daktora „Słowa Powszechnego” zwrócił się wiceprzewodniczący wojewódzkiego od-

działu PAX Tadeusz Janucik.

Natomiast 23 listopada w Suwałkach ks. Jerzy Zawadzki zorganizował spotkanie

wiernych w sali katechetycznej kościoła św. Aleksandra21. Uczestniczyło w nim ok. 20

osób, a w jego trakcie mówił m.in. o odłączeniu Polski od ZSRR, przyjeździe w grud-

niu grupy młodzieży, mającej wskazać swoim rówieśnikom „program działania na

przyszłość”. Zachęcał rodziców i młodzież do połączenia swych sił w walce o wpro-

wadzenie religii do szkół oraz zadeklarował, że nie dopuści do przekazania nowego

budynku przy ul. Noniewicza dla KW PZPR (walka o ten budynek będzie jednym

z priorytetów NSZZ Solidarność). Ks. Zawadzki zobowiązał się również do udzielania

z własnych zasobów pomocy finansowej dla MKZ-etu w Suwałkach. Pod koniec 1980 r.

pomocy rolnikom tworzącym struktury Solidarności Wiejskiej udzielał zaś ks. Mie-

czysław Kozik z parafii w Grabowie22.

Koniec roku to m.in. nabożeństwo w intencji związku zawodowego Solidarność

odprawione 15 grudnia w katedrze łomżyńskiej przez bp. Sasinowskiego w asyście ks.

Zabielskiego i ks. Stanisława Ołdakowskiego23. W wygłoszonym kazaniu ordynariusz

poruszył sprawę dialogów, które w roku 1956, 1970 i 1976 nie doprowadziły do żad-

nych zmian w Polsce, ponieważ brak było wówczas zrozumienia ze strony państwa.

Jego zdaniem Polacy sami potrafili zachować ład i porządek. W czasie mszy chór ka-

tedralny wykonał kilka pieśni religijnych, a zgromadzeni odśpiewali pieśń „Boże coś

Polskę”. Uczestniczyło w nim około 2 tys. osób.

Podsumowując sytuację mającą miejsce w tym okresie na terenie woj. suwalskie-

go, funkcjonariusze SB podkreślili, że w związku z istniejącą sytuacją polityczno-spo-

łeczną duchowieństwo realizowało wytyczne hierarchii, m.in. poprzez wysuwanie

żądania dopuszczenia Kościoła w szerszym zakresie do publikacji treści religijnych

w środkach masowego przekazu, zwiększenia nakładów wydawnictw publikowanych

przez Kościół, dążenie do objęcia katechizacją całej młodzieży szkolnej i przedszkol-

nej24. Głoszono też tezy o kompromitacji i utracie autorytetu przez partię w narodzie,

o zagrożeniu niepodległego bytu państwa oraz popierano organizacje opozycyjne

(oczywiście przede wszystkim Solidarność). Ponadto w województwie suwalskim

utworzono filię IWKR, mającą krzewić wiedzę religijną, a ordynariusze, duchowień-

stwo parafialne i aktyw świecki żądali m.in. zwiększenia budownictwa sakralnego

21 AIPN, 0713/226, t. 4, Meldunek operacyjny nr 81, 26 XI 1980 r. Suwałki, k. 35.

22 M. Zwolski, NSZZ „Solidarność” Region Pojezierze, [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989, t. 5, pod red.

Ł. Kamińskiego i G. Waligóry, Warszawa 2010, s. 123.

23 AIPN, 0713/220, t. 3, Meldunek operacyjny naczelnika Wydziału IV KW MO w Łomży, XII 1980 r. Łom-

ża, k. 213v.

24 AIPN Bi, 038/383, Ocena stanu bezpieczeństwa publicznego na terenie woj. suwalskiego wynikająca

z problematyki wydziału IV KW MO, 5 I 1981 r. Suwałki, k. 79.

119

i rozwoju baz oazowych. Wśród stawianych zarzutów znalazło się też wykorzystanie

przez ks. Zawadzkiego NSZZ Solidarność(!) do prowadzenia wrogiej działalności oraz

szkalowanie ustroju PRL, władz politycznych i administracyjnych oraz sojuszy z kra-

jami socjalistycznymi przez księży: J. Mańkowskiego, Zawadzkiego, B. Ksepkę.

W dalszej części przypomniano liczne samowole budowlane, mające miejsce w:

Suwałkach, Rucianym Nidzie, Wieliczkach, bezprawne utworzenie parafii w Bara-

nowie, próbę utworzenia kaplicy w Widugierach i Chmielówce, mianowanie przez

bp. Glempa ks. Gromka proboszczem nieistniejącej parafii w Wilkasach25. Listę tę

zamykało wykorzystanie nacisków NSZZ Solidarność na władze PRL w celu zorgani-

zowania w Olecku komitetu budowy kościoła, który drogą petycji i delegacji do władz

centralnych, wojewódzkich i kościelnych dążył do uzyskania zezwolenia na budowę.

Wcześniej podobne działania prowadzone były w Kowalach Oleckich. W Augustowie

zaś wystąpił konflikt pomiędzy władzami oświatowymi a duchowieństwem, związany

z żądaniem wprowadzenia nauki religii w godzinach zajęć szkolnych dla dzieci dojeż-

dżających do Gminnej Szkoły Zbiorczej. Natomiast aktyw świecki w Suwałkach umie-

ścił krzyż w poczekalni dworca PKP. Trzeba tu zaznaczyć, że wszystkie te działania

byłyby niemożliwe, gdyby wcześniej nie doszło do powstania niezależnych struktur

związkowych i zainicjowanych przez nie przemian społeczno-politycznych.

Oceniając stosunek duchownych katolickich do nowego związku w 1980 r., Wy-

dział ds. Wyznań w Białymstoku stwierdził, że zajmowali oni wobec Solidarności

postawę „pozytywną”26. Najbardziej uwidoczniło się to wtedy, gdy zgodnie z zalece-

niem Episkopatu na terenie województwa odprawiane były nabożeństwa poświęcone

uczczeniu 10. rocznicy wydarzeń grudniowych na Wybrzeżu. I tak 14 grudnia w ko-

ściele farnym w Białymstoku dokonano poświęcenia krzyża i wieńców, które następ-

nie delegacja Solidarności zawiozła do Gdańska na uroczystości odsłonięcia pomnika

Poległych Stoczniowców. Natomiast 21 grudnia bp Kisiel odprawił nabożeństwo w in-

tencji związku oraz wygłosił kazanie, które – jak odnotowano – nie zawierało „nega-

tywnych” akcentów. Charakterystyczną cechą było jednak to, że pod koniec 1980 r. bi-

skupi diecezji białostockiej i drohiczyńskiej w swoich wystąpieniach starali się unikać

krytyki skierowanej pod adresem władzy komunistycznej. Zamiast tego, według pra-

cowników Wydziału ds. Wyznań, rozpoczęli działalność mającą na celu rozszerzenie

wpływów Kościoła katolickiego.

W przygotowanej przez MSW w grudniu 1980 r. ocenie sytuacji wewnętrznej

kraju przewidywano, że episkopat będzie starał się uspokoić nastroje społeczne, jak

czynił to dotąd, udzielając wsparcia postulatom społecznym i ekonomicznym środo-

wisk pracowniczych27. Chodziło tu przede wszystkim o robotników i chłopów. Kościół

miał również wspierać idee samorządności, wskazując Solidarności, że powinna kon-

25 AIPN Bi, 038/383, Ocena stanu bezpieczeństwa publicznego na terenie woj. suwalskiego wynikająca

z problematyki wydziału IV KW MO, 5 I 1981 r. Suwałki, k. 80, 82.

26 APB, Wydział do Spraw Wyznań, XXI/6, Charakterystyka sytuacji wyznaniowej w woj. białostockim, 24

I 1981 r., k. 19–20.

27 Ocena sytuacji wewnętrznej w kraju i propozycje działań resortu spraw wewnętrznych, przygotowane

przez Sztab Operacji „Lato ‘80”, 22 XII 1980 r., [w:] Stan wojenny w dokumentach, s. 41–42.

120

centrować się na ochronie interesów socjalnych i bytowych świata pracy. Pomimo

tej optymistycznej dla rządzących wizji, liczono się jednak z tym, że mając wpływ

na związek oraz rozwój sytuacji w kraju, może on doprowadzić do eskalacji żądań

w sprawach własnych, a także w interesie samorządnego ruchu społecznego. Był więc

Kościół realną siłą, z którą władze komunistyczne musiały się liczyć i której najwyraź-

niej się obawiały.

Kontakty z przedstawicielami NSZZ Solidarność kontynuowali duchowni także

w 1981 r. Widoczne było dalsze uaktywnianie się środowiska duszpasterstwa akade-

mickiego, w ramach którego ks. Jerzy Gisztarowicz w styczniu po raz pierwszy zor-

ganizował kolędę na terenie Politechniki Białostockiej, Akademii Medycznej i Filii

Uniwersytetu Warszawskiego28. Bez wątpienia jednym z ważniejszych wydarzeń była

wizyta złożona 8 lutego bp. Edwardowi Kisielowi przez członków Prezydium MKZ-etu

z przewodniczącym Feliksem Gołębiewskim na czele, która miała miejsce w przerwie

trwających wówczas obrad MKZ-etu. W trakcie spotkania biskup wezwał przybyłych

do zachowania spokoju i umiaru w wysuwaniu żądań. Do tego właśnie w okresie tym

nawoływała również większość duchowieństwa parafialnego w swoich kazaniach. Do

kurii został również zaproszony przebywający tego dnia w Białymstoku przedstawi-

ciel Komitetu Obrony Robotników (KOR) Jacek Kuroń, a rozmawiający z nim ordyna-

riusz wyraził zaniepokojenie rozwojem sytuacji zarówno w regionie białostockim, jak

i kraju. Natomiast na spotkaniu z proboszczami bp Kisiel zalecał nieangażowanie się

w działalność KOR-u ze względu na nieokreślony do końca kierunek działalności tej

organizacji. W tym okresie nastąpiło też ożywienie działalności Solidarności wiejskiej

w województwie łomżyńskim, co przejawiało się w organizowaniu wieców, spotkań

w kościołach i wyświęcania sztandarów związku29.

Według SB także w marcu ordynariusze diecezji białostockiej i drohiczyńskiej na-

dal stali na stanowisku nieangażowania się duchowieństwa do spraw politycznych30.

Obok tego jednak w sporządzonych sprawozdaniach pojawiały się informacje, że np.

bp Kisiel na konferencjach dekanalnych, obok wezwania do zachowania spokoju, zale-

cił księżom udzielanie NSZZ Solidarność poparcia moralnego oraz odprawianie mszy

w intencji związku. Ponadto duchowni zostali zobowiązani do wygłaszania kazań po-

święconych temu ruchowi. O tym, że ordynariusz białostocki doceniał ważność za-

chodzących przemian, świadczyło również wyznaczenie ks. Sławoja Leszka Głódzia

jako osoby odpowiedzialnej za stałe kontakty z Solidarnością. Jednym z pierwszych

działań ks. Głódzia było wygłoszenie 14 marca 1981 r. w sali konferencyjnej Urzę-

du Wojewódzkiego prelekcji pt. Rola chrześcijaństwa w świecie współczesnym, w której

przedstawił interpretację prawną tworzenia stowarzyszeń i związków zawodowych

28 AIPN Bi, 047/2302, Uzupełnienie do kontrwywiadowczej oceny woj. białostockiego za okres od 15 I 1981

r. do 15 II 1981 r., 29 II 1981 r., k. 32–33; M. Kietliński, Kalendarium, s. 27.

29 Archiwum Państwowe w Białymstoku Oddział w Łomży (dalej APŁ), KW PZPR w Łomży, 432, Kierownik

Sektora Socjalno-Zawodowego C. Jankowska do Wydziału Organizacyjnego KC PZPR, 3 II 1981 Łomża,

k. 8.

30 AIPN Bi, 047/2302, Uzupełnienie do kontrwywiadowczej oceny woj. białostockiego za okres od 15 II

1981 r. do 15 III 1981 r., 19 III 1981 r. Białystok, k. 40–41.

121

oraz omówił stosunek Kościoła katolickiego do strajku jako formy protestu. Również

bp drohiczyński Władysław Jędruszuk udzielił poparcia Solidarności, co przejawiło się

w odprawieniu przez niego w kościele katedralnym w Drohiczynie mszy w intencji

jego działaczy, zdając sobie sprawę, że ze względu na popularność w społeczeństwie

związek mógł pomóc Kościołowi.

Księża wypowiadali się też na temat zachodzących wówczas wydarzeń, jak cho-

ciażby pobicie przez funkcjonariuszy MO działaczy związkowych w Bydgoszczy.

W związku z tym brutalnym faktem zaniepokojenie sytuacją w kraju wyrażali w pro-

wadzonych dyskusjach księża dekanatu Białystok-Północ31. Ich zdaniem jednak winę

za konflikt ponosiły zarówno władze polityczno-administracyjne miasta, jak i MKZ

NSZZ Solidarność. Kilka dni później, 29 marca 1981 r. z inicjatywy MKS proboszcz

parafii Wniebowzięcia NMP w Białymstoku ks. Antoni Lićwinko wraz z ks. Witoldem

Pietkunem i ks. Jerzym Gisztarowiczem z parafii św. Rocha odprawili na placu przed

głównym wejściem do „Uchwytów” przy ul. Łąkowej mszę w intencji pokoju społecz-

nego. W uroczystości tej wzięło udział około 2,5 tys. osób.

Na przełomie marca i kwietnia 1981 r. biskupi diecezji białostockiej i drohiczyń-

skiej, zarówno w publicznych wystąpieniach, jak i podczas rozmów z księżmi, zwra-

cali przede wszystkim uwagę na problem zachowania spokoju w kraju32. Nie unikali

jednak również wypowiedzi na tematy związkowe. I tak, według bp. Kisiela, powstają-

ca Solidarność wiejska nie stanowiła zagrożenia dla władz, a bp Władysław Jędruszuk

twierdził, że również rolnicy mają prawo do zrzeszania się w ruchu związkowym.

Istniejącą w kraju sytuację społeczno-polityczną i gospodarczą określił natomiast jako

chorobliwą, zaistniałą na skutek błędów i nieprawidłowej polityki. Co trzeba podkre-

ślić, także księża parafialni w swych wystąpieniach nie atakowali bezpośrednio władz,

lecz popierali zachodzące w Polsce przemiany, odprawiając nabożeństwa w intencji

członków związku oraz święcąc krzyże, które następnie zawieszano w szkołach i za-

kładach pracy. Szczególnie to ostatnie postępowanie mocno irytowało władze, gdyż

mimo wspólnych działań SB i przedstawicieli administracji wojewódzkiej, proces ten

nie uległ zahamowaniu.

Dalszemu ożywieniu uległa natomiast współpraca z Kościołem katolickim. 18

kwietnia 1981 r., podczas spotkania delegacji MKZ-etu w składzie: Stanisław Prze-

strzelski, Waldemar Rakowicz, Zofia Lewicka-Pezowicz, Krzysztof Burek i Ireneusz

Choroszucha z bp. Edwardem Kisielem i bp. Edwardem Ozorowskim, związkowcy

omówili program obchodów 1 i 3 Maja33. Jedenaście dni później w kurii biskupiej

pojawiła się kolejna delegacja MKZ-etu, która złożyła ordynariuszowi kondolencje

z powodu śmierci ks. Witolda Pietkuna, doradcy, przyjaciela i kapelana Solidarności.

Uczestnicy spotkania omówili także kwestię udziału przedstawicieli MKZ-etu w uro-

czystościach pogrzebowych.

31 K. Sychowicz, NSZZ „Solidarność” Region Białystok, s. 34.

32 AIPN Bi, 047/2302, Uzupełnienie do kontrwywiadowczej oceny woj. białostockiego za okres od 15 III

1981 r. do 15 IV 1981 r., 18 IV 1981 r., k. 54.

33 AIPN Bi, 047/2302, Uzupełnienie do kontrwywiadowczej oceny woj. białostockiego za okres od 15 III

1981 r. do 15 IV 1981 r., 18 IV 1981 r., Białystok, s. 36, 38.

122

Praktyką było już w tym okresie odprawianie nabożeństw w intencji członków

związku, jak chociażby 1 maja 1981 r., kiedy to w kościołach Białegostoku odprawiono

z inicjatywy Solidarności msze za ludzi pracy34. W prokatedrze uroczystą mszę cele-

brował bp Kisiel. W tym samym dniu odbyły się w kościele św. Rocha uroczystości

pogrzebowe ks. Pietkuna, w których uczestniczyło dwóch biskupów białostockich i bp

Jędruszuk z Drohiczyna. W imieniu MKZ-etu zmarłego księdza pożegnał Krzysztof

Burek. Nową osobą wydelegowaną przez biskupa do pełnienia posługi duszpaster-

skiej w MKZ-ecie został ks. Sławoj Leszek Głódź.

Dwa dni później, w związku z rocznicą uchwalenia Konstytucji 3 Maja, odprawiono

w Białymstoku mszę polową przy ul. Leszczynowej, na placu wytypowanym przez ku-

rię pod budowę nowego kościoła św. Kazimierza35. Z inicjatywy MKZ-etu w tym miej-

scu miała stanąć też replika pomnika Trzech Krzyży stojących przed wojną w Wilnie.

Kazanie wygłosił ks. Sławoj Leszek Głódź. Na początku maja poświęcono także dwa

sztandary komisji zakładowych NSZZ Solidarność: Fabryki Przyrządów i Uchwytów

oraz Białostockiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Przemysłowego. W Suwałkach

3 maja 1981 r. do zebranych w parku miejskim przemówił nauczyciel i historyk, jeden

z pierwszych działaczy suwalskiej Solidarności Aleksander Seredyński36. Następnie

delegacja związku złożyła kwiaty pod „dąbkiem wolności”, skąd ruszył ulicami miasta

pochód, który dotarł do kościoła św. Aleksandra, gdzie uroczystości zakończono mszą

św. Podobny przebieg miały inne manifestacje.

Wizyty członków MKZ-etu u ordynariusza białostockiego stały się już w tym okre-

sie tradycją. 23 maja 1981 r. bp. Kisiela odwiedzili Stanisław Przestrzelski, Waldemar

Rakowicz, Józef Nowak i Krzysztof Burek. W spotkaniu uczestniczył także ks. Głódź.

W trakcie spotkania bp Kisiel został poinformowany o postępie działań zmierzających

do budowy w Białymstoku pomnika Solidarności. Omawiano także sprawy związane

z poświęceniem sztandaru Zarządu Regionu. Dwa dni później w białostockich ko-

ściołach odprawiono kolejne msze w intencji więzionych za przekonania polityczne37.

Znaczna część nabożeństw na przełomie maja i czerwca odprawiana była właśnie

na prośbę komisji zakładowych NSZZ Solidarność, a w ich trakcie dodatkowo święco-

ne były sztandary związkowe. Liczne msze dziękczynne, również z aktywnym udzia-

łem członków związku, odprawiono po nieudanym zamachu na Jana Pawła II, zaś po

śmierci prymasa Stefana Wyszyńskiego celebrowano nabożeństwa żałobne38. Uczest-

niczyli w nich też biskupi białostoccy, którzy w kazaniach podkreślali rolę Solidarno-

ści w procesie odnowy życia społeczno-politycznego oraz apelowali o spokój w kraju.

34 M. Kietliński, Ćwierć wieku podlaskiej Solidarności. NSZZ „Solidarność” Region Białystok 1980–2005, Biały-

stok 2005, s. 71; K. Sychowicz, NSZZ „Solidarność” Region Białystok, s. 40.

35 AIPN Bi, 047/2302, Uzupełnienie do kontrwywiadowczej oceny woj. białostockiego za okres od 15 IV

1981 r. do 15 V 1981 r., V 1981 r., k. 65–66; M. Kietliński, Kalendarium, s. 38–39.

36 J. Schabieński, op. cit., s. 133.

37 M. Kietliński, Kalendarium, s. 41.

38 AIPN Bi, 047/2302, Uzupełnienie do kontrwywiadowczej oceny woj. białostockiego za okres od 15 V

1981 r. do 15 VI 1981 r., 19 VI 1981 r., k. 70.

123

W związku ze wzrostem napięć społecznych w kraju, spowodowanym podjęciem

nowych akcji strajkowych, duchowni katoliccy z województwa białostockiego zajmo-

wali przeważnie stanowisko bierne. SB nie odnotowała „wrogich” wystąpień ze strony

księży, stwierdzała natomiast dalsze przypadki wieszania krzyży w szkołach, instytu-

cjach i zakładach pracy, niejednokrotnie inicjowane przez członków związku. W tym

okresie SB w województwie suwalskim za najbardziej aktywnych we współdziałaniu

z Solidarnością uznawała księży: Jerzego Zawadzkiego z Suwałk, Stanisława Rogow-

skiego z Sejn, Jana Kipiela z Olszewa, Albina Grajewskiego z Suwałk i ks. Henry-

ka Kwaterskiego39. W Rynie zaś proboszcz parafii, ks. R. Witkowski wspierał protest

NSZZ Solidarność przeciwko mianowaniu na stanowisko naczelnika miasta i gminy

kandydata PZRR. Warto dodać, że duchowni byli nie tylko inwigilowani, ale także sto-

sowano wobec nich zastraszanie, prowokacje i różnego rodzaju manipulacje.

21 czerwca 1981 r. na placu przy ul. Leszczynowej w Białymstoku odbyło się na-

bożeństwo, podczas którego poświęcono sztandar Zarządu Regionu Białystok NSZZ

Solidarność40. W homilii bp Kisiel stwierdził, że nie była ona związkiem katolickim

ani kościelnym i nie podlegała władzy duchownej – była natomiast związkiem nie-

zależnym i samorządnym, do którego mogli należeć tak samo katolicy, prawosławni,

jak i niewierzący. Według niego, jedynie z tego względu, że większość w związku sta-

nowili katolicy, duchowni tego wyznania odprawiali nabożeństwa, wygłaszali nauki

i święcili sztandary. Po mszy biskup przekazał przewodniczącemu Zarządu Regionu

Stanisławowi Przestrzelskiemu dokument z błogosławieństwem Jana Pawła II. Na-

stępnie uformował się pochód ze sztandarem i transparentami z napisami: „Aby Pol-

ska była Polską”.

Jednym z ważniejszych wydarzeń, mających miejsce w tym okresie w regionie,

była koronacja obrazu Matki Boskiej Różanostockiej, która odbyła się 28 czerwca

1981 r.41 Na uroczystość tę przybyło 20 biskupów z kard. Franciszkiem Macharskim

na czele, przełożony Zakonu Salezjanów ks. Idzi Vigano, bp Magdeburga Teodor Hu-

bryg oraz delegacje NSZZ Solidarność z Gdańska i Białegostoku. W jej trakcie abp

Henryk Gulbinowicz, omawiając proces odnowy pod kierownictwem związku, wyra-

ził życzenie dalszego, pomyślnego jego przebiegu „by nikt temu nie przeszkadzał,

nie zadeptał (…) niech Różanostocka Pani pozwoli nam przejść suchą stopą przez

wszystkie morza czerwone, jakie nam zagrażają, niech czuwa nad nami i strzeże”.

Podczas tej uroczystości poświęcony został także sztandar NSZZ Solidarność z Sokół-

ki oraz krzyż przywieziony przez delegację NSZZ Rolników Indywidualnych Regionu

Białystok. W materiałach SB, pochodzących z tego okresu, biskupi Kisiel i Jędruszuk

oceniani byli dalej jako „lojalni” w związku z wygłaszanymi przez nich apelami o roz-

wagę i zachowanie spokoju w rozwiązywaniu napięć społecznych. Jak widać, chęć

zapobieżenia dalszej eskalacji konfliktu między rządem i Solidarnością wystarczała,

aby zostać tak ocenionym.

39 J. Schabieński, op. cit., s. 134.

40 M. Kietliński, Kalendarium, s. 49–50.

41 AIPN Bi, 047/2302, Uzupełnienie do kontrwywiadowczej oceny woj. białostockiego za okres od 15 VI

1981 r. do 15 VII 1981 r., 20 VII 1981 r., k. 78–79.

124

Kolejnym momentem splatającym działalność związku z Kościołem katolickim

stało się poświęcenie 12 lipca 1981 r. w Bobrówce koło Korycina dwóch krzyży, wznie-

sionych staraniem miejscowego koła NSZZ Solidarność, z inicjatywy ks. Sławoja

Leszka Głódzia, urodzonego w tej miejscowości. Jedna z umieszczonych tam tablic

upamiętniała koronację obrazu Matki Boskiej Różanostockiej, druga natomiast była

poświęcona prymasowi Stefanowi Wyszyńskiemu. W wygłoszonym w czasie mszy ka-

zaniu, bp Edward Ozorowski wspominał o „chłopskiej wierności do ziemi, czerpiącej

siłę z mocnych korzeni wiary i tradycji narodowej”42.

Wracając jednak do bezpośrednich kontaktów duchownych Kościoła rzymskoka-

tolickiego z Solidarnością, to 17 sierpnia na prośbę kierownictwa Zarządu Regionu

notariusz kurii białostockiej ks. Wacław Lewkowicz odprawił w kościele katedralnym

kolejne nabożeństwo w intencji więźniów politycznych43. W kazaniu skrytykował

środki masowego przekazu oraz sugerował ukaranie winnych za wypadki na Wybrze-

żu w 1970 r. Natomiast w pierwszą rocznicę porozumień sierpniowych, na placu przy

ul. Leszczynowej odprawiono mszę w intencji Solidarności, w której udział wzięło

kilka tysięcy osób44. Nabożeństwo celebrował i wygłosił kazanie ks. Sławoj Leszek

Głódź45, a wspomagali go kapelan akademicki ks. Jerzy Gisztarowicz oraz proboszcz

parafii św. Kazimierza ks. Bogdan Maksimowicz. Z wydarzeniami tymi kontrastowało

oświadczenie TW „Wiktor” z 20 sierpnia 1981 r., według którego w ocenie księży z de-

kanatu Białystok-Zachód powstała sytuacja sprzyjała realizacji „zamierzeń politycz-

nych ekstremalnych działaczy NSZZ «Solidarność»”46. Jego zdaniem Kościół w Polsce

pozostawał apolityczny, nie istniała też ściślejsza współpraca ze związkiem.

W raportach SB z października tego roku można znaleźć informacje, że mimo po-

parcia udzielanego przez duchownych katolickich związkowi i jego członkom, pewne

zastrzeżenia budziła wśród przywódców Solidarności postawa bp. Kisiela, który przy-

pominał księżom o konieczności uspokajania nastrojów społecznych47. Z negatyw-

nym odbiorem miała spotkać się też ostrożna polityka biskupa oraz rezerwa, z jaką od-

nosił się do wielu akcji związku. Takie stanowisko zaprezentował on również na spotka-

niu z wojewodą białostockim Kazimierzem Dunajem, do którego doszło 17 września48.

42 M. Kietliński, Kalendarium, s. 57.

43 AIPN Bi, 047/2302, Uzupełnienie do kontrwywiadowczej oceny woj. białostockiego za okres od 15 VIII

1981 r. do 1 X 1981 r., 5 X 1981 r., k. 93.

44 M. Kietliński, Kalendarium, s. 67 i n.

45 2 IX 1981 r. ks. Leszek Sławoj Głódź został mianowany pracownikiem watykańskiej Kongregacji ds.

Kościołów Wschodnich, a nowym kapelanem białostockiej Solidarności został ks. Wacław Lewkowicz.

M. Kietliński, Kalendarium, s. 69.

46 AIPN Bi, 009/549, Wyciąg z notatki informacyjnej Nr 2/81 ze spotkania z TW „Wiktor” z 20 VIII 1981 r.,

k. 59.

47 1 X 1981 r. na jednej z konferencji dekanalnych bp Kisiel zwrócił uwagę ks. Konstantemu Andrzejewi-

czowi z Kuźnicy Białostockiej za, według niego, zbyt duże zaangażowanie się w prace na rzecz Solidarności

wiejskiej. AIPN Bi, 047/2302, Uzupełnienie do kontrwywiadowczej oceny woj. białostockiego za okres od

1 X 1981 r. do 31 X 1981 r., 4 XI 1981 r., k. 102v.

48 AIPN Bi, 047/2302, Uzupełnienie do kontrwywiadowczej oceny woj. białostockiego za okres od 15 VIII

1981 r. do 1 X 1981 r., 5 X 1981 r., k. 93 i n.; APB, KW PZPR w Białymstoku, 55/XI/11, t. 1, Notatka ze spo-

tkania wojewody białostockiego z bp E. Kisielem, 30 IX 1981 r., k. 24.

125

Charakterystyczne zdaniem SB było też to, że w większości przypadków na uroczy-

stości związkowe wysyłał on biskupa pomocniczego Edwarda Ozorowskiego. Ten na-

tomiast w swoich wystąpieniach nawiązywał do sytuacji w kraju, krytykował władze

komunistyczne, ale też wzywał wiernych do rozwagi.

27 września, w pierwszą rocznicę powstania NSZZ Solidarność, na placu osiedla

robotniczego w Czarnej Białostockiej odprawiono mszę polową. Już niemal tradycyj-

nie kurię białostocką reprezentował bp Ozorowski, przybyły też delegacje członków

związku oraz 8 pocztów sztandarowych z zakładów pracy. Przedstawiciele Terenowej

Komisji Koordynacyjnej w tej miejscowości Andrzej Wetnicki i Kazimierz Kamiński

krytycznie ocenili w swoich wystąpieniach stanowisko władz państwowych, prowa-

dzących akcję propagandową przeciw związkowi49.

Przykładem włączania do uroczystości społecznych elementów religijnych wcze-

śniej może być też poświęcenie sztandaru Komisji Zakładowej Solidarności przy su-

walskim oddziale PKS, które miało miejsce 3 października 1981 r.50 Tak powiedział

wówczas przewodniczący komisji zakładowej Tadeusz Tylenda: „Dla młodszego po-

kolenia ta uroczystość jest na ogół czymś nowym, dotychczas niespotykanym. Jed-

nak w tysiącletniej historii naszego narodu poświęcenie sztandarów nie jest czymś

nowym”. Na uroczystość, oprócz delegacji związkowych, przybył także bp Tadeusz

Zawistowski, który w kościele św. Aleksandra dokonał poświęcenia sztandaru. Po

mszy związkowcy złożyli kwiaty pod „dąbkiem wolności” oraz pomnikiem żołnierzy

radzieckich w parku miejskim. Sztandary NSZZ Solidarność poświęcono też w Ro-

minckim Kombinacie Rolnym oraz Zakładzie Eksportowym Przetwórstwa Owocowo-

-Warzywnego w Ełku. W Olecku działania na rzecz budowy kościoła zostały wsparte

przez działaczy Solidarności (akcja zbierania podpisów pod petycją, wysłanie delegacji

do władz, wykonanie wstępnego projektu kościoła). Związek wspierał też inicjatywę

organizacji kaplic w szpitalach, zawieszania krzyży w części szkół (m.in. w Augusto-

wie, gminie Szypliszki, Sejnach, Berżnikach, Żarnowie, Biernatkach, Rutce-Tartaku),

a także w STW w Ełku, Rejonie Dróg Publicznych i Kółku Rolniczym w Augustowie,

na terenie zakładów rolnych w Lesku i Gordejkach. Odprawiano również msze z oka-

zji świąt patriotycznych.

Według danych agenturalnych zgromadzonych przez SB duchowni dekanatu Bia-

łystok-Zachód nie widzieli możliwości wyjścia z powstałego w Polsce impasu51. Ich

zdaniem winę za pogarszającą się sytuację zaopatrzeniową ponosił rząd, gdyż działa-

cze Solidarności co pewien czas ujawniali przypadki marnotrawstwa artykułów spo-

żywczych i przemysłowych. Uzupełnieniem tej sytuacji może być doniesienie TW

„Wiktor”, według którego przeprowadzony 28 października strajk ostrzegawczy orga-

49 AIPN Bi, 047/2302, Uzupełnienie do kontrwywiadowczej oceny woj. białostockiego za okres od 15 VIII

1981 r. do 1 X 1981 r., 5 X 1981 r., k. 94.

50 J. Schabieński, op. cit. , s. 134.

51 AIPN Bi, 009/551, Wyciąg z notatki informacyjnej Nr 4/81/25384 ze spotkania z TW „Piscor” z 14 X 1981 r.,

k. 22.

52 AIPN Bi, 009/549, Wyciąg z notatki informacyjnej Nr 3/81 ze spotkania z TW „Wiktor” z 30 X 1981 r.,

k. 61.

126

nizowany przez Komisję Krajową NSZZ Solidarność wśród księży tego dekanatu nie

wywołał większego zainteresowania52. Jego zdaniem duchowni potępiali tego typu ak-

cje, chociaż wskazywali też, że rząd nie pozostawał w takich sytuacjach bez winy. Ks.

Stefan Girstun miał nawet stwierdzić pół żartem pół serio, że na czas strajku władze

mogły ogłosić przerwę obiadową. Podkreślał również, iż Kościół „odcinał się” od nie-

odpowiedzialnych sił w Solidarności.

Natomiast w listopadzie 1981 r. SB zanotowała, że księża katoliccy diecezji drohi-

czyńskiej i białostockiej mieli pozytywnie ocenić spotkanie Wojciecha Jaruzelskiego

z prymasem Glempem i Lechem Wałęsą. Pojawiały się wówczas na terenie woj. bia-

łostockiego także opinie o konieczności odcięcia się duchownych od działań politycz-

nych Solidarności, mających na celu konfrontację, do której dążyła – według aparatu

bezpieczeństwa – część sił hamujących proces odnowy w rządzie i związku. Jako przy-

kład w sprawozdaniu SB podano ks. Edwarda Borysa, proboszcza parafii Grodzisk,

który w rozmowach z członkami zarządu gminnego NSZZ Solidarność Rolników In-

dywidualnych w Suchowoli apelował o rzetelną pracę, unikanie konfliktów i odcięcie

się od grup dążących do, jak to zapisano, „siania fermentu” w Polsce53.

W pewnym sensie zaprzeczeniem takiego zachowania był dzień 11 listopada

1981 r., kiedy to uroczyście obchodzono 3. rocznicę odzyskania przez Polskę nie-

podległości54. Tego dnia w białostockiej farze odprawiono okolicznościową mszę,

w której udział wzięły liczne rzesze mieszkańców Białegostoku oraz poczty sztan-

darowe Solidarności. Odprawił ją bp Ozorowski, a po uroczystościach liturgicznych

sprzed katedry ruszył pochód na Cmentarz Wojskowy na Zwierzyńcu, gdzie zło-

żono wieńce na grobie Nieznanego Żołnierza. W Łomży rozpoczęło je odsłonięcie

pamiątkowej tablicy ku czci zabitego w 1918 r. Leona Kaliwody, a momentem kul-

minacyjnym stała się msza odprawiona przez bp. Mikołaja Sasinowskiego w asyście

dziekana łomżyńskiego ks. Eugeniusza Chylińskiego, rektora Wyższego Seminarium

duchownego ks. Jana Sołowianiuka, ks. Edwarda Samsela i ks. Piotra Zabielskiego55.

W jej trakcie dokonał on poświęcenia sztandaru Oddziału Łomżyńskiego NSZZ

Solidarność, wykonanego przez Siostry Benedyktynki w Łomży, według projektu

Jerzego Ćmielewskiego. Po zakończonej mszy został on przeniesiony z katedry

w asyście pocztów sztandarowych i orkiestry strażackiej z Zambrowa do siedziby

związku, gdzie przejął go przewodniczący Marian Chojnowski.

Pod koniec listopada 1981 r. w materiałach zgromadzonych przez aparat bezpie-

czeństwa w województwie białostockim stwierdzono, że księża pozytywnie oceni-

li działalność wojskowych grup operacyjnych, które według nich przyczyniły się do

usprawnienia pracy organów administracji państwowej. Zdaniem autorów, duchow-

ni starali się także wzywać wiernych do zachowania spokoju, z obawy przed wkro-

czeniem wojsk radzieckich. Faktem było jednak, że niezależnie od tego księża nadal

uczestniczyli w uroczystościach organizowanych przez Solidarność. Nie stwierdzono

53 AIPN Bi, 047/2302, Uzupełnienie do kontrwywiadowczej oceny woj. białostockiego za okres od 1 XI 1981 r.

do 30 XI 1981 r., 4 XII 1981 r., k. 111.

54 M. Kietliński, Kalendarium, s. 85.

55 C. Brodzicki, op. cit.

127

jednak, aby w swej działalności wykraczali poza duszpasterskie obowiązki. Co cieka-

we, w sprawozdaniu sugerowano, że czynności te wykonywali pod presją związku56.

Nawet tragiczne wydarzenie, jakim było wprowadzenie stanu wojennego, nie prze-

rwało wzajemnych kontaktów duchownych i działaczy Solidarności w Białymstoku.

Zanim niektórzy z nich zostali internowani, w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r., dzię-

ki gościnności księży Wacława Lewkowicza i Jerzego Gisztarowicza, spotkali się na

plebanii kościoła św. Rocha57. Byli to m.in.: Bogdan Borensztajn, Edward Łuczycki,

Marek Maliszewski, Waldemar Rakowicz, Krzysztof Rutkowski i Jerzy Rybnik. Dwa

dni później dołączył do nich Stanisław Marczuk. Z powodu podejrzeń o współpra-

cę z SB wysuwanych pod adresem jednej z przebywających tam osób wszyscy (poza

domniemanym agentem), przebrani w sutanny, zostali przewiezieni przez ks. Sta-

nisława Szczepurę na plebanię kościoła farnego. Niebawem dołączył do nich także

Krzysztof Burek.

Od ks. Henryka Kulbata, proboszcza parafii Zambrów (województwo łomżyńskie)

uzyskano informację, iż ks. Szczepan Mitros wikariusz ww. parafii wyjeżdżał na cały

dzień własnym samochodem w nieznanym kierunku58. Zdaniem proboszcza utrzy-

mywał on kontakty z członkami NSZZ Solidarność, gdyż po wprowadzeniu stanu

wojennego przyjmował w wikariacie szereg osób, pełniąc rolę łącznika między działa-

czami związku. Natomiast w województwie suwalskim podczas uroczystości paster-

kowych nie odnotowano przypadków negatywnych wystąpień i zakłóceń porządku pu-

blicznego59. Ks. Kazimierz Hamerszmit, dziekan suwalski, poinformował wiernych,

że w dniu 25 grudnia w godzinach 9.00–12.00 będzie przebywał w zakładzie karnym

w Suwałkach, gdzie udzieli posług duszpasterskich internowanym. Wymienił przy

tym liczbę 52 osób.

Odzwierciedleniem stanowiska znacznej części duchownych w regionie wobec

wprowadzenia stanu wojennego może być ocena dokonana przez ks. Edwarda Toka-

rzewskiego, administratora wikariatu w Rynkach60. Oceniając to wydarzenie, nie miał

on złudzeń, że jego celem było przerwanie działalności NSZZ Solidarność i schwyta-

nie „ekstremalnych” działaczy. Obok tego stawiał jednak pytania, czy wszyscy inter-

nowani zaliczali się do tej grupy, na czym polegała ich wina i jak długo taka sytuacja

będzie trwała. Jego rozważania, oparte na wypowiedziach innych duchownych, zamy-

kało konstatacje o pozytywnej roli stanu wojennego, polegającej m.in. na zahamowa-

niu fali strajków oraz stwierdzenie, że na to „jedno z najlepszych wyjść Polski z kryzy-

su” cieniem kładły się wydarzenia w kopalni „Wujek”.

56 AIPN Bi, 047/2302, Uzupełnienie do kontrwywiadowczej oceny woj. białostockiego za okres od 1 XI do

30 XI 1981 r., 4 XII 1981 r. Białystok, k. 112.

57 M. Kietliński, Kalendarium NSZZ „Solidarność” Region Białystok 1980–1999, Białystok 2000, s. 94–95;

T. Danilecki, M. Zwolski, Podlasie i Suwalszczyzna, [w:] Stan wojenny w Polsce 1981–1983, red. A. Dudek,

Warszawa 2003, s. 418–420.

58 AIPN, 0713/342, Notatka dotycząca sytuacji społeczno-politycznej w środowiskach kontrolowanych przez

Departament IV MSW i Wydziały IV KW MO w dniu 18 XII 1981 r., k. 289.

59 AIPN, 0713/342, Notatka dotycząca sytuacji w środowiskach kontrolowanych przez Departament IV

MSW i Wydziały IV KW MO według meldunków z 24/25 XII 1981 r., k. 200.

60 AIPN Bi, 009/551, Wyciąg z notatki informacyjnej Nr 1/82 ze spotkania z TW „Piscor” z 5 I 1982 r., k. 24.

128

Analizując wydarzenia lat 1980–1981 oraz relacje istniejące między NSZZ Solidar-

ność i duchowieństwem Polski północno-wschodniej, rzeczą podstawową staje się ich

złożony charakter. Wynikał on przede wszystkim z konieczności prowadzenia dialo-

gu z władzami komunistycznymi przez ordynariuszy, ograniczających z tego powodu

swoje zewnętrzne poparcie dla związku do „cichej akceptacji”. Ich reprezentantami

stawali się w takich sytuacjach biskupi pomocniczy, pozwalający sobie na bardziej

otwarte działania. Drugą grupę stanowili „szeregowi” kapłani, mający bezpośredni

kontakt ze środowiskiem robotniczym. Wielu z nich nie tylko czynnie wsparło two-

rzenie się struktur Solidarności w 1980 r., ale też uczestniczyło w najważniejszych

dla związku wydarzeniach, służąc obok posługi duszpasterskiej także radami w wielu

sytuacjach. To oni dodawali otuchy jego członkom, a w swych wystąpieniach odnosili

się do sytuacji społeczno-politycznej w kraju. Relacjami tymi interesował się również

inwigilujący Kościół katolicki aparat bezpieczeństwa, uważający je za jeden z elemen-

tów zagrożenia dla istniejącej wówczas władzy. Do jego „neutralizacji” wykorzysty-

wano niestety też agenturę związaną lub wywodzącą się bezpośrednio ze środowiska

księży.

129

zofia waszkiewicz

Kapelani solidarności

Życie i posługa ks. Jerzego Popiełuszki jest i powinny być wzorem

dobrych relacji księdza ze świeckimi,

duszpasterza otwartego na innych

z pełnym szacunkiem dla ludzi niewierzących,

którym starał się dać świadectwo swojej miłości do Chrystusa.

(…) Wobec relatywizmu będzie ks. Jerzy z pewnością wzorem szacunku dla prawdy,

bez której nie ma wolności i godnego człowieczeństwa.

(…) Będzie patronem w trudnych zmaganiach o jakość życia.

Abp Kazimierz Nycz

Po trzydziestu latach od powstania NSZZ Solidarność bardzo trudno jest nam określić

w sposób precyzyjny i niebudzący kontrowersji pojęcie kapelana Solidarności. Przy-

pominając słowo „Solidarność”, nie mam na myśli Samorządnego Związku Zawo-

dowego Solidarność. Wspominam raczej „milczący protest” około 10 mln obywateli

polskich. Protest zniewolonych umysłów i niewolników bezsensownej źle zorganizo-

wanej i opłacanej pracy, skierowany przeciwko totalitarnej władzy.

Solidarność narodu miała już swoje korzenie w poprzednich wołaniach o prawdę

i sprawiedliwość w latach 1956, 1968, 1970 i 1976. „Miała swoje korzenie we łzach,

krzywdzie i krwi robotniczej, miała swoje korzenie w poniżaniu młodzieży akademic-

kiej. Dlatego szybko rozrosła się w potężne drzewo, ogarniając swoimi korzeniami

cały kraj. (...) Solidarność zrodzona w sierpniu 1980 r. to nie tylko związek zawodowy

o tej nazwie, który ukształtował się parę miesięcy później, ale to dążenie całego naro-

du ku prawdzie, sprawiedliwości i wolności. Potwierdzeniem, że była to solidarność

narodu jest również i fakt, że stan wojenny wprowadzono przeciwko całemu narodo-

wi, a nie tylko przeciwko związkowi zawodowemu”1.

Ruch społeczny przerodził się ostatecznie w skuteczny bunt przeciwko PZPR,

Milicji Obywatelskiej, i Zmotoryzowanym Odwodom Milicji Obywatelskiej (ZOMO),

Ochotniczej Rezerwie Milicji Obywatelskiej (ORMO), Służbie Bezpieczeństwa (SB)

1 Fragment kazania ks. J. Popiełuszki z 26 VIII 1984 r. [w:] Ksiądz Jerzy Popiełuszko, Słowa do narodu. Kaza-

nia, modlitwy, zapiski z lat 1980-1984, pod. red. M. Drewieckiego, Kąty 1991, s. 41.

130

i wojsku. Był to jednocześnie bunt przeciwko polityce, która nie znała słowa „zdrada”,

a pojęcie etyki było jej tak naprawdę obce, oraz propagandzie, w której przez 35 lat

wszechobecna była socjalistyczna utopia. Mimo to pojawiło się hasło „socjalizm tak –

wypaczenia nie” oraz ludzie walczący o „socjalizm z ludzką twarzą”. A rzecz dotyczyła

nie tylko zdeklarowanych komunistów. Jarosław Potasz, niegdyś student krakowskiej

uczelni, uczestnik studenckich strajków, współzałożyciel Niezależnego Zrzeszenia

Studentów (NZS), wspominając ks. Kazimierza Jancarza, kapelana hutników, wspo-

minał: „Kiedy my jeszcze mieliśmy w głowach socjalizm z ludzką twarzą, on już w po-

łowie lat osiemdziesiątych namawiał nas, by rozpoczynać działalność gospodarczą”

(od niego uczono się kapitalizmu)2. Dzisiaj tych, którzy podjęli walkę o taki właśnie

socjalizm, nazywa się pachołkami Moskwy i zdrajcami narodu niegodnych miana

prawdziwych Polaków3. A przecież zdecydowana większość członków Solidarności

nie wyobrażała sobie obalenia istniejącego wówczas ustroju.

Przez całe lata brakowało naszemu społeczeństwu zaufania do polityków, nauczy-

cieli, intelektualistów4, dziennikarzy, do wielu ludzi Kościoła i to nie tylko do tzw. księ-

ży patriotów, członków Związku Bojowników o Wolność i Demokrację lub rządowego

Caritasu5. Inną rzeczą jest fakt, że nie mieliśmy żadnej wiedzy na temat tego, jak dale-

ce to społeczeństwo (nie wyłączając księży) jest inwigilowane przez służby specjalne.

Ile w odniesieniu do tych ostatnich było pomówień, fałszywych oskarżeń, „szeptanej

propagandy” informującej nie tylko o tym, który z kapłanów jest TW czy Osobowym

Źródłem Informacji (OZI). Tzw. teczki ewidencji operacyjnej mieli wszyscy kapłani,

od szeregowego księdza począwszy na kardynałach kończąc. To samo dotyczyło wielu

zakonników i ich zwierzchników.

Jednym z dość dużej liczby przykładów uwikłania się w nazbyt bliskie kontakty

z funkcjonariuszami SB jest przypadek zasłużonego kapelana gdańskiej Solidarności,

ks. Henryka Jankowskiego, którego oficerem prowadzącym był zastępca naczelnika

Wydziału IV Komendy Wojewódzkiej MO w Gdańsku Ryszard Berdys (kontakt ope-

racyjny „Libella” vel „Delegat”). Ks. Jankowski początkowo wszystkiemu zaprzeczał,

2 Niech Słowo, znaczy Słowo [w:] Kapelani „Solidarności” 1980–1889, t. 1, Warszawa 2005, s. 128, 129.

P. Brożyk próbuje udowodnić, że o taki socjalizm walczył E. Gierek i broni jego polityki gospodarczej,

której nie dali mu zrealizować pretendenci do przejęcia po nim władzy. Por. Polityka gospodarcza w latach

70 [w:] Polska pod rządami PZPR, pod red. M. Rakowskiego, Warszawa 2000, s. 56–57. Pierwsza połowa

gierkowskiej dekady i wspomnienie pozytywnych zmian zrodziły u wielu obywateli przeświadczenie, że

zbudowanie „socjalizmu z ludzką twarzą” jest możliwe. Por. M. Zaremba, Good bye. Gierek! , „Polityka”

2006, nr 45, s. 78–80.

3 Warto może sięgnąć do niektórych prac byłych komunistów, np. J. Kuronia, Wiara i Wina. Do i od komu-

nizmu, Warszawa 1990.

4 Por. Naukowcy władzy, władza naukowcom. Studia, pod red. P. Franaszka, Warszawa 2010.

5 Zob. J. Żurek, Ruch księży patriotów, Warszawa – Katowice 2007 (przedmowa W. J. Wysockiego), s. 19. Pra-

ca dotyczy głównie diecezji katowickiej, częstochowskiej i administratury opolskiej, choć są w niej wzmian-

ki również o innych diecezjach. Tak naprawdę nadal nie znamy i pewnie nie poznamy dokładnej liczby

współpracujących z władzą (czasami w bardzo ograniczonym zakresie) kapłanów i biskupów. Jeśli chodzi

o komisję księży przy ZBOWID to w 1949 r. było w niej kilkudziesięciu kapłanów, nierzadko więźniów obo-

zów koncentracyjnych, których łatwo było zastraszyć groźbą uwięzienia, ale pod koniec lat 70-tych działało

w niej już dobrowolnie 1,7 tys. księży (w tym 4/5 rządców parafii).

131

potem zasłaniał się niepamięcią6. Różne oskarżenia, pomówienia i „przylepione łatki”

żyją do dzisiaj swoim własnym życiem.

Pracownicy Departamentu IV MSW, zajmując się duchowieństwem, doskonalili

coraz perfidniejsze metody wikłania kapłanów w świadomą lub całkowicie nieświado-

mą współpracę z komunistyczną bezpieką. Dokumentacja dotycząca jego permanent-

nej inwigilacji nie zachowała się prawie wcale, podkreśla ks. T. Isakowicz-Zaleski, na-

tomiast akta świadczące o kolaboracji księży są dostępne w o wiele większym zakresie.

Większość tych pierwszych zwłaszcza w odniesieniu do zamordowanych w bestialski

sposób kapłanów, współpracowników bądź sympatyków Solidarności (choć nie tylko)

została zniszczona na przełomie roku 1988 i 1999. Część historyków uważa, że współ-

pracowało z reżimem około 10% duchownych (może nawet więcej), ale brak na ten

temat wiedzy i zweryfikowanych źródeł sprawia, że „przy ocenie skali tej współpracy

nie bierze się pod uwagę całego kontekstu zagadnienia, w związku z czym dla wielu

osób wspomniane 10% to aż 10%”. Warto więc przy takich okazjach pamiętać, pisze

wspomniany ksiądz, że żadne środowisko czy żadna grupa zawodowa nie była w PRL

poddana tak kompleksowej kontroli i inwigilacji jak duchowni katoliccy7.

Problem ten jednak pozostał niewyjaśniony i nadal niepokoi. Dowodem na to stało

się powołanie przez kard. Stanisława Dziwisza w archidiecezji krakowskiej Komisji

„Pamięć i troska”, dla oceny sytuacji oraz „wypracowania zasad oceny moralnej faktu

współpracy ze SB oraz norm postępowania duszpasterskiego w przypadku jej pod-

jęcia”. Poprosił także historyków pracujących na Papieskiej Akademii Teologicznej

o włączenie się w całą sprawę, ale ci „nie chcieli występować w charakterze recenzen-

tów, badających jedynie wiarygodność faktów ujawnionych przez media lub publika-

cje naukowe”. Powołano więc zespół badawczy do opracowania materiałów zgroma-

dzonych w Instytucie Pamięci Narodowej. W sierpniu 2006 r. wydał on tom pierwszy

z zaplanowanej kilkunastotomowej edycji „Studiów i Materiałów”, której celem jest

„ukazanie zarówno przykładów niezłomnej postawy Kościoła w okresie komunistycz-

nej dyktatury, jak i przypadków zdrady oraz sprzeniewierzenia się swojemu powoła-

niu przez osoby duchowne”8.

Władze Polski Ludowej zawsze walczyły z Kościołem, ale kolejny etap tej walki

rozpoczął się wraz z wyborem Karola Wojtyły na Stolicę Piotrową. 10 czerwca 1979 r.

papież udał się w ośmiodniową pielgrzymkę do Polski, m.in. po to, by na Placu Zwy-

cięstwa w Warszawie modlić się do Ducha Św. o odnowienie oblicza tej (polskiej, choć

słowo to nie padło) ziemi. Osobiście lub w mediach oglądało go na własne oczy co

najmniej 13 mln osób. Papież przywrócił Polakom poczucie własnej godności, ale na-

6 G. Majchrzak, Kontakt Operacyjny „Delegat” vel „Libella” , Studia i Materiały, t. 14, Warszawa 2009, s. 8

i 29. Należę do tych osób, którzy uważają, że każdy przypadek współpracy księży z SB należy rozpatrywać

indywidualnie.

7 T. Isakowicz-Zaleski, Księża wobec bezpieki na przykładzie diecezji krakowskiej, Kraków 2007, s. 22–23, 25,

40–42.

8 Są to informacje zawarte we wstępie do tego tomu opracowanego przez ks. dr. hab. J. Szczepańskiego

i prof. R. Terleckiego, którzy są redaktorami publikacji: Kościół katolicki w czasach komunistycznej dyktatury.

Między bohaterstwem a agenturą, Studia i Materiały, t. 1, Kraków 2007, s. 7–8 (dalej: Między bohaterstwem).

132

woływał również do ponownego zawierzenia Bogu. Do społecznej solidarności i god-

ności odwoływać się będzie później ks. Jerzy Popiełuszko w swoich kazaniach, np. 27

marca 1983 r., kiedy wzorem papieża mówił o potrzebie pojednania, bo to w nim musi

być cel „dobro Ojczyzny i poszanowanie ludzkiej godności”, a potem wątek ten krótko

rozwinął 24 kwietnia. Podkreślał wówczas: „Nie może być dobrze w krajach, gdzie

człowiekiem można poniewierać, gdzie można go fałszywie oskarżać pod osłoną rze-

komego prawa, gdzie ustawy są nie dla dobra człowieka, ale skierowane przeciwko czło-

wiekowi, ustanowione dla udręczenia człowieka”, gdzie brakuje poszanowania ludz-

kiej godności9. Ks. Jerzy, wczuwając się w potrzeby i oczekiwania ludzi, pojawiał się

w różnych miejscach, również tam, gdzie rodziła się niepewność i strach, jak to było

w strajkującej od 25 listopada 1981 r., a spacyfikowanej 2 grudnia przez jednostki spe-

cjalne MO, Wyższej Oficerskiej Szkole Pożarnictwa. Jeden ze strajkujących wówczas

studentów powiedział, że to właśnie ks. Popiełuszko uczył niepewnych swego losu mło-

dych ludzi jak pozbyć się nienawiści i zachować godność człowieka, chrześcijanina

i patrioty10.

Papież obudził ludzkie sumienia, a jego pielgrzymka przyniosła „głębokie do-

świadczenie społecznej solidarności i wspólnoty”. Jego słowa utwierdzały również

tych, wcale nie tak licznych po grudniu 1970 r. kapłanów, którzy próbowali się prze-

ciwstawić komunistycznym władzom i wspierali opozycję (byli w jej szeregach rów-

nież ludzie niewierzący) w całkowitym przeświadczeniu, że droga, którą wybrali, jest

słuszna, a zarazem wszyscy byli świadomi tego, że są nieustannie inwigilowani11.

Męczeńska śmierć ks. Jerzego przyniosła na krótko owoc – otrzeźwienie, a rozsy-

pująca się Solidarność zaczęła mobilizować się na nowo (wielu kapelanów włączyło się

do walki o nową, lepszą Polskę). Ludzie porażeni beznadziejnością, obserwując pro-

ces jego zabójców, powoli odzyskiwali wiarę, że ten system musi się rozpaść – pisał ks.

Józef Tischner. W uroczystościach pogrzebowych uczestniczyło około 600 tys., a może

więcej osób, nie licząc tych, którzy oglądali je w telewizji. Wspólny śpiew pieśni „Oj-

czyzno ma…” wyciskał łzy, a dla władzy brzmiał jak groźne memento.

Ks. Tischner nie skorzystał z zaproszenia ks. Jerzego i dopiero po jego śmierci

pojechał do Warszawy, by podczas rekolekcji porównać jego grób z grobami na Wawe-

9 Ksiądz Jerzy Popiełuszko, Kazania 1982-1984, pod red. Z. Kurzelanki, Warszawa 1992, s. 81–88.

10 P. Litka, Ślad, „Tygodnik Powszechny”/dodatek specjalny: Współczesny męczennik/ 2010, nr 23, s. 20–21; Por. L. Prusakow, Ksiądz Jerzy i Monika, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 10, s. 71–72.

11 G. Weigel, Świadek nadziei. Biografia papieża Jana Pawła II, Kraków 2005, s. 406, 407, 410; zob. także:

A. Michnik, Lekcja godności [w:] Idem, Szanse polskiej demokracji, Londyn 1984. Na potwierdzenie ustaleń ks.

Isakowicza-Zaleskiego warto odwołać się do ustaleń M. Lasoty (współpr. M. Zając i R. Terlecki) ,Donos na

Wojtyłę. Karol Wojtyła w teczkach bezpieki, Kraków 2006, na s. 282, 307-308 podaje że na trasie papieskiej

pielgrzymki: Warszawa, Gniezno, Częstochowa, Kraków, Oświęcim, Wadowice, Kalwaria Zebrzydowska,

Nowy Targ w ramach operacji „Lato 1979” w bezpośrednim otoczeniu papieża, przy czym jego bezpieczeń-

stwo było dla władz państwowych sprawa drugorzędną, było czerech funkcjonariuszy oraz dwóch dzienni-

karzy Interpressu, a w samym Krakowie 1037 funkcjonariuszy, posiadających 201 aparatów fotograficznych

i 37 magnetofonów. Na całej trasie znalazło się 67 391 funkcjonariuszy MO, w tym 675 z pododdziałów

specjalnych. Umundurowanych było 49 353. Dysponowano 5 769 pojazdami wyposażonymi w radiostacje.

Używano 5 286 radiostacji tzw. nasobnych. Uaktywniono 4 499 członków ORMO – wszystko po to, by przez

cały czas trzymać społeczeństwo w ryzach.

133

lu, symbolizującymi niepodległość Polski. Po latach wspominał: „Starałem się w ten

sposób wydobyć Popiełuszkę z środka tych emocji, które rozgrywały się w kościołach,

emocji politycznych. Wtedy jeszcze wizyty rozmaitych osobistości publicznych na gro-

bie Popiełuszki były demonstracją. Tymczasem przesłanie zamordowanego księdza

było o wiele głębsze, koncentrowało się na teologiczno-filozoficznej koncepcji zła (...).

Mówiłem, że na Warszawie spoczywa specjalna odpowiedzialność za strzeżenie tego

grobu i idei: «zło dobrem zwyciężaj», idei, za którą on oddał życie”12.

W dziwny sposób schodziły się w tym samym punkcie myśli ks. Jerzego – kapłana,

który przecież nie był intelektualistą, nie najlepszego zdrowia, o słabym głosie kiedy

przyszło odprawiać śpiewaną mszę, z pewnym wysiłkiem redagującego swoje, zawsze

dobrze przemyślane kazania, które tak wielkie na ludziach wszystkich stanów i zawo-

dów robiły wrażenie, i ks. Tischnera – o którym prawie zapomniano, a minęło 10 lat

od jego śmierci, filozofia i kapelana pierwszej podhalańskiej Solidarności. Obaj nie

zawsze znajdowali zrozumienie i poparcie swoich zwierzchników i kolegów.

Ks. Józef Tischner był chyba jedynym kapelanem Solidarności, który otwarcie mó-

wił i pisał, że odkrył w sobie to, co nazywał homo sovieticus i o „mroku we własnej

duszy”13. Wspominał o tym w określonym kontekście. Kiedy podczas jednej z rozmów

(wezwany przez esbeków) odmówił, tak jak wielu innych, podpisania tzw. lojalki, czy-

li zobowiązania, że powstrzyma się od kontaktów ze zdelegalizowaną Solidarnością,

osobiście napisał (a treść uzgodnił wcześniej z innymi księżmi) i podpisał zdanie:

„Moje zaangażowanie miało i będzie miało charakter duszpasterski”. „(…) i ten pod-

pis, był dla mnie wstrząsem”14 – podkreślił.

Później będzie rozwijał ten wątek m.in. w artykule opublikowanym w „Tygodniku

Powszechnym” pt. Homo sovieticus między Wawelem a Jasną Górą. Pisał o człowieku,

który znalazł się między i w cieniu tradycji dwóch jakże ważnych symboli, i z trudem

się w tym odnajdował. Pytał także ks. Tischner, „czym bylibyśmy w tym kraju bez Ko-

ścioła, bez kardynała Stefana Wyszyńskiego, kardynała Karola Wojtyły – w końcu bez

Jana Pawła II. Pytanie to zawisa nad głowami jak chmura” (deklarowane po śmierci

Jana Pawła II oświadczenie, że młodzi stworzą pokolenie JPII przeszło właściwie do

historii, choć w dniach żałoby deklaracja ta była szczera). Ale również odpowiedź na

nie, dodaje zaraz ks. Tischner, nie może być uznana za ostateczną, a zdanie: „Na-

deszła chwila, w której trzeba nam określić bliżej wkład Kościoła w obecną sytuację

brzmi nadal tak, jakby zatrzymał się czas”15.

I tutaj dochodzimy do punktu, w którym znowu należy powrócić do pytania: kogo

określimy mianem kapelana Solidarności? Napisano już setki prac o tamtym okre-

sie, ale obawiam się, że nigdy już nie powstanie rzetelna wielotomowa synteza – nie

tylko dlatego, że komunistyczne władze na przełomie roku 1998 i 1999 zniszczyły

większość lub bardzo wiele dokumentów, dotyczących również kapłanów, zwłaszcza

12 W. Bonowicz, Tischner, Kraków 2001, s. 377–378.

13 Ibidem, s. 355–356.

14 Ibidem.

15 J. Tischner, Etyka Solidarności oraz Homo sovieticus, Kraków 1992, s. 163.

134

tych zamordowanych. Musi przeminąć co najmniej jedno pokolenie, by historycy czy

socjologowie zdolni byli, odrzuciwszy wszelkie uprzedzenia, emocje, zafałszowania

i hagiografie, rzetelnie odtworzyć i zrozumieć czas, w którym przyszło nam żyć.

Dostępne dzisiaj informacje pozwalają nam mniej lub bardziej precyzyjnie odtwo-

rzyć biogramy 120–130 księży zaliczanych do kapelanów Solidarności16. Należy wziąć

pod uwagę, że nie mamy pełnego obrazu ani wiedzy na temat tych wszystkich którzy,

a była ich zdecydowana większość, dopiero po 1980 r. włączyli się w solidarnościową

działalność.

Na przykład, na początku lat 70-tych z inspiracji bpa katowickiego Herberta Bed-

norza powstaje Duszpasterstwo Ludzi Pracy, które wspiera walkę górników o prawo

do wolnej niedzieli i świąt – bo uczestnictwo w nabożeństwach uniemożliwiał im

czterozmianowy system pracy. W 1974 r. episkopat powołuje komisję ds. Duszpaster-

stwa Ludzi Pracy, jednak za symboliczny moment, kiedy wspomniane duszpasterstwo

rozpoczyna swoją posługę w środowiskach robotniczych, uznaje się dzień, w którym

ks. Henryk Jankowski odprawił pierwszą mszę dla strajkujących w Stoczni Gdańskiej

robotników. Pod koniec 1980 r. działało w nim 400 księży. Na jego podstawie budowa-

no później struktury Solidarności, ale dzisiaj zainteresowanie duszpasterstwem ludzi

pracy wyraźnie zmalało. Jeśli porównamy liczbę kapłanów diecezjalnych, co ilustruje

poniższa tabela, to mniej lub bardziej aktywnie wspierało lub działało w Solidarności

około 2–5% księży diecezjalnych i niewielki procent członków zakonów17.

Tabela 10. Księża diecezjalni według sprawowanych funkcji w 1987 r.

Diecezje

Ogółem

W kraju

Za granicą

razem

probosz-

czowie

wikariusze

inni

razem

duszpas-

terze

misjonarze

Ogółem

17 819

17 270

7 910

5 969

3 391

549

370

171

W Białymstoku

308

281

75

134

72

27

21

6

Chełmińska

820

791

427

246

118

29

24

5

Częstochowska

764

751

342

250

159

13

8

5

W Drohiczynie

120

120

40

42

38

Gdańska

217

207

89

80

38

10

8

2

Gnieźnieńska

673

657

313

204

140

16

10

6

Gorzowska

395

393

203

139

51

2

2

Katowicka

1 006

974

413

350

211

32

12

20

Kielecka

607

589

289

174

126

18

16

2

16 Można to ustalić m.in. na podstawie opracowań, trzytomowego Leksykonu duchowieństwa represjonowane-

go w PRL w latach 1945–1989, t. 1–3, pod red. J. Myszora, Warszawa 2002–2006; słownika: Opozycja w PRL:

słownik biograficzny 1956–89, t. 1–3, red. J. Skórzyński, P. Sowiński, M. Strasz, t. 1–3, Warszawa 2000–2006

i cyklu artykułów z „Naszego Dziennika” pt. Księża niezłomni, stron internetowych oraz napisanej na podstawie wspomnień kapelanów i relacji działaczy podziemnej Solidarności pracy M. Wyrwicha, Kapelani

Solidarności 1980–1989, t. 1, Warszawa 2005; t. 2, Warszawa 2007; t. 3,Warszawa 2009.

17 P. Raina, Kościół w Polsce 1981–1984, Londyn 1985, s. 110–114. Zob. także: D. Iwaneczko, Nieugięty wobec

zła. Ksiądz biskup Tadeusz Błaszkiewicz, „Nasz Dziennik” nr 204, 1–2 IX 2007 r.

135

Koszalińsko

-kołobrzeska

349

347

187

98

64

2

2

Krakowska

1 148

1 105

457

465

183

43

35

8

W Lubaczowie

94

60

35

31

13

14

14

Lubelska

959

950

356

338

256

9

9

Łomżyńska

409

382

142

127

113

27

23

4

Łódzka

467

451

164

198

89

16

14

2

Opolska

780

757

425

193

139

23

2

21

Płocka

524

522

259

135

128

2

2

Poznańska

950

913

460

303

150

37

29

8

Przemyska

1 085

1 057

542

365

150

28

22

6

Sandomierska

692

678

326

247

105

14

11

3

Siedlecka

520

503

262

148

93

17

7

10

Szczecińsko-

-kamieńska

298

297

165

90

42

1

1

Tarnowska

1 185

1 133

457

445

231

52

27

25

Warmińska

578

560

282

152

126

18

13

5

Warszawska

1 105

1069

396

489

184

36

28

8

Włocławska

583

570

277

185

108

13

8

5

Wrocławska

1 183

1 133

526

343

264

50

45

5

Źródło: Lexykon kościoła katolickiego w Polsce. Stan na 2 sierpnia 2003, KAI – Warszawa 2003,

s. 34 oraz tab. 1 (s. 134); tab. 10 (s. 138).

Latem 1980 r. księża nie spieszyli pod bramy fabryk i nie wszyscy Polacy chcie-

li strajkować, ale „sprawiedliwość” wymaga kultywowania wspólnej pamięci jednych

i drugich – napisał Z. Branach18. W tamtym czasie problem był dużo bardziej złożony,

niż prosty podział „my” i „oni”, bo nadal powszechnym pozostawał brak zaufania czło-

wieka do człowieka. Dzisiaj mnożą się ci, którzy twierdzą, że walczyli o niepodległą

Polskę, o zrzucenie komunistycznego jarzma, a przecież prawda była dużo bardziej

prozaiczna.

Jerzy Skoczylas w artykule Największy strajk nowoczesnej Europy przesadnie ekspo-

nuje wątek ekonomiczny, pisząc, że „sierpień zaczął się w lipcu, bo 1 lipca 1980 r. wy-

roby mięsne zdrożały w bufetach zakładowych”. W kilku fabrykach (WSK Mielec, ZM

Ursus, Autosan Sanok, Pomar Tarnów, Huta Warszawa) wybuchały kilkugodzinne,

szybko wygaszane strajki – bez represji, ale z obietnicą podwyżki pensji. Wiadomości

na ten temat nie przedostały się do mediów. Od 8 do 11 lipca strajkowała duża fabryka

WSK w Świdniku, gdzie po raz pierwszy w historii PRL dyrekcja oraz instytucje po-

zornie reprezentujące robotników (Rada Zakładowa; Konferencja Samorządu Robot-

ników) podpisały porozumienie.

16 lipca zastrajkowała lokomotywownia w Lublinie, co zapoczątkowało strajk ge-

neralny w całym kraju. Kolejarze zablokowali ruch pociągów, m.in. tych zmierzają-

cych z zaopatrzeniem wojsk sowieckich stacjonujących w NRD. W Warszawie powsta-

ła specjalna komisja z M. Jagielskim i to on 19 lipca podpisał z przedstawicielami

18 P. Branach, Pokłon kapelanom Solidarności, „Tygodnik Solidarność” z 31 VIII 2010 r., s. 27.

136

strajkujących kolejarzy porozumienie, a w jednym z punktów była mowa „o wolnych

wyborach do rad zakładowych”. Dopiero potem były polskie stocznie i zorganizowane

tam strajki, do których przyłączyła się po pewnym czasie większość zakładów pracy

w całym kraju19.

Podwyżkami płac dla strajkujących rządzący szafowali wówczas dość hojnie. Gie-

rek, Kania, Jaruzelski spokojnie pojechali na urlop. Na daleki plan odsunięto myśl

o wprowadzeniu reform gospodarczych, a po podpisaniu porozumień sierpniowych

w 1980 r. przedstawiciele Solidarności i władzy nie byli zdolni do osiągnięcia w tej

sprawie jednomyślności, mimo że stan gospodarki był katastrofalny. Z dnia na dzień

pogłębiał się także kryzys państwa20.

Władze nie zapomniały, by jednocześnie potęgować napięcie i poczucie strachu

(a bało się bardzo wielu ludzi, że może powtórzyć się pamiętny i tragiczny grudzień

1970 r.). Przecież strajk w Stoczni Gdańskiej o mało nie załamał się po 3 dniach, bo

jego uczestnicy uznali, że osiągnęli wszystko: przywrócenie do pracy A. Walentyno-

wicz, L. Wałęsy i A. Kołodzieja, obietnicę zezwolenia na upamiętnienie ofiar grud-

nia i podwyżkę pensji w wysokości 1,5 tys. zł., zamiast żądanych 2 tys., zapewnienie

bezpieczeństwa strajkującym. Większość z nich zaczęła opuszczać Stocznię, ale za-

trzymały ich A. Pieńkowska, A. Walentynowicz i H. Krzywonos argumentem, że nie

można pozostawić samym sobie innych strajkujących na Wybrzeżu zakładów21.

W Szczecinie, gdzie stronę partyjno-rządową reprezentował dość arogancko za-

chowujący się K. Barcikowski, początkowo jedynie „sprawy socjalne szły jak z płotka”.

Kopalnie, zakłady śląskie i Zagłębia Dąbrowskiego, chociaż przynaglane przez stocz-

niowców zastrajkowały 2 tygodnie później. Nie oznaczało to, że do sierpnia 1980 r. nic

się tam nie działo. Górnicy pamiętali swoje doświadczenia z czerwca 1978 r., kiedy

to część załóg kopalni „Moszczenica” i „Jastrzębie” protestowała przeciwko tzw. czte-

robrygadówkowemu systemowi pracy, dezorganizującemu życie górniczych rodzin

(wprowadzono je w 29 na 66 kopalni). Strajkujących przywrócono do pracy z uwagi na

postawę proboszcza z Jastrzębia, ks. B. Czerneckiego, bpa katowickiego H. Bednorza,

zwanego biskupem robotników oraz prymasa Wyszyńskiego (oprócz górników do zor-

ganizowanego protestu przygotowywały się inne zakłady).

To te zakłady i kopalnie jastrzębskie na przełomie sierpnia i września stworzyły

głównie ogniska strajkowe (a potem stały się ośrodkami tworzenia silnych struktur

Solidarności), m.in. w Zakładzie nr 2 FSM w Tychach i Hucie Katowice, gdzie na czele

strajku stanął nikomu nieznany trzydziestoletni maszynista lokomotyw spalinowych,

A. Rozpłochowski, a wypowiedziane przez niego później zdanie: „Jak Solidarność

w Polsce walnie pięścią w stół, kuranty na Kremlu zagrają Mazurka Dąbrowskiego!”,

przeszło do historii. Katowicki Międzyzakładowy Komitet Założycielski Solidarności,

po podpisaniu jastrzębskich porozumień, jako jedyny w kraju przyjął uchwałę, że nie

19 J. Skoczylas, Największy strajk nowoczesnej Europy, „Wprost” 2010, nr 36, s. 36.

20 Por. W. Baka, Reformy gospodarcze w latach 80. [w:] Polska pod rządami, s. 373–395.

21 J. Skoczylas, Największy strajk nowoczesnej Europy.

137

podejmie żadnych rozmów z przedstawicielami rządzącej partii. Strajkujący mieli

wsparcie w swoim biskupie i kapłanach22.

Zrozumieć czas oświetlony ideą Solidarności, która powiązała sobą obcych, często

nieznających się wcześniej ludzi, której zdawał się przyświecać ważny cel: całkowita

przemiana stosunków międzyludzkich, odbudowanie wzajemnego zaufania i wspie-

ranie się nie tylko w łatwych, ale w głównie tragicznych sytuacjach życiowych, to zada-

nie, które nie zostało do końca wypełnione. Etos solidarności, chociaż nie zawsze była

to solidarność sumień, nie narodził się, jak pisał ks. Tischner „z etosu kaznodziejów,

lecz z etosu ludzi pracy”, ale nie każde „my” i nie każde „razem” było już solidarnością

(ta gorzka refleksja dotyczyła większości ludzi i niektórych kapłanów). Takie stawianie

sprawy budziło w najlepszym wypadku zdziwienie, a dużo częściej niezrozumienie

i sprzeciw23.

Wydawało się, że naród przez 16 miesięcy oddychał pełną piersią, ożyła w nim

nadzieja na to, że system komunistyczny lada moment upadnie, ale 13 grudnia

1981 r. rozpoczęła się wojna rządzących z narodem.

O ks. Jerzym Popiełuszko napisano już wiele prac, ukazały się również dokumenty

obrazujące jego życie, działalność i nadal pełną tajemnic męczeńską śmierć24. Całe

jego nauczanie przeniknięte było duchem miłości i przebaczenia, bez chęci zemsty

czy odwetu; było nawoływaniem do pokoju, apelem o rozwagę, cierpliwość i spokój.

I tylko jakże cyniczny ówczesny rzecznik rządu gen. W. Jaruzelskiego, J. Urban oraz

cała rządowa propaganda przedstawiała go jako anarchistę, „natchnionego polityczne-

go fanatyka”, Savonarolę antykomunizmu i żoliborskiego prowokatora politycznego,

urządzającego „seanse nienawiści”, a nie nabożeństwa. Prymas Glemp i inni hierar-

chowie nie dawali tym atakom skutecznego odporu25.

22 Patrz dość niejasne tłumaczenie Lecha Wałęsy [w:] Droga nadziei, Kraków 1990, s. 120–141; artykuły

opublikowane w numerze okolicznościowym „Tygodnika Solidarność”, 31 VIII 2010 r.; E. Zarzycka, Taki

honor był w ludziach /Szczecin, sierpień 1980/, s. 6–8; B. Madajczyk- Krasowska, Strach i radość / porozumienia gdańskie/, s. 10–12; Twarz tamtej władzy. Rozmowa B. Borusewicza z B. Madajczyk-Krasowską, s. 12–13; W. Żyszkiewicz, Śląsk tupnął mocno, s. 14–16; J. Dziadul, Maszynista na starych torach, „Polityka” 2010, nr 40, s. 94–97. A. Rozpłochowski aresztowany w 13 XII 1981 r. siedział na Rakowieckiej aż do sierpnia 1984

r. (z powodu ciężkiej choroby żony, którą złamano w wiezieniu i zarejestrowano jako agentkę Martę) zde-

cydował się na wyjazd za granicę. Nie otrzymał pomocy ani od L. Wałęsy, ani w Komitecie Prymasowskim.

Wyjechał 1 I 1988 r. Donosił na niego również własny ojciec, który w latach 50-tych prześladował stoczniow-

ców w gdańskim UB. Niedawno Rozpłochowski wrócił do kraju z żoną i próbuje na nowo zorganizować

swoje życie.

23 Zob. J. Tischner, Etyka w kręgu Solidarności. Homilia wygłoszona w katedrze NMP w Kielcach 14 VI 1981 r.

Tekst nieautoryzowany, oprac. J. Skrobecka, B. Nowak, idem, [w:] Etyka Solidarności, s. 9–17; Solidarność

sumień. Kazanie wygłoszone na Wawelu 19 X 1980 r.

24 Zob. m.in. E. K. Czaczkowska, T. Wiścicki, Ksiądz Jerzy Popiełuszko, Warszawa 2004 i załączona do pracy

bibliografia. Zob. także: Aparat represji wobec ks. Jerzego Popiełuszki 1982–1984, pod red. J. Mysiakowej, (wstęp J. Żaryn), t. 1, Warszawa 2009; J. Majewska, Ks. Jerzy Popiełuszko – niestrudzony kapelan ludzi pracy,

[w:] Kościół w obliczu totalitaryzmów. Zbiór studiów dla uczczenia XXV rocznicy męczeńskiej śmierci księdza

Jerzego Popiełuszki, Toruń 16–17 X 2009, pod red. W. Polaka, W. Rozykowskiego, M. Białkowskiego, J. Kufla,

Toruń 2010, s. 17–28; oraz inne artykuły autorstwa ks. J. Wąsowicza SDB, P. Pleskota, E. Wojcieszyk, A.

Wysockiego [w:] Ibidem.

25 J. Majewska, Ks. Jerzy Popiełuszko, s. 25; J. Rem (J. Urban), Seanse nienawiści, „Tu i teraz”, 19 IX 1984 [w:]

K. Daszkiewicz, Uprowadzenie i morderstwo ks. Jerzego Popiełuszki, Poznań 1990, s. 17.

138

Większość piszących o wyniesionym na ołtarze ks. Jerzym na ogół ostrożnie pomi-

ja jeden wątek i stara się uniknąć odpowiedzi na pytanie, czy postawa prymasa, części

biskupów i jego współbraci nie przyczyniła się w sposób pośredni do jego męczeń-

skiej śmierci. Został przeniesiony z akademickiego kościoła św. Anny w Warszawie na

stanowisko rezydenta, z zachowaniem obowiązków duszpasterza służby zdrowia, do

parafii św. Stanisława Kostki, gdzie miał mocne oparcie w ks. prałacie Teofilu Boguc-

kim. Krótko po powrocie ze Stanów Zjednoczonych, gdzie przebywał u swojej ciotki,

rozpoczęły się strajki na Wybrzeżu, które objęły wiele zakładów w całym kraju. Kiedy

Komitet Strajkowy Huty Warszawa wysłał Jacka Lipińskiego i Jana Marczaka z prośbą,

by przysłał kapłana, który mógłby 28 sierpnia 1980 r. odprawić dla hutników mszę,

prymas Wyszyński spośród wielu księży wybrał właśnie J. Popiełuszkę26. Było to być

może najtrudniejsze z powierzonych mu zadań.

Strajk w hucie rozpoczął się późno, bo dopiero w ostatnich dniach sierpnia. Nie

był żywiołowy ani szczególnie spontaniczny, chociaż wzięło w nim udział wielu człon-

ków PZPR (na 12 członków Komitetu Strajkowego 8 należało do partii). Skończył się

1 września. W pierwszych tygodniach działania nowy niezależny związek zawodowy

wiązał się ze strukturami niezależnych związków zawodowych Regionu Mazowsze,

ale zamierzał zajmować się głównie problemami branżowymi27.

Komitet Zakładowy Solidarność rozpoczął realizować rozmaite akcje. Obok orga-

nizowania imprez o charakterze wypoczynkowo-rekreacyjnym, ale za przyzwoleniem

ks. Jerzego i z poparciem kurii warszawskiej, zapraszali znakomitych gości z Wszech-

nicy Robotniczej Regionu Mazowsze oraz ze świata artystycznego. Solidarność brała

jednocześnie odpowiedzialność za swój zakład pracy. Hutnicy z Solidarności wzięli

udział w kilku akcjach protestacyjnych o charakterze ogólnokrajowym, poparli także

strajk chłopski na Rzeszowszczyźnie, strajkujące w Żyrardowie kobiety oraz strajk ele-

wów Wyższej Oficerskiej Szkoły Pożarnictwa na Żoliborzu28.

Na Mazowszu brak było jakichkolwiek tradycji zawodu hutniczego (pomagali ślą-

scy fachowcy), załoga licząca 10 tys. osób, w 85% składała się z osób pracujących na

etatach fizycznych a 40% miało wiejskie pochodzenie – byli to tzw. chłoporobotnicy,

nieidentyfikujący się do końca z zawodem i nisko opłacani29. I to wśród tych ludzi ks.

Jerzy cieszył się wielkim szacunkiem, bo „był autentyczny jako ksiądz, Polak i przyja-

ciel”30.

J. Ruman zastanawiał się, czy o wyborze ks. Popiełuszki na kapelana hutniczej

Solidarności nie zadecydowało to, że był on przedstawicielem Kościoła ludowego, na

26 J. Popiełuszko , Zapiski 1980–1984, Warszawa 1990, wprowadzenie prof. K. Szaniawski; Fragment: Za-

miast zapisków, s. 22.

27 B. Kaliski, NSZZ „Solidarność” a PZPR na przykładzie Huta Warszawa w latach 1980–1981 [w:] Niepiękny

wiek XX. Prof. Tomaszowi Szarocie w 70. rocznicę urodzin, Warszawa 2010, s. 553–562.

28 Ibidem, s. 56–583.

29 Ibidem, s. 554.

30 To on miał rację. O księdzu Jerzym Popiełuszce, jego posłudze i męczeńskiej śmierci z ks. infułatem Zdzisławem

Królem, ks. prałatem J. Sikorskim i Januszem Kotańskim rozmawiają Barbara Polak i Jan M. Ruman, Ksiądz

Jerzy Popiełuszko, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 10, s. 22.

139

który stawiał prymas Wyszyński. Posłał więc kapłana, prostego człowieka, pracowi-

cie szlifującego kazania, wygłaszane nieraz w sposób „chropowaty”. Ks. Popiełusz-

ko miał „parę prostych wskazówek i wręcz katechizmowe myślenie. Kilka prostych

prawd w życiu, którym służy, nie spekuluje i nie zastanawia się nad tym, co będzie.

Niezwykły jest ten jego ludowy katolicyzm w kazaniach, które nie są napastliwym

mówieniem o komunizmie, o konkretnych ludziach, które są głoszeniem wiary. (…)

Niesłychana jest pokora i posłuszeństwo tego człowieka, ciągle szukającego aprobaty

Kościoła, cierpiącego, że nie jest do końca rozumiany przez hierarchię. On wypełnił

tylko misję duszpasterską”31.

Nie uprawiając polityki, został do niej wbrew sobie wciągnięty. Był nie tylko ka-

pelanem hutniczej Solidarności. Ks. Z. Król nie ukrywa, że wielokrotnie atakowali

go inni księża, ale na jego msze za ojczyznę przyjeżdżali nie tylko ludzie z różnych

stron kraju. Pojawiali się także biskupi warszawscy, W. Miziołek i Z. Kraszewski. Ks.

Król dodaje, że dzisiaj wszyscy mienią się być wielkimi przyjaciółmi ks. Jerzego, a on

przychodził do mnie, by sobie popłakać. Nie doczekał się tego, na czym tak bardzo mu

zależało – „aprobaty jego działań, przynajmniej w kręgach kościelnych”. Ks. J. Sikorski

dodaje: „My wszyscy ulegaliśmy propagandzie”, dzięki której władza stwarzała pewien

obraz sytemu; wierzyli w niego księża i część biskupów. Ks. Sikorski początkowo rów-

nież nie chciał chodzić na żoliborskie msze, bo „mówiono, że są to mityngi antyko-

munistyczne (…), wydawało mu się, że tam dzieje się coś złego”. Ale wreszcie poszedł,

by stać się ich zdecydowanym orędownikiem32.

Prymas Józef Glemp bardzo przeżywał, że nie udało mu się uratować ks. Jerzego,

a wystarczyło, żeby nakazał mu wyjazd do Rzymu. Uzasadnił to tym, że nie mógł tego

zrobić, „ponieważ byłoby to zwycięstwo wrogów Kościoła. Oni [władze – Z.W.] by to

wykorzystali. Ja chciałem, ratując go, pozostawić mu wolny wybór i decyzja należała

do niego [a ks. Jerzy, czując zagrożenie życia, chciał wyjechać, ale najprawdopodobniej

czekał na zdecydowane polecenie prymasa – Z.W.]”33.

W Zeszycie czarnym pod datą 18 grudnia 1983 r. z goryczą pisał o rozmowie z Pry-

masem: „mógł być zdenerwowany [usprawiedliwiał go – Z.W.], bo wiele kosztował go

list do Jaruzelskiego w mojej sprawie (ks. Jerzego aresztowano na kilka godzin przed

wprowadzeniem stanu wojennego, ale wypuszczono). Ale zarzuty mi postawione

zwaliły z nóg. SB na przesłuchaniu szanowało mnie bardziej. Nie jest to oskarżenie.

Jest to ból, który uważam za łaskę Bożą (…). Najbardziej zabolały mnie zarzuty, że po-

łożyłem duszpasterstwo służby zdrowia, któremu przecież serce i dusze oddawałem

od pięciu lat. W związku z tym zarzutem napisałem list do moich przełożonych, bpa

Miziołka i ks. Króla, którzy na tym odcinku znają moją pracę doskonale”34. Więcej ks.

Jerzy nie rozwodził się nad całą sprawą, choć bardzo go bolała.

31 Ibidem, s. 23.

32 Ibidem, s. 11.

33 Ibidem, wypowiedź ks. Króla, s. 16.

34 J. Popiełuszko, Zapiski, s. 48.

140

Trudno uwierzyć w szczerość prymasa, skoro jeszcze po śmierci ks. Popiełuszki

jego dzieło kontynuowane przez wspierającego go tak bardzo proboszcza ks. Boguc-

kiego było postrzegane jako działania skierowane przeciwko Kościołowi – powiedział

ks. J. Sikorski. Nie wiem, czy dzisiaj znaleźlibyśmy wielu kapłanów, którzy z przeko-

naniem powiedzieliby, że to ks. Popiełuszko miał całkowitą rację.

W czasach pierwszej i podziemnej Solidarności byli „niepokorni” nie tylko wobec

władz państwowych kapłani i biskupi, tacy jak zarządcy: diecezji przemyskiej – Igna-

cy Tokarczuk i Tadeusz Błaszkiewicz, katowickiej – Herbert Bednorz, wrocławskiej

– Henryk Gulbinowicz oraz kilku innych. Spośród wielu „niepokornych” kapłanów

tytułem przykładu wybrałam tylko czterech z nich: Władysława Palmowskiego, Kazi-

mierza Jancarza, Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego i Romana Indrzejczyka, który zgi-

nął 10 kwietnia 2010 r. w katastrofie smoleńskiej.

Tym, kim dla Warszawy „był ks. Popiełuszko, tym dla Krakowa, a zwłaszcza Nowej

Huty był ks. Jancarz – człowiek charyzmatyczny, kapłan wielkiej odwagi i gorliwości

duszpasterskiej, a zarazem jeden z wielu «niepokornych» w Kościele katolickim”35.

Już w seminarium znany był z „impulsywnego charakteru” – ukończył je dzięki wsta-

wiennictwu kard. Karola Wojtyły. W 1972 r. przyjął święcenia kapłańskie. W 1978 r.

skierowano go do parafii bł. (wówczas) Maksymiliana Kolbe w Nowej Hucie – Mi-

strzejowice. Początkowo wciągnął go przede wszystkim wir pracy duszpasterskiej,

głównie z młodzieżą. Dopiero w 1980 r. włączał się powoli w sprawy robotnicze, ale

tak naprawdę aktywnym stał się wśród działaczy nielegalnej Solidarności i znacznie

szerzej pojętej opozycji po wprowadzeniu stanu wojennego. Wszystkie realizowane

przez niego inicjatywy były imponujące.

W Nowej Hucie już znacznie wcześniej była grupa księży, a wśród nich: Jan i Ja-

nusz Bielańscy, Tadeusz Zalewski, Franciszek Skupeń oraz cystersi z Mogiły, którzy

za wszelką cenę starali się odwrócić niekorzystny trend, odchodzenia mieszkańców

Nowej Huty od Kościoła. Wśród nowohuckiej społeczności, a miasto powstało tylko po

to, żeby „zgnieść konserwatywny, katolicki i antysocjalistyczny Kraków”, ciągle żywa

była pamięć o jego budowniczych, o szybkim awansie społecznym. W 1951 r., a był to

swoisty eksperyment ludowej władzy, Nowa Huta stawała się dobrze zorganizowanym

miastem, w którym mieszkało 350 tys. ludzi (dzisiaj 65 tys.)36.

Przez wiele lat organizacja partyjna była tu jedną z najsilniejszych w Polsce. Sta-

rano się zapomnieć o harówce pierwszego pokolenia junaków oraz robotników szcze-

gólnie tych od wielkich pieców i koksowni, i w ogóle w całym kombinacie, oraz o tym,

że „ciężka praca i wszechobecny alkohol zrobiły swoje (...). Na cmentarzu w Gręba-

łowie leży bardzo wielu mężczyzn, którzy nie dożyli czterdziestki, a na ich mogiłach

stoją jednakowe krzyże odlane w hucie”37.

35 T. Isakowicz-Zaleski, Księża wobec bezpieki, s. 57.

36 Zob. J. Dziadula, Huta bez buty, „Polityka” 2009, nr 29, s. 84–87.

37 Ibidem, s. 86.

141

Wydawało się, że mieszkańcy zobojętnieli na ludzkie tragedie, a z 40 tys. pracują-

cych w Hucie im. Lenina kształtowała się „tożsamość nowego człowieka” ( homo sovie-

ticus). Nad zmianą tej postawy przez lata pracowali ojcowie cystersi i księża parafialni.

Swoistą cezurą przełamywania tego procesu stały się zmagania przez lata zakończone

ostatecznie sukcesem o zbudowanie na terenie Nowej Huty kościoła; „rozgrywały się

tu regularne bitwy milicji i służby bezpieczeństwa z mieszkańcami”. Wielu uczest-

ników tych zajść szykanowano, wyrzucano z pracy, niektórzy trafiali do więzień. Ale

kiedy w 1980 r. na parafię Arka Pana przyszedł ks. Władysław Palmowski „czasy wy-

dawały się spokojne”38.

Rozpoczął swoją pracę od katechizacji i młodzieżowego duszpasterstwa. Po sierp-

niu 1980 r. często wyrażał opinię, że powstał w kraju wielki ruch „odnowy człowieka”,

ale nie sądził, że przerodzi on się w ruch niepodległościowy. Wielkie nadzieje wiązał

z 16 miesiącami wolności, bo to wówczas „nagle okazało się, że robotnik, chłoporobot-

nik, student, inteligent, intelektualista coś razem robią, o czymś dyskutują. Uważał,

że «wielkie» rodzi się na dole”. Po wprowadzeniu stanu wojennego uważał, że ich cały

dorobek trzeba ratować za wszelką cenę39.

Podobnie jak ks. Jancarz, z działaczami związku Solidarność spotkał się po raz

pierwszy w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. Wkrótce w sposób perfekcyjny zorganizo-

wał w Hucie jego tajne struktury. Stał się dla robotników, internowanych, więzionych

oraz ich rodzin jednym z najważniejszych ludzi. W 1982 r. spowodował zawiązanie się

niezależnego od Kościoła Funduszu Pomocy Pracowniczej NSZZ Solidarność.

W tym samym roku znalazł się wśród kapłanów, którzy 13 czerwca, w dniu Bożego

Ciała, doprowadzili – według opinii krakowskiego Urzędu ds. Wyznań – do demon-

stracji, a „dominikanin J. Kłoczowski uwijał się wśród demonstrantów, dodając im

otuchy”. Stało się to wbrew zaleceniom kurii, które skrytykował ks. A. Chojnacki, in-

wigilowany od lat 60-tych przez bezpiekę, zawsze niepokorny, zwany przez zwierzch-

ników „politykiem w sutannie”. Pracował w różnych parafiach, a do października

1981 r. jako proboszcz w parafii Narodzenia NMP na krakowskim Bieżanowie. Władze

odmówiły zatwierdzenia go jako proboszcza, dlatego został jedynie jej administrato-

rem. W 1986 r. na żądanie władz musiał opuścić Kraków40. Podobną jak ks. Chojnacki

opinię wyrażało wielu wiernych.

W związku z wizytą papieża, który w 1983 r. planował pojawić się w Mistrzejowi-

cach, władze kościelne „poświęciły” ks. Palmowskiego, bo taki był warunek rządzą-

cych – przeniesiono go nomen omen do miejscowości Straconka k. Bielska-Białej,

a po kilku miesiącach do Drawska Pomorskiego. I to tutaj przyjeżdżała na wakacje,

by spotkać się ze swoim kapłanem, nowohucka młodzież. Po 10 latach powrócił do

Morawicy pod Krakowem, ale niewielu wspieranych przez niego dawnych działaczy

38 M. Wyrwich, Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody… (Mt, 28. 19) [w:] Kapelani Solidarności, t. 1, s. 106.

39 Ibidem, s. 108.

40 T. Isakowicz-Zaleski, Księża wobec bezpieki, s. 73–85; Z najnowszej historii kościoła. Kościół w stanie wojennym. Wybór dokumentów z Archiwum Akt Nowych, Warszawa 2008, dok. 16 z 21 VI 1987 r., s. 97 [dalej:

Kościół w stanie wojennym].

142

Solidarności, którzy porobili polityczne kariery, zainteresowało się tym faktem i jego

osobą41. Ks. Jancarz z wielkim smutkiem, by nie powiedzieć wewnętrznym buntem

przyjął wiadomość o przeniesieniu proboszcza Arki Pana i przyjaciela jednocześnie.

Kiedy rozpoczęły się strajki na Wybrzeżu załoga nowohuckiego kombinatu mil-

czała, a duszpasterstwo wśród robotników nie wyglądało najlepiej. Niewielu było

w Hucie chętnych, by walczyć o godniejsze warunki pracy, zaś ostre podziały wśród

załogi wykorzystywała nie tylko dyrekcja i rządowe związki zawodowe.

W czasie strajku zorganizowanego w Hucie po 13 grudnia 1981 r. to nie ks. Jancarz

odprawiał dla nich mszę, tylko 6 innych kapłanów. Po jego rozbiciu wielką pomoc

represjonowanym, jako jeden z pierwszych, zorganizował ks. Palmowski i to on rów-

nież jako jeden z pierwszych odwiedził miejsce internowania w Załężu. Jednocześnie

ośrodek pomocy dla rodzin internowanych i osób represjonowanych powstał również

w Mistrzejowicach. Ks. Jancarz podjął bardzo owocną współpracę z podziemnymi

strukturami Solidarności. Na jego czwartkowe msze za ojczyznę przyjeżdżali również

ludzie z: Gdańska, Warszawy, Wrocławia, Bydgoszczy, Bielska-Białej, Torunia oraz rol-

nicy spod Przemyśla. Przyjeżdżał także ks. Popiełuszko. Wspierało go kilku nowohuc-

kich kapłanów oraz księża z innych diecezji, m.in.: ks. H. Jankowski z Gdańska, ks.

E. Frankowski ze Stalowej Woli, ks. S. Małkowski z Warszawy, ks. S. Kardasz z To-

runia – wszyscy zaangażowani we wspieranie nielegalnej Solidarności i opozycji42.

„Nigdy natomiast nie pojawili się na nich przedstawiciele władz archidiecezji krakow-

skiej, co przez uczestników było ustawicznie komentowane jako wyraz braku aproba-

ty Kurii Metropolitarnej” [pewnie słusznie – Z.W.] dla całej działalności ks. Jancarza43.

Po zamordowaniu ks. Popiełuszki na czwartkowe msze w Mistrzejowicach przy-

chodziło coraz więcej osób; powstało również stowarzyszenie Ruch Odwaga i Prawda

im. Ks. Jerzego Popiełuszki. Ks. Jancarz w 1984 r. współorganizował z dziennikarzem

M. Szumowskim Niezależną Telewizję Mistrzejowicką, by dokumentować wydarze-

nia ze zmagań Solidarności i opozycji z władzą totalitarną. Nie miał łatwego życia, bo

w środowisku kapłańskim wielu było takich, którzy obawiali się, że nie tylko na para-

fię mistrzejowicką, ale na całą archidiecezję ściągnie represje. Były próby ośmieszenia

go i lekceważenia. Niektórzy potępiali go z inspiracji SB. Bp J. Groblicki i kanclerz

kurii ks. B. Fidelus również publicznie go krytykowali. Kard. Macharski zajmował nie-

jednoznaczne stanowisko. Naciski SB, by wysłać go jak najdalej od Nowej Huty i Kra-

kowa (tak samo jak to było w przypadku ks. Palmowskiego) na razie nie odniosły skut-

ku. Usunięto go z Mistrzejowic w 1989 r., już po upadku komunizmu, a u zarania III

Rzeczpospolitej. Zdążył jeszcze zorganizować w sierpniu 1988 r. konferencję o pra-

wach człowieka; przyjechało na nią ponad tys. osób, w tym 40 delegatów ze świata.

41 M. Wyrwich, Kapelani, t. 1, s. 115.

42 Por. np.: E. Hałuszko, Słownik opozycji demokratycznej regionu toruńskiego 1980–1982, Warszawa 2008, s.

26, 49; K. Biernacki, Stanisław Kardasz [w:] Encyklopedia solidarności[on line], Dostępny w Internecie: http://

www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=Stanis%C5%82aw_Kardasz[dostęp: 5 XI 2010 r.];

Parafia MBZ i św. Jerzego w okresie stanu wojennego i w latach 1981–1989 [online], Dostępny w Internecie:

http://www.niedziela.diecezja.torun.pl/2007/0724/major.html[dostęp: 5 XI 2010 r.].

43 Ks. T. Isakowicz-Zaleski, Księża wobec bezpieki, s. 60–61.

143

Musiał czuć gorycz kiedy odprawiał swoją ostatnią czwartkową mszę. Chciał zam-

knąć owe czwartki – wspominał K. Fugiel. „Mówił, że po raz pierwszy nie ma pomy-

słu. (…) Powiedziałem, że zbliża się 1 Maja, więc może, by pójść ze sztandarami Soli-

darności z kościoła na hutnicze osiedla. Na Kalinowe, Szklane Domy, do Kombinatu.

Szybko to podchwycił. Lał straszliwy deszcz, ale tysiące ludzi szło w manifestacji do

bram Kombinatu. To była miara szacunku również dla tego, co dla nich robił”44.

Otrzymał probostwo w małej wiosce Luborzyca nieopodal Krakowa. Mimo całego

rozgoryczenia na tym maleńkim probostwie, próbował nadal realizować własne wizje

oraz idée fixe – by założyć radio emitujące audycje na Małopolskę, a potem na cały

kraj. „I założył je. Ale nie sprostało konkurencji”. Organizował dla swoich parafian

pielgrzymki do Rzymu. Zdążył jeszcze wybudować parafialny ośrodek pomocy. Zmarł

nagle 25 marca 1993 r. w wieku 46 lat. Uroczystościom pogrzebowym przewodniczył

kard. Franciszek Macharski45.

W związku z usunięciem ks. Jancarza z Mistrzejowic ks. Tischner, który nigdy

nie opowiadał się za radykałami, zdając sobie sprawę z tego, że stosunek Kościoła do

odradzającej się opozycji staje się ambiwalentny, a postawa części hierarchii kościel-

nej w latach 80-tych niejednoznaczna, napisał: „Za czasów Solidarności, gdzie tylko

to było możliwe, powstawały duszpasterstwa środowisk robotniczych. Potem, kiedy

wybuchł stan wojenny, część z tych duszpasterstw otrzymała innych opiekunów. Od-

wołano m.in. ks. Jancarza. Zmiany szły w stronę księży bardziej wyćwiczonych w po-

bożności. To jest charakterystyczny odruch Kościoła w takiej sytuacji. Kiedy powstaje

zagrożenie, wycofuje się radykałów na drugą linię. Kiedy jakiś radykał jest z zewnątrz

zbyt mocno atakowany, bierze się go w obronę, ale ustawia się go tak, żeby nie miał

zbyt dużo okazji do demonstrowania swojego radykalizmu. Jancarz mi opowiadał ja-

kie to było dla niego bolesne”46.

Tak stało się m.in. również z ks. Hilarym Jastakiem, urodzonym 17 kwietnia 1914 r.

w Kościerzynie (zm. w styczniu 2004 r.), zwanego „królem Kaszubów”, a potem „kró-

lem podziemia”47. Na I krajowym zjeździe Solidarności został pierwszym kapelanem

tego związku. Wcześniej rejestrował i dokumentował zbrodnie grudnia 1970 r. i po-

czątkowo jako jedyny odprawiał msze za poległych stoczniowców.

Kiedy proboszcz parafii, na terenie której była Stocznia Gdyńska, odmówił strajku-

jącym odprawienia mszy, zwrócili się do ks. Jastaka. Celebrował ją na terenie zakładu

17 sierpnia 1980 r. Udzielił również absolucji generalnej obecnym na nabożeństwie

– w obawie, że władze zastosują wariant siłowy. Sam był radykałem, ale nie popychał

ludzi do walki. Jedynie w swoim wspieraniu Solidarności był bardzo konsekwentny.

W 1984 r. został odesłany na emeryturę, a jego następca nie zaaprobował organizowa-

44 Cyt. za: M. Wyrwich, Kapelani, t. 1, s. 131.

45 T. Isakowicz-Zaleski, Księża wobec bezpieki, s. 64–72; M. Wyrwich, Niech słowo znaczy słow o [w:] Kapelani, t. 1, s. 125–132.

46 W. Bonowicz, Tischner, s. 402.

47 Zob. szerzej: J. Wójcicki, Rozmowy z księdzem Hilarym Jastakiem, Gdynia 1999.

144

nia duszpasterstwa ludzi pracy. Rzadko wspominał swoją aktywność w stanie wojen-

nym48.

Z Mistrzejowicami i ks. Jancarzem związany był również ks. Isakowicz-Zaleski.

Po latach napisał: „To co zrobił Jancarz, miało historyczne znaczenie. Inni też mogli

to robić, ale nie robili49”. Ks. Isakowicz-Zaleski urodził się 7 września 1956 r. w Krako-

wie. Jego droga do kapłaństwa była kręta i trudna. Od 1976 r. zdobywał swoje życiowe

doświadczenie w specjalnej jednostce wojskowej dla kleryków w Brzegu Opolskim.

Za poglądy i niesubordynację trafiał kilkakrotnie do aresztu. Odsłużył 2 lata i 2 mie-

siące (te ostatnie, dodatkowe, za karę)50. Po święceniach diakonatu roczną praktykę

odbywał w parafii p.w. św. Mikołaja w Chorzowie, gdzie do kościoła chodzili głów-

nie górnicy (i członkowie ich rodzin), pracujący w kopalniach: „Janina”, „Trzebinia”,

„Siersza” – i tu zastał go stan wojenny. Za zgodą proboszcza S. Grodeckiego włączył

się do organizowania pomocy aresztowanym, najczęściej brutalnie bitym oraz inter-

nowanym, o których losie przez dłuższy czas nic nie wiedzieli ich bliscy. Nadal współ-

pracował (a zaczął już w latach 70-tych) z nielegalną prasą i opozycją. Nawiązał z nią

kontakt po sierpniu 1980 r.51

Święcenia kapłańskie w Katedrze Wawelskiej otrzymał dopiero 22 maja 1983 r.

Liczył na wyjazd do Rzymu na dalsze studia, ale bez uzasadnienia odmówiono mu wy-

dania paszportu. Już po śmierci ks. Popiełuszki jesienią 1984 r. pojechał do Mistrze-

jowic. Ponieważ był wówczas na urlopie zdrowotnym ks. Jancarz zaproponował mu,

by przyjeżdżał w czwartki świadczyć posługę kapłańską. Szybko włączył się w inne

formy działalności realizowane „w mistrzejowickim państwie”, a ks. Jancarz wtajem-

niczał go w coraz więcej spraw. SB naciskała na kurię w sprawie przeniesienia ks.

Jancarza z Mistrzejowic i chociaż „władze kościelne nie akceptowały tego, co robił,

ale [ze względu na ludzi] bały się go ruszyć”. Wbrew oczywistym faktom wielu księży

twierdziło, że dla polityki zaniedbuje pracę duszpasterską. (Z powodu nadmiernego

radykalizmu kuria publicznie krytykowała również ks. Chojnackiego proboszcza kra-

kowskiej parafii na Bieżanowie)52. Dla ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego Mistrzejo-

wice były „oazą wolności”.

W Wielką Sobotę, 26 kwietnia 1985 r., ks. Tadeusz został dotkliwie pobity w piwni-

cy własnego domu, gdzie przechowywał bibułę; prawdopodobnie próbowano wzniecić

pożar, ale skończyło się na punktowych oparzeniach ciała. Kard. Macharski starał się

mu pomóc i ochronić księdza przed kolejną napaścią. Skierował go więc do sióstr do

Woli Justowskiej. Niestety drugi bardzo brutalny napad miał miejsce 5 maja 1985 r.53

48 M. Wyrwich, Zapisane na papierku od cukierka [w:] Kapelani, t.1, s. 173–188; P. Szubarczyk, Król Kaszubów,

„Nasz Dziennik” nr 17, 20–21 VII 2007 r.

49 T. Isakowicz-Zaleski (współpraca W. Bonowicz), Moje życie nielegalne, Kraków 2008; L. Kabłąk-Ziembicki,

ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski [w:] Opozycja w PRL: słownik biograficzny 1956–89, t. 1, s. 129–130.

50 T. Isakowicz-Zaleski, Moje życie, s. 49; T. Wyrwich, Kapelani, t. 2, Warszawa 2007, s. 308–309.

51 T. Isakowicz-Zaleski, Moje życie, s. 50–55, 58–59, 65.

52 Ibidem, s. 75–78.

53 Ibidem, s. 87–112.

145

Tymczasem nie tylko nowohuckie społeczeństwo zaczęło się dzielić. Jedni nie za-

mierzali angażować się w politykę, inni z coraz większą wrogością odnosili się do

Solidarności, a coraz mniej liczni dalej prowadzili swoją walkę, w czasach marazmu

zniechęcenia i niewiary, że w najbliższym czasie cokolwiek się zmieni. I wówczas

w czerwcu 1987 r. z kolejną pielgrzymką do Polski przyjechał papież, by w Gdańsku

na Zaspie przypomnieć zasadę Solidarności: „Jeden drugiego brzemiona noście”, zaś

na pobliskich ulicach stały czołgi i wozy opancerzone.

Ks. Isakowicz-Zaleski, dziś duszpasterz katolików Ormian, wspomina przede

wszystkim ruch, który obejmował wielu ludzi o różnych poglądach i niespecjalnie się

dziwi, że kiedy upadł komunizm, oni również poszli w różne strony, choć ubolewał

nad podziałami, które powstały tak szybko. Dodał także: „Ja tę jedność – a zarazem ist-

niejące podziały – najmocniej odczułem w 1993 r., kiedy był pogrzeb Jancarza. Ludzie

byli wtedy strasznie skłóceni [podkreślenie – Z.W.]. A jednak wszyscy, niezależnie od

tego jak ostro przeciwko sobie występowali, spotkali się przy jego trumnie”54.

Ks. Roman Indrzejczyk urodził się w Żychlinie w 1931 r. Naukę w seminarium du-

chownym rozpoczął w 1951 r., a po 5 latach został przez kard. Wyszyńskiego wyświę-

cony. Miał również dwa dyplomy, teologa i psychologa. Trafił jako wikary do Drwale-

wa, potem do Grodziska Mazowieckiego i tu w roku szkolnym w 1958/1959 zakazano

mu prowadzenia katechezy. Posługiwał w 3 dużych warszawskich parafiach: św. Alek-

sandra na placu Trzech Krzyży, Nawiedzenia NMP na Starówce oraz Matki Bożej Lo-

retańskiej na Pradze. Przez 15 lat był także duszpasterzem służby zdrowia. W 1964

r., „będąc już w drodze do biskupstwa, trafia na «boczny tor» do Tworek Pruszkowa”,

gdzie był kapelanem szpitala psychiatrycznego i proboszczem tamtejszej parafii przez

ponad 20 lat. „Niektórzy mówią, że za «brak elastyczności». Inni – że za krytykę po-

staw niektórych hierarchów kościelnych”55. Skupiał tu wokół siebie coraz więcej mło-

dzieży, również studenckiej, ale jego nowoczesny sposób katechizacji nie odpowiadał

władzom, zwłaszcza, że zło nazywał złem.

Strajki i powstanie Solidarności przyjął z zaskoczeniem, ale nikogo nie namawiał,

by zapisywać się do związku. Po wprowadzeniu stanu wojennego, czym był szczerze

zaskoczony, całym sercem włączył się w działalność opozycji: kolportował ulotki i nie-

legalną prasę, zapraszał znanych wykładowców, aktorów, jak i innych proboszczów.

Zorganizował rozdawnictwo darów. Współpracował z miejscowym Radiem Solidar-

ność i włączył się w akcje protestacyjne przeciwko „kłamliwej propagandzie Dzien-

nika Telewizyjnego”56. Jednocześnie uczył ludzi jak stłumić strach przed prześlado-

waniami. Pod naciskiem nie tylko miejscowych władz został przez prymasa Glempa

przeniesiony do Warszawy do parafii p.w. Dzieciątka Jezus. Jego kościół był otwarty

dla wszystkich, a na plebanii zagnieździła się „nielegalna Solidarność”. Kiedy SB po

roku odkryła ten fakt podpaliła świątynię – spłonął tylko ołtarz.

54 Ibidem, s. 242.

55 M. Wyrwich, I poczułem krople łzy i do dzisiaj ją czuję [w:] Kapelani, t. 3, s. 83–85.

56 Zob. T. Zakrzewski, Dziennik Telewizyjny. Grzechy i grzeszki, Warszawa 2003, s. 193–194, 284–286, 331.

146

Pod koniec i w połowie lat 80-tych parafię tego niewielkiego żoliborskiego kościo-

ła przemienił we wspólnotę ponad wszelkimi istniejącymi podziałami. Było w niej

„miejsce dla wszystkich, od J. Kuronia i J. J. Lipskiego po braci Kaczyńskich i Strzem-

boszów, a czasem dużo bardziej na prawo”57. Odbywały się posiedzenia najwyższych

władz Solidarności, zarówno struktur regionalnych jak i krajowych, tajne posiedze-

nia Tymczasowej Komisji Krajowej oraz Komisji Interwencji i Praworządności NSZZ

Solidarność. Tu powstał Komitet Obywatelski przy Lechu Wałęsie oraz odbył się

w 1988 r. „nielegalny zjazd «tolerowanej» już wówczas przez komunistów «Solidarno-

ści». Zjawili się na nim przedstawiciele niektórych partii opozycyjnych”58.

Zawsze potrafił twardo bronić swoich racji. Jednym z przykładów jest jego wypo-

wiedź z 7 grudnia 1982 r. Znalazł się wśród kilku innych księży, głównie kontestato-

rów postawy prymasa, bo został przez niego zaproszony na spotkanie dotyczące oceny

sytuacji w kraju, którą prezentował kard. Glemp. Powiedział wówczas: „Pewnie ksiądz

prymas ma rację, ale w odbiorze naszym musimy być bardziej w świecie współcze-

snym. Powszechnie społeczeństwo odczuwa linię Kościoła jako wielką politykę i tak

odbierane są wystąpienia prymasa. W maju ks. prymas powiedział, że «kamienie nie

są argumentem», a ludzie szukali przeciwwagi, że argumentem nie są również pałki,

wypowiedziami prymasa manipuluje się. Po co ksiądz prymas daje wywiady? [ oklaski]

… kiedy wywiady i atak będą wykorzystane. Wygląda tak, jak gdyby Kościół umówił

się z Jaruzelskim i prowadził z nim jedną linię. To nie myśmy (księża) ponieśli klę-

skę, ale nie potrafiliśmy podtrzymać ludzi, którzy klęskę ponieśli. Oceny moralne, do

których jesteśmy powołani, są niejednoznaczne i zakamuflowane. Ludzie mają za złe

Prymasowi kilka wypowiedzi. Ludzie nie szukają winnych, ale szukają oparcia. Nie-

gdyś papież Leon Wielki powstrzymał Attylę i Hunów, gdy szli przeciwko Rzymowi,

podobnie i dziś trzeba urządzić procesje duchowieństwa z prymasem na czele prze-

ciwko ZOMO. Może, by nas pobili ( oklaski) zobaczylibyśmy kto i za co jest bity, co to

znaczy być bitym [ Wiec się robi – niespokojna uwaga ks. S. B. Piaseckiego]. Mowa była

o przywilejach Kościoła, po co myśmy te przywileje przyjmowali? Z wielu przywile-

jów księża korzystali natychmiast. Protesty publiczne są konieczne, ludzie boją się

podawania nazwisk, a my jesteśmy niejednoznaczni. Przed grudniem 1981 r. Kościół

bardzo aktywnie włączył się w «Solidarność»: przemówienia, nabożeństwa, poświęca-

nie sztandarów, pomników. Po grudniu ludzie mają pretensje, że ich zostawiliśmy”59.

Na większość pytań ks. Indrzejczyka prymas nie odpowiedział. Później, nie bez

oporów, podpisał jego nominację na kapelana Prezydenta Rzeczypospolitej Lecha Ka-

czyńskiego. Ks. Indrzejczyk doświadczył także ludzkiej niechęci, wręcz nienawiści,

ale nie było w nim goryczy. Jak napisał Z. Nosowski: „(…) słynął z cierpliwości bun-

tował się tylko przeciwko złu, strukturom i układom, ale nigdy przeciwko człowieko-

wi”60. Wierzył, że w każdym można odnaleźć jakieś dobro.

57 Z. Nosowski, ks. Roman Indrzejczak. (Nie)zwykły ksiądz, „Tygodnik Powszechny” 2010, nr 16, s. 9.

58 M. Wyrwich, I poczułem krople łzy, s. 93–94.

59 P. Raina, Kościół w Polsce, s. 26–27.

60 Z. Nosowski, ks. Roman Indrzejczak. (Nie)zwykły ksiądz.

147

Nieco inny był przypadek ks. Henryka Jankowskiego. Walka, rozczarowanie, ma-

skarada – tak można by podsumować historyczny czas ks. Henryka Jankowskiego.

Zasług ks. Henryka Jankowskiego nie sposób porównać z życiem i posługą ks.

Jerzego Popiełuszki, ale i tego kwestionować nie można, że przez wiele lat był również

symbolem kapelana Solidarności nie tylko na Wybrzeżu. Parafia św. Brygidy w Gdań-

sku, której był proboszczem, po wprowadzeniu stanu wojennego pozostawała miej-

scem bezpiecznym. Tu znajdowali pomoc represjonowani61, wyrzucani z pracy; ci,

którzy opuszczali obozy internowania lub więzienia (wspomógł 60 internowanych).

Ściągał także dary z Zachodu, nie tylko żywność, odzież i lekarstwa, ale także maszy-

ny poligraficzne. Nierzadko na plebani ukrywał tych, którzy działali w nielegalnych

strukturach Solidarności. Urządzono tu również nieoficjalne biuro Lecha Wałęsy, czy

raczej lokum reprezentacyjne Związku.

Na tej plebani, w której stały gdańskie meble, a posiłki jadano na pięknej porcela-

nie, działy się rzeczy ważne. Nie będzie przesady w stwierdzeniu, że Solidarność prze-

trwała dzięki Kościołowi oraz m.in. dzięki takim kapelanom, jak Henryk Jankowski.

Nikt nigdy nie zadał pytania skąd w tym morzu ludzkiej biedy brały się pieniądze na

luksusowe jego życie, zakup mercedesa itp. W kościele św. Brygidy gościł dwukrotnie

ks. Jerzy Popiełuszko, wygłaszał homilie 13 sierpnia i 13 października 1984 r. Prze-

mawiali również świeccy działacze opozycji, w tym A. Michnik. Pod koniec lat 80-

tych przyjmowano tu znaczących zagranicznych gości, a wśród nich senatora Edwar-

da Kennedy’ego, Margaret Thatcher, wiceprezydenta Stanów Zjednoczonych Georga

J. Busha62.

Jerzy Borowczak (obok B. Borusewicza, B. Felskiego i L. Prądzyńskiego zapocząt-

kował strajk w Stoczni im. Lenina, gdzie więcej było bezpieki niż jego organizato-

rów) wyliczał zasługi ks. Jankowskiego dla Trójmiasta, a były wśród nich: założenie

liceum katolickiego, Centrum Ekumenicznego u Brygidek, Stowarzyszenia Funduszu

Stypendialnego dla dzieci i młodzieży (w tym dla młodych utalentowanych pianistów

i śpiewaków), budowę szpitala, wysłanie kilku dzieci na zaplanowane zagraniczne

operacje; ściągnął także sztuczną skórę, by leczyć poparzonych w Stoczni Gdańskiej

robotników. Zawsze pomagał osobom potrzebującym, szpitalom, domom dziecka63.

Ks. Jankowski u boku Wałęsy odegrał znaczącą rolę i niewątpliwie chciał być „szarą

eminencją”, chociaż przez wielu działaczy związku nie był lubiany. Po zdobyciu prezy-

dentury przez Wałęsę w grudniu 1990 r. „mogło się wydawać, że zostanie doceniony

i nagrodzony” – podobno chciał zostać pierwszym biskupem polowym po przywró-

ceniu Ordynariatu Polowego lub osobistym kapelanem nowo wybranego prezydenta,

ale ten wolał ks. Franciszka Cebulę. Nie wiemy, czy stało się tak z podpowiedzi które-

61 M. Wyrwich, Co ten ksiądz tu jeszcze robi? [w:] Kapelani, t. 1, s. 191–206.

62 R. Graczyk, Walka i maskarada. Tydzień temu zmarł ks. Henryk Jankowski. Był legendą. Nie tylko piękną,

„Wprost” 2010, nr 30, s. 25.

63 Ibidem, s. 27. Podobno w 2008 r. sprzedał dwa swoje mercedesy oraz kilkanaście fraków i surdutów –

a pieniądze uzyskane ze sprzedaży przeznaczył na cele charytatywne; M. Wyrwich, Co ten ksiądz tu jeszcze

robi, s. 201; Twarz tamtej władzy – rozmowa B. Madajczyk – Krasowskiej z Bogdanem Borusewiczem, „Tygodnik Solidarność”, numer okolicznościowy z 31 VIII 2010 r., s. 12 [dalej: Rozmowa].

148

goś z biskupów, czy też z innych powodów; a może zdecydował o tym bezsprzeczny

fakt, że prałat Jankowski zbytnio był łasy na wszelkie zaszczyty i dlatego odsunięto go

w cień (ks. Tischnerowi, który przyjeżdżał do św. Brygidy z wykładami i homiliami,

ks. Jankowski przez pewien czas imponował, głównie dlatego, że na Wybrzeżu stwo-

rzył własne niezależne „państwo w państwie64”).

Na początku wolnej Polski człowiek, który był współtwórcą Solidarności ruchu da-

lekiego (tak się przynajmniej wydawało Z.W.) od wszelkiej ksenofobii, przeistaczał się

w szybkim tempie w antysemitę – pisze R. Graczyk (to też nie było moim zdaniem

nagłe przeistoczenie się; wystarczy uważnie prześledzić literaturę i dokumenty); liczył

Żydów w polskim rządzie, bronił krzyży na żwirowisku w Auschitz-Birkenau, współ-

pracował ze zdeklarowanymi antysemitami Janem Kobylańskim i Leszkiem Bublem,

wystawiał w kościele św. Brygidy antysemicką w swojej wymowie bożonarodzeniową

szopkę. „Osobną sprawą jest angażowanie Kościoła w dziwaczne przedsięwzięcia ide-

owe ks. Jankowskiego. Najbardziej spektakularne były organizacje Grobu Pańskiego

w kościele św. Brygidy, szczególnie dwie: jedna «głosząca» antysemityzmem, druga

ostrzegająca Polskę przed bezbożną Unią Europejską”65. Ks. Jankowski zmarł 12 lipca

2010 r.

Jego postać nie jest całkowicie jednoznaczna, również jeśli chodzi o jego działal-

ność w i dla Solidarności. Daleka jestem od fascynowania się ustaleniami G. Maj-

chrzaka, który posługuje się głównie zachowanymi materiałami esbeckimi, ale za-

łączone do pracy dokumenty zdają się wskazywać na współpracę ks. Jankowskiego

z oficerem SB, wspomnianym już R. Berdysem; choć wszystkie oskarżenia jakoby ks.

Jankowski wpłynął na wybór L. Wałęsy, któremu powierzono stanowisko przewodni-

czącego Solidarności i skład Komisji Krajowej, że udało mu się doprowadzić do wy-

eliminowania kilkunastu najbardziej radykalnie nastawionych działaczy, a wcześniej

przekazywał informacje o przebiegu rozmów z delegacją rządową i atmosferze panu-

jącej wśród strajkujących, donosił o przebiegu posiedzeń Komisji Krajowej; o kontro-

wersjach, które wystąpiły podczas I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ Solidarność;

wreszcie, że skonfliktował środowisko Solidarności w rejonie gdańskim – nie znalazły

wiarygodnego potwierdzenia. Podobnie jak absurdalne informacje, które ukazały się

w niszowej antyklerykalnej gazecie „Fakty i Mity” z 20–26 sierpnia 2004 r. w artyku-

le A. Torczyńskiej pt. Agent „Libella” . Ale znaleźli się również czytelnicy, którzy roz-

powszechnili owe sensacje. Wynikało z nich, że ks. Jankowski miał współpracować

z bezpieką już w sierpniu 1980 r. (a nawet wcześniej, bo od 1978 r.), a mszę w Stoczni

Gdańskiej odprawiał rzekomo dzięki zabiegom SB. Również wygłoszona pierwsza

wówczas homilia miała jakoby powstać przy udziale SB (jej tekst zaaprobował sam

minister spraw wewnętrznych)66. Większość materiałów operacyjnych – kryptonim

„Libella/Delegat”, została w „ekspresowym tempie zniszczona” – dlatego o ich zawar-

64 W. Bonowicz, Tischner, s. 402–403.

65 Kościół hierarchiczny mimo wielu obaw o wejście Polski do UE w 2004 r. ostatecznie poparł działania rzą-

du. R. Graczyk, Walka i maskarada, s. 25–26; nieudaną próbę obrony ks. Jankowskiego podjął M. Wyrwich,

Co ten ksiądz tu jeszcze robi? , s. 203–204.

66 G. Majchrzak, Kontakt Operacyjny „Delegat” vel „Libella” , s. 8–9, 13–18 .

149

tości (poza jedną zachowaną) teczką, nie wiemy nic. Atakujący Wałęsę S. Cenckiewicz

i P. Gontarczyk również nie napisali nic znaczącego o ks. Jankowskim. Ta sama uwaga

dotyczy monografii P. Zyzaka67.

W 2001 r. ukazał się opracowany przez wrocławskich historyków pierwszy tom

Drogi do niepodległości 1944–1956/1980–1989, a w nim biogram Wałęsy i informacja

o nim jako TW „Bolek” w czasie grudnia 1970 r. Ks. Jankowski powiedział wówczas

podobno: „Jeżeli Wałęsa miał być agentem, to my wszyscy jesteśmy agentami”68.

Największym zaskoczeniem była podana przez P. Adamowicza i A. Kaczyńskie-

go w „Rzeczypospolitej” z 5–6 i 7 sierpnia 2006 r. informacja o tym, że ks. Jankow-

ski relacjonował SB przebieg wizyty delegacji Solidarności u Jana Pawła II w 1981 r.

Członkowie delegacji domyślali się, że jest wśród jej członków „wtyczka”. Nie wiemy,

czy fakt ten był znany prymasowi Józefowi Glempowi bądź Lechowi Kaczmarkowi

ordynariuszowi gdańskiemu. Ten pierwszy na pytanie, czy ks. Jankowski zaszkodził

Kościołowi, odpowiedział: „Było więcej ludzi bardziej niebezpiecznych. On nie chciał

szkodzić Kościołowi69”.

Później pojawiły się nowe rewelacje w tej samej sprawie, a sam ks. Jankowski

posądzał o zdradę Tadeusza Mazowieckiego, Andrzeja Celińskiego, Bronisława Ge-

remka, żydowskiego prof. z Wrocławia Karola Modzelewskiego, doradcę prymasa

S. Wyszyńskiego A. Kukołowicza, trzech innych kapłanów (nie podał nazwisk), którzy

byli w składzie delegacji. Ówczesny metropolita, abp Tadeusz Gocłowski w 2009 r.

nie potwierdził oskarżeń, ale jego ocena całej sprawy nie była wcale jednoznaczna.

Twierdził, że są tylko przypuszczenia, że nie ma żadnych dokumentów, a potem gło-

śno zastanawiał się „po co o tym pisać, to naprawdę niebezpieczne”, ale w kontekście

„ewentualnej nieświadomej współpracy” ks. Jankowskiego z SB mówił także o swoich

wątpliwościach. Władze oczekiwały od bp. Gocłowskiego, że uspokoi ks. Jankowskie-

go i środowisko z nim związane, prowadzące antypaństwową działalność. Ponieważ

nie doczekano się żadnej decyzji biskupa dlatego zawieszono w diecezji gdańskiej całe

budownictwo kościelne i sakralne70. Mimo rozmaitych skandali wywołanych przez ks.

Jankowskiego, ostrzeżeń, rozmów i napomnień, bp Gocłowski czekał około 10 lat, by

odwołać go z funkcji proboszcza (mógł mieszkać na plebani jako rezydent). Kiedy ten

pojechał do Rzymu, by szukać pomocy w Watykanie, papież już go nie przyjął. Nie wy-

kluczone, że był to w życiu księdza prałata kolejny przełomowy moment, a jego dalsze

poczynania zdają się wskazywać na to, że albo zdziwaczał, albo krok po kroku przekre-

67 S. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, SB a Lech Wałęsa. Przyczynek do biografii, Warszawa – Kraków 2008, s. 27,

133, 170; P. Zyzak, Lech Wałęsa. Idea i historia. Biografia polityczna legendarnego przywódcy Solidarności do

1988 r., Kraków 2009, s. 223, 229, 424. Autor w odniesieniu do Wałęsy używa określenia były elektryk – ma

ono wydźwięk pejoratywny i zdecydowanie lekceważący.

68 Rozmowę z nim opublikowaną w „Gazecie Wyborczej” 1 I 2005 r. przeprowadził M. Sterling i M. Kowal-

ski, Kontakt operacyjny „Delegat”. Agenci Służby Bezpieczeństwa między prymasami Polski a „Solidarnością” .

oraz Tożsamość informatora ukryte w archiwach IPN, „Rzeczpospolita” z 7 VIII 2006 r.

69 Cyt. za: G. Majchrzak, Kontakt Operacyjny „Delegat” vel „Libella” , s. 9; Przy tej okazji nasuwa się jeszcze

refleksja. Nawet w odniesieniu do tych księży, których współpraca ze służbami specjalnymi została udo-

wodniona – kościół hierarchiczny na ogół starał się znaleźć jakieś usprawiedliwienie.

70 Ibidem, s. 10.

150

ślał swoje wcześniejsze zasługi – jako kapelana gdańskiej Solidarności. A może wła-

śnie do niego można by odnieść słowa ks. infułata Z. Króla, z cytowanej już rozmowy:

„Trzeba mieć świadomość tego, jak działa psychologia tłumu, jak wynosiła trybunów

ludu. Nie powiedziałbym, że to jest złe, że strony rzeszy ludzi. Jeżeli natomiast ten

kogo rzesza wynosi, uwierzy w to, co tłum mówi, to przegrywa na stracie. Wcześniej

czy później poniesie klęskę”.

Wszystko zaczęło się 16 sierpnia 1980 r. podczas drugiej fazy strajku. Stoczniowcy

na ten strajk zaprosili właśnie ks. Jankowskiego, ale zezwolenie, o które poprosiła Ali-

na Pieńkowska, mógł dać tylko ordynariusz gdański L. Kaczmarek. Podobno „postawił

warunek, że musi się na to zgodzić I sekretarz KW PZPR – Tadeusz Fiszbach! Zaszo-

kowany Fiszbach odpowiedział, ludzie, ja jestem sekretarzem partii, a nie biskupem!

Jeżeli już chcecie czyjejś zgody to, idźcie do wojewody. Wojewoda Jerzy Kołodziejski

po chwili wahania wydał zgodę”71.

Niewykluczone, że ta pierwsza msza również uratowała strajk, a był to czas kiedy

wszyscy bali się, że władza znowu zastosuje wariant siłowy. 16 sierpnia ks. Jankowski

przybył do stoczniowców, by następnego dnia o godz. 9.00 odprawić msze. Dopiero

następne zaczęły gromadzić wielotysięczne tłumy72.

Warto również przypomnieć, że ks. Jankowski 15 grudnia 1975 r. zaczął odprawiać

msze w intencji stoczniowców zamordowanych 5 lat wcześniej i należał do tych osób,

które domagały się upamiętnienia ich tragicznej śmierci. Prawdopodobnie na polece-

nie ministra spraw wewnętrznych Kiszczaka 20 lipca 1984 r. Prokuratura Wojewódzka

w Gdańsku „oskarżyła go nadużywanie sumienia i wyznania, podejmowanie działań

w celu wywołania niepokoju społecznego, rozgłaszanie fałszywych wiadomości na

temat tego, że PRL nie jest suwerenna, wystawienie w kościele na widok publiczny

napisów nawiązujących do działalności zdelegalizowanej «Solidarności», tolerowanie

manifestacji politycznych podczas nabożeństw”. Sąd umorzył sprawę 10 sierpnia na

mocy ogłoszonej przez władze amnestii73. Na początku powoływania do życia legalnej

Solidarności – jak wynikałoby z relacji B. Lisa – ks. Jankowski jeździł z przedstawi-

cielami jej kierownictwa po całej Polsce i podobno był pośrednikiem między ducho-

wieństwem, głównie parafialnym a władzami związku – „spełniał rolę, na którą było

zapotrzebowanie”, chociaż budziło to niezadowolenie niektórych doradców Wałęsy.

To ze św. Brygidy wychodziły manifestacje 1 i 3 maja, 11 listopada i 13 grudnia, a ks.

Jankowski był wówczas bardzo potrzebny. Jego działalność fascynowała nie tylko wier-

nych, ale i niektórych kapłanów (J. Popiełuszkę, J. Tischnera, K. Jancarza i in.).

Jednocześnie, jak pisano 17 grudnia 1980 r. w raporcie Naczelnika Wydziału III

A KW MO w Gdańsku ds. rozpracowywania NSZZ Solidarność do Departamentu IIIA

MSW: pozytywnie należy ocenić wpływ ks. Jankowskiego na Wałęsę i wpisywanie się

71 J. Skoczylas, Największy strajk nowoczesnej Europy ..., s. 40

72 Ks. Henryk Jankowski [hasło] [w:] Opozycja w PRL: słownik biograficzny 1956–89, pod red. J. Skórzyński, P. Sowiński, M. Strasz; t. 3, Warszawa 2006, s. 108–110.

73 G. Majchrzak, Kontakt Operacyjny „Delegat” vel „Libella” , s. 28; Zob. także: P. Raina, Ksiądz prałat Jankowski walczy o prawdę, Warszawa 1998.

151

w ogólną „tendencję kleru z terenu woj. gdańskiego, zmierzającą do łagodzenia na-

pięć; również poprzez bezpośrednie kontakty z działaczami Międzyzakładowego Ko-

mitetu Strajkowego74. Po ogłoszeniu stanu wojennego Stocznia Gdańska rozpoczęła

trzydniowy strajk, spacyfikowany przez ZOMO, zakończony aresztowaniem członków

Komitetów Strajkowych. Kiedy aresztowano Lecha Wałęsę „wiele decyzji w jakimś

stopniu było w rękach księdza Jankowskiego” – relacjonował inny z uczestników straj-

ków, J. Borowczak75.

Ksiądz prałat włączył się w organizowanie szeregu akcji charytatywnych, kontynu-

ował msze o charakterze patriotycznym, które nadal przyciągały tłumy tak, jak jego

kazania. Mimo że dość często nawoływał w nich do podjęcia dialogu, władza na ogół

odczytywała je jako ataki na „socjalistyczną ojczyznę”.

Tymczasem ks. Jankowski wielokrotnie wzywał do kształtowania właściwych po-

staw moralnych, przypominał o godności ludzkiej, o tym, że „kryzys Polski to przede

wszystkim bankructwo idei tych, którzy przez fałsz lub złudzenie hołdowali jej [jest

to wyraźny przytyk do kierownictw Solidarności – Z.W.]; dopiero wtórnym jej wyni-

kiem było załamanie się koncepcji społeczno-politycznych i gospodarczych (…). Nie

ma powodu do akceptacji filozofii «opuszczonych rąk». Nie zwieszajcie głów w po-

czuciu bezradności, nie poddawajcie się rozpaczy. (…) Nie dawajcie posłuchu tym,

którzy mówiąc wszystko stracone, namawiają was do wódki i nieróbstwa”. Kilkaset co

najmniej razy napominał robotników, żeby nie dawali się „sprowadzić do poziomu

bezmyślnej maszyny”. Ale jednocześnie w jego homiliach nigdy nie było wyłącznie

politycznych akcentów, ponieważ ks. Jankowski wielokrotnie odwoływał się do na-

uczania Chrystusa76.

Komuniści nawet wówczas, kiedy nadchodził kres ich rządów, wierzyli chyba do

końca, że całkowicie skompromitują Kościół albo w najlepszym razie zneutralizują

go, a przynajmniej ograniczą mu pole działania. Przyzwyczajeni przez 40 lat do sto-

sowania bezwzględnego terroru użyli go również na krótko, przed tym momentem,

w którym dotarła do ich świadomości myśl, że oddanie władzy jest nieuniknione.

Pozostawili po sobie krwawy ślad w postaci tzw. niewyjaśnionych „zgonów”, a raczej

zabójstw (dzieła nieznanych sprawców) i umorzonych spraw księży: S. Palimąki,

A. Kija, Kowalczyka (o. Honoriusza) i znacznie głośniejszych zbrodni popełnionych

na ks. Niedzielaku, ks. S. Suchowolcu, ks. Zychu i symbolu Solidarności – ks. Jerzym

Popiełuszko, czy też w postaci nieudanego zamachu z 19 maja 1984 r. na abp. wro-

cławskiego H. Gulbinowicza. Jeszcze przed zniesieniem stanu wojennego próbowa-

no zmusić „Kościół do odstąpienia od praktyki popierania pozycji” i zrezygnowania

z odbudowywania Solidarności w jej pierwotnym kształcie. Prowadzono na ten temat

jałowe na ogół rozmowy, bo po stronie rządzących nie było woli osiągnięcia kompro-

74 Kryptonim „Klan”, Służba Bezpieczeństwa wobec NSZZ „Solidarność” w Gdańsku, t. 1: wrzesień 1980 – wrze-

sień 1982, wybór i oprac. M. Kruk, R. Żydonik (współpraca, wstęp S. Cenckiewicz), Warszawa – Gdańsk

2010, s. 320, dok. 81.

75 M. Wyrwich, Kapelani, t. 1, s. 198–199.

76 Ibidem, s. 198–199.

152

misu. Chcieli natomiast zmusić stronę kościelną z wycofania się z pozycji arbitra,

w całkowitym przeświadczeniu, że opozycja zostanie rozbita tak dalece, że zniknie

z politycznej sceny77.

Gen. W. Jaruzelski niejednokrotnie podkreślał, że „nie po to wyłamano jeden bok

trójkąta (państwo, Solidarność, Kościół), by ponownie dopuścić do odtworzenia sytu-

acji z lat 1980–1981”78. Jeszcze na progu lat 90-tych nie udało się Komisji Nadzwyczaj-

nej do Zbadania Działalności MSW pod przewodnictwem J. Rokity wyjaśnić owych

tajemniczych zgonów (również wśród czynnych członków Prymasowskiego Komitetu

Pomocy), dlatego wszystkie sprawy zostały umorzone. J. Rokita w raporcie przesła-

nym 19 lutego 1991 r. do prokuratora generalnego wskazywał jednocześnie na ist-

nienie w Departamencie IV MSW „zorganizowanej grupy przestępczej” (Grupa „D”),

działającej przeciwko duchowieństwu katolickiemu. Nie mógł o niej nie wiedzieć szef

tego resortu, gen. Cz. Kiszczak, ale nikogo nie zdołano pociągnąć do odpowiedzial-

ności (poza zabójcami ks. Jerzego). Wszyscy funkcjonariusze grupy „D” mieli wyższe

wykształcenie, m.in. P. Grosman i mjr W. Pełka (organizowali zamach na abp. Gulbi-

nowicza). Prokuratura Wojewódzka w Warszawie 28 czerwca 1996 r. ostatecznie umo-

rzyła śledztwo, powołując się na ustawę o amnestii z 21 lipca 1984 r.79

Ks. S. Niedzielak, urodzony 1 września 1914 r. w Płocku, a wyświęcony 23 czerw-

ca 1940 r., był kapelanem organizacji podziemnych AK i WiN, proboszczem w kilku

warszawskich parafiach, strażnikiem pamięci Polaków pomordowanych w Katyniu

i innych miejscach ZSRR. Wspierał Polaków mieszkających m.in. w Kazachstanie.

W latach 80-tych współtworzył Sanktuarium Poległych i Pomordowanych na Wscho-

dzie (poświęcił je prymas Glemp). W 1988 r. został opiekunem Wspólnoty Rodzin Ka-

tyńskich. Zainicjował i celebrował msze katyńskie oraz upamiętniał napaść ZSRR na

Polskę 17 września 1939 r. Od 29 lutego 1977 r. z nadania metropolity warszawskiego

pracował jako wicedyrektor i administrator w kościele św. Boromeusza w Warszawie.

W sierpniu 1979 r. podpisał apel Komitetu Porozumienia na Rzecz Samostanowienia

Narodu (jest w nim żądanie wprowadzenie wolnych wyborów).

W 1986 r. popierał, wbrew opinii swoich zwierzchników, wmurowanie kamien-

nej tablicy poświeconej ks. Romanowi Kotlarzowi zamordowanemu prawdopodobnie

w Radomiu, którą „ufundowali Rodacy” – tak właśnie brzmiał podpis. Ks. R. Kotlarz

był kapelanem w diecezji sandomierskiej. Już w 1956 r. władze wojewódzkie w Kiel-

cach zarzucały mu atakowanie władz państwowych. 20 lat później w czerwcu 1976 r.

„zagarnięty” przez tłum robotników demonstrujących w Radomiu błogosławił straj-

kujących ze schodów kościoła św. Trójcy, a był już znany z patriotycznych kazań. Póź-

niej głośno upominał się o represjonowanych i więzionych uczestników wspomnianej

77 6 listopada 1982 r. aresztowano, a następnie skazano na 3 lata pozbawienia wolności księży T. Kurucha

i J. Borkowskiego, oskarżając ich o atakowanie kamieniami i znieważanie funkcjonariuszy MO. Podobne

zarzuty postawiono ks. prałatowi Hilaremu Pustakowi i pracownikowi służby kościelnej, Henrykowi Karda-

sowi. Zob. T. Krawczyk, Kościół w stanie wojennym, s. 8–9.

78 Ibidem, s. 8.

79 Ibidem, s. 9; zob. także: P. Piotrowski, Podpalacze, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004, nr 10,

54–57.

153

demonstracji, którą władze nazywały „zbrodnią”, a księdza oskarżały o pochwalanie

owej zbrodni. W lipcu i sierpniu 1976 r. nieznani sprawcy pobili go tak dotkliwie, że

zasłabł przy ołtarzu podczas odprawiania mszy, a po trzech dniach (18 sierpnia) zmarł

w szpitalu w Krychnowcach k. Radomia80. Ks. Niedzielak wmurował więc tablicę pa-

miątkową upamiętniającą jego śmierć.

O. H. Czuma, który w 1978 r. trafił do kościoła św. Trójcy w Radomiu (za sprawą

władz wyrzucono go ze Szczecina), włączył się w solidarnościową działalność, a jedno-

cześnie mówił przy wielu okazjach (również w kościele), że należy wyjaśnić zbrodnie

popełnioną na ks. Kotlarzu. Osobiście go nie znał, ale domagał się w prasie solidar-

nościowej rozpoczęcia śledztwa od nowa. Prosił, by zgłaszali się świadkowie oraz ci,

którzy doznali krzywd od komunistów. „I widziałem przerażone twarze – wspominał

o. Czuma. Jakby się zapadli pod ziemię. Mimo to jednak czasem przełamywali strach.

Zgłaszali się. Niestety, większość siedziała cicho” – przestraszona represjami, które

spotkały ich po radomskim czerwcu81. Sprawców śmiertelnego pobicia ks. Kotlarza

oczywiście nie znaleziono, podobnie jak w przypadku innych kapłanów, został zamor-

dowany w swoim mieszkaniu na plebani82.

Kiedy podano wiadomość o śmierci ks. Niedzielaka, katolicka Warszawa przeży-

ła szok. Przecięcie linii życia znanego kapłana nastąpiło w „dniu znaczącym, zgoła

historycznym” – Komisja Niezależnego Związku Zawodowego Solidarność radziła

akurat w Gdańsku nad zajęciem stanowiska wobec zaskakującej oferty ancien règime

(Jaruzelski, Kiszczak, Rakowski, Urban et consortes) i deklaracji o gotowości podjęcia

bezprecedensowych rozmów przy wspólnym tzw. okrągłym stole (Z. Branach, jak wie-

le innych osób, również wśród duchownych uważa, że był on zdradą popełnioną przez

Solidarność)83.

W pogrzebie ks. Niedzielaka uczestniczył ks. Sylwester Zych, wówczas proboszcz

kościoła św. Anny w Grodzisku Mazowieckim, który swoją demonstrowaną oficjalnie

wrogość do komunistycznego reżimu przypłacił kilkuletnim więzieniem i pobiciami

przez „nieznanych sprawców” (już na wolności), a wreszcie śmiercią w cieniu „okrą-

głego stołu”. Ks. Zych urodził się w Ostrówku k. Wołomina 19 maja 1950 r. 12 czerwca

1977 r. otrzymał z rąk kard. Wyszyńskiego święcenia kapłańskie. Jako wikariusz został

skierowany do kilku parafii, w których nauczał katechezy. Do młodych ludzi mówił

o pracy i ludziach ciężkiej pracy, którą osobiście jako młody człowiek dobrze poznał.

Zachęcał, by biedzie powiedzieć „nie”.

Działalność ks. Zycha połączono z zabójstwem sierżanta MO, Karosa, którego 18

lutego 1982 r. śmiertelnie ranili dwaj uczniowie i student z Grodziska Mazowieckie-

80

Adam F. Baran, ks. Roman Kotlarz [w:] Opozycja w PRL: słownik biograficzny 1956–89, t. 1, s. 175–176; zob.

także: S. Kowalik, Roman Kotlarz (1928–1976), kapłan diecezji sandomierskiej [w:] Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1945–1989 , t. 1, s. 125–127.

81 Sz. Kowalik, Tajemnice śmierci ks. Romana Kotlarz a, „Księża niezłomni”

[online] www.archiwum.naszdziennik.int.pl/wiara/czytaj-102.html[dostęp: 5 XI 2010 r.].

82 Zob. Z. Branach, Zbrodnia przy Powązkowskiej, Toruń 2009. W pracy znajduje się więcej rzetelnie ustala-

nych szczegółów.

83 Ibidem, s. 68.

154

go, gdzie wówczas pracował w parafii św. Anny. Nie wiadomo jak dalece wiarygodne

są informacje na temat reakcji części kleru w sprawie oskarżenia ks. Zycha o współ-

udział w zbrodni popełnionej na sierżancie Karosie, ale na pewno rewelacje podawane

w prasie i mediach były wielkim zaskoczeniem. W lubelskim podobno potępiono go,

w częstochowskim przestawiano go jako „alkoholika, kobieciarza, czarną owcę stanu

kapłańskiego”. W rzeszowskim i kieleckim mówiono o prowokacji SB, która miała

doprowadzić do zaostrzenia stosunków państwo – Kościół. Podobnie zareagowano we

Wrocławiu, Toruniu, Koninie, Pile i w innych diecezjach. Podobno podczas pobytu

w marcu 1982 r. w woj. bydgoskim prymas Glemp „zdementował pogłoski o rzeko-

mym braku udziału ks. Zycha w grupie przestępczej” – co było oczywiście informacją

nieprawdziwą, ale podaną w sprawozdaniu, na użytek władz84. Aresztowano go i po-

bito. Sąd drugiej instancji zaostrzył mu karę więzienia z 4 do 6 lat. (W mokotowskim

więzieniu poznał L. Moczulskiego, założyciela Konfederacji Polski Niepodległej; po

wyjściu na wolność został kapelanem Okręgu Warszawskiego KPN). Przeniesiono go

później do jednego z najcięższych więzień w Braniewie, gdzie nie pozwolono mu na

odprawianie mszy. O jego uwolnienie, w liście do ministra spraw wewnętrznych, gen.

Kiszczaka, prosił 14 lutego 1984 r. prymas Glemp. Później z podobną prośbą zwrócił

się do przewodniczącego Rady Państwa H. Jabłońskiego, ale bez rezultatu. Gdy więk-

szość więźniów politycznych latem 1984 r. opuściła więzienia na mocy amnestii, ks.

Zychowi zaostrzono karę i przedłużono pobyt o 9 miesięcy. I to wówczas nastąpiło

u niego pogorszenie zdrowia psychicznego i fizycznego. Jesienią 1985 r. zaostrzono

wobec niego represje (prześladował go głównie naczelnik Kościuczuk). Ze względu

na stan zdrowia wypuszczono go 17 października 1986 r., po 4 latach, 7 miesiącach

i 5 dniach. W rok później sporządził testament, prosząc m.in. żeby mszę pośmiertną

celebrował ks. H. Jankowski, do którego kilka razy pojechał, a mowę pogrzebową wy-

głosił kolega z roku święceń, ks. B. Stelmach.

Witany entuzjastycznie u św. Brygidy zdołał powiedzieć m.in.: „Musimy walczyć

o człowieka wolnego, o związek solidarnościowy, wyrwać się spod dyktatu PZPR, któ-

ra nie jest żadną siłą przewodnią. Przewodnią siłą w narodzie jest sam naród”. W nocy

11 lipca 1989 r. widziano go podobno pijanego w kawiarni „Meduza” w Krynicy Mor-

skiej, a potem znaleziono martwego na przystanku PKS.

Na pogrzeb ks. Sylwestra (zorganizowany nie najlepiej) przybyli żałobnicy z Wy-

brzeża, Grodziska Mazowieckiego, Warszawy, Białegostoku. List dość ostry w swej

wymowie, adresowany do prymasa Glempa (nieobecnego na pogrzebie), przysłali gór-

nicy. Kondukt żałobny, wyruszył z Duczek do oddalonej o 7 km Kobyłki. Egzekwie

żałobne odprawił bp J. Kraszewski. Większość uczestników pogrzebowych uroczysto-

ści przypięła znaczki Solidarności; wyróżniali się hutnicy w strojach galowych oraz

transparent z napisem: „Nie mordujcie naszych kapłanów. Brońmy naszych księży

przed zbrodniczą ręką komuny”. W. Ziembiński, reprezentujący Klub Służby Niepod-

ległości (w stanie wojennym – Kongres Solidarności Narodu) nad grobem ks. Zycha

powiedział m.in.: „Po księdzu prałacie S. Niedzielaku (…), po księdzu S. Suchowolcu

84 Por. Z najnowszej historii Kościoła. Kościół w stanie wojennym, s. 7, 29, 30, 32, 33, 41, 45.

155

z Białegostoku – ks. Sylwester Zych, jako trzeci, powiększa grono męczenników –

kapłanów. Trzeba dać wyraz naszemu protestowi! Nie wystarczą nam transparenty

z napisem «Zło dobrem zwyciężaj» [podkreślenie Z.W.]. (…) Ja, Wojciech Ziembiński,

oskarżam organa prokuratorskie PRL. Oskarżam tych, o których mówił kpt. Piotrow-

ski [jeden z zabójców ks. Jerzego – Z.W.]; tych, którzy sporządzili listę 150 księży na

odstrzał. Oskarżam ich o zamordowanie ks. Jerzego Popiełuszki, ks. Stefana Niedzie-

laka, ks. S. Suchowolca i ks. S. Zycha. A uprzednio ks. R. Kotlarza z Radomia. Oskar-

żam publicznie i publicznie żądam wszczęcia sprawy!”. Głuche oklaski były jedyną

odpowiedzią85.

Mieczysław Rakowski pod datą 16 lipca 1989 r. zapisał: Przedwczoraj doszło do

kolejnego zdarzenia, którego moim zdaniem nie można zakwalifikować jako zwy-

czajnego przypadku. Otóż w Krynicy Morskiej na przystanku, znaleziono martwego

ks. Zycha, który kiedyś stał za mordercami sierżanta Karosa. Zych posiedział trochę

[podkreślenie – Z.W.] w więzieniu. We krwi miał dużą dawkę alkoholu, ale czy to

mogło być powodem śmierci? Alkohol w określonej sytuacji każdemu można wlać do

ust. Węszę w tej sprawie coś brzydkiego. Jeszcze chwila i pojawi się jakiś szwadron

śmierci” – to dość ciekawa sugestia. O księżach Niedzielaku i Suchowolcu nie wspo-

minał86.

Ks. S. Suchowolec urodził się 13 maja 1958 r. w Białymstoku. 11 czerwca1983 r.

otrzymał święcenia kapłańskie i nominację na wikariusza parafii św. św. Apostołów

Piotra i Pawła w Suchowoli. Początek jego drogi kapłańskiej zbiegł się z kulminacją

dojrzałej posługi duchowej ks. Jerzego, z którym serdecznie się zaprzyjaźnił (później,

aż do swojej śmierci często odwiedzał jego rodziców). Nie odprawili już koncelebro-

wanej mszy w Suchowoli 1 listopada 1984 r. Zastąpiła ją msza żałobna za przyjaciela.

W swoim kościele postawił brzozowy krzyż z wygrawerowaną na tabliczce informacją,

że ks. Jerzy został zamordowany przez SB. Przywiózł również sutannę, stułę i kilka

zdjęć zamordowanego kapelana Solidarności, a na parafian nakładał moralny obowią-

zek, by dbali o to sanktuarium, które zamierzał urządzić w swoim kościele. Rozpoczął

także raz w miesiącu (gromadząc coraz liczniejszych mieszkańców nie tylko z Sucho-

woli) organizować modlitwy o rozpoczęcie procesu beatyfikacyjnego ks. Popiełusz-

ki87. Kilkakrotnie został pobity przez nieznanych sprawców, a w dniu otwarcia Izby

Pamięci księdza Jerzego wiosną 1985 r. uszkodzono mu „malucha”. Ale w wypadku

ucierpiał Tomasz Zieniuk, bo ksiądz Stanisław na wykłady na KUL pojechał poży-

czonym samochodem. Mimo ewidentnego zagrożenia, 4 listopada 1984 r. urządził

uroczystości żałobne i symboliczny pogrzeb szat liturgicznych ks. Jerzego. W lipcu

1986 r. przeniesiono go do Białegostoku – Dojlidy. Wszelkie skargi na jego polityczną

działalność kierowane do ordynariusza nie przynosiły pożądanego przez SB rezulta-

85 Z. Branach, Tajemnica śmierci księdza Zycha, Toruń 2005, s. 70–71 a ponad to s. 16, 25–43, 45, 53, 57–59,

81–85, 97 – tu także informacje o księżach Niedzielaku i Suchowolcu. Idem, Zbrodnia przy Powązkowskiej,

s. 7, 9, 17 i kilkanaście innych stron.

86 M. Rakowski, Dzienniki polityczne, t. 10, s. 476.

87 Z. Branach, Sam płonął i nas zapalał: próba wyjaśnienia zbrodni zabójstwa księdza Stanisława Suchowolca,

Toruń 2001, s. 18, 20, 26, 29.

156

tu. Tutaj za wiedzą przełożonych wprowadził msze za ojczyznę. Nie zapomniał także

o 17 września 1939 r. Z czasem w odprawianych przez niego nabożeństwach zaczęli

uczestniczyć przedstawiciele opozycji solidarnościowej z Wybrzeża, Warszawy, Po-

znania, Wałbrzycha, Krakowa, ze Śląska, Opola i Wrocławia oraz innych miast88.

Zainicjował budowę symbolicznego grobu i pomnika kapelana Solidarności –

ks. Jerzego. Należał również do liderów białostockiej Solidarności. Współpracował

z Z. Romaszewskim w oddziale Komisji Interwencji i Praworządności oraz z KPN.

W końcu lata 1988 r. członkowie Komitetu Organizacyjnego NSZZ Solidarności Fa-

bryki Przyrządów i Uchwytów w Białymstoku poprosili dziekana, by wyraził zgodę

na podjęcie przez ks. Suchowolca obowiązków „kapelana robotniczego”. W rocznicę

podpisania porozumień sierpniowych podkreślał, że „władze państwowe reprezentu-

jące rzekomo klasę pracujących składały robotnikom różne obietnice, bez zamiaru ich

dotrzymywania i kłamią, że «bronią interesów narodu». Tymczasem strzegą intere-

sów kogoś obcego, dlatego nie należy wchodzić w żadne z nimi układy, bo ich «władza

opiera się na sile, pałce, gazach, przemocy, na zastraszaniu, nieudolności, kłamstwie

i zniesławianiu godności osobistej» wielu ludzi, a 13 grudnia 1981 r. wypowiedział na-

rodowi wojnę89. Przypomniał o kłamstwach w sprawie katastrofy w Czarnobylu i nie-

jednokrotnie uświadamiał wiernych, że „ponownie w dusze Polaków zaczęto wsączać

kłamstwo i niegodziwość”.

Ks. Suchowolec był wśród tych, którzy domagali się ponownego zarejestrowania

NSZZ Solidarność. Kilkakrotnie próbowano dokonać na niego zamachu; nieustannie

był śledzony przez SB, aż w nocy z 29 na 30 stycznia 1989 r. zamordowano go w jego

pokoju na plebani, a 3 lutego odbył się gromadzący tłumy wiernych pogrzeb90.

Warto jeszcze wspomnieć o pozostałych ofiarach komunistycznych zbrodni, o tych

kapłanach, którym znacznie mniej poświęca się uwagi, a byli wśród nich wspomniani

już A. Kij, S. Kowalczyk i S. Palimąka.

Ks. A. Kij urodził się 13 czerwca 1916 r. w Stryju. Święcenia kapłańskie otrzymał

we Lwowie 23 kwietnia 1940 r. Był kapelanem wojskowym w armii gen. Z. Berlinga

(przeszedł szlak bojowy od Lenino do Berlina, gdzie został ranny). W 1946 r. objął

parafię w zniszczonej Środzie Śląskiej – przyjeżdżała tu ludność wysiedlona przez

sowietów z dawnych polskich województw: lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopol-

skiego i pomogła m.in. odbudować świątynię. W czasie misji zorganizowanej w tym

samym roku udzielał wielu chrztów, ślubów i rozpoczął przygotowania do przyjęcia

pierwszej komunii (dojeżdżał także do Malczyc). W 1948 r. przejął konsekrowany

przez biskupa kościół ewangelicki – nadano mu miano Podwyższenia Krzyża Św. Pro-

88 Ibidem s. 31–33, 39–41.

89 Ibidem, s. 47, 48.

90 P. Latawiec , Stanisław Suchowolec (1958–1989), wikariusz parafii Suchowola [w:] Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1945–1989, t. 1, s. 270–272; zob. także: Zabić Księdza. W 20. rocznicę za-mordowania S. Niedzielaka, S. Suchowolca, S. Zycha, Dodatek specjalny IPN do „Rzeczpospolitej” nr 16

(W3) z 20 I 2009 r., B. Niemiec, Cień śmierci nad „okrągłym stołem” , „Tygodnik Solidarność” 1999 nr 6 s. 18;

J. Kłosiński, Komando zbrodni: jak zginął ksiądz Stanisław Suchowolec? , Ibidem, 2001, nr 11 s. 17; P. Litka,

Kapelan podziemia : ksiądz Stanisław Suchowolec, lat 30, „Tygodnik Powszechny” 2009, nr 3, dod. s. IV–V.

157

wadził głównie działalność duszpasterską. W szkole podstawowej i gimnazjum uczył

religii, ale SB nie podobały się jego homilie! Aresztowano go na kilkanaście godzin

i wywieziono do Wrocławia, ale powrócił do swoich parafian, z którymi pożegnał się

w 1949 r. Przeniesiono go do Gryfowa Śląskiego, a w 1958 r. na probostwo do Między-

lesia, gdzie pracował do odejścia na emeryturę w 1980 r.

Wówczas dla ratowania zdrowia (chorował na cukrzycę) przyjeżdżał do Gdy-

ni – Orłowo (mieszkał u sióstr elżbietanek) i tam w 1981 r. przepadł bez wieści. Po

6 dniach znalazł się w szpitalu w Gdańsku, ale nie odzyskał przytomności i zmarł. Ni-

gdy nie ustalono, jakie były prawdziwe okoliczności jego śmierci ani nie dowiedziano

się o zarzutach stawianych mu przez SB i Departament IV MSW91.

Stanisław Kowalczyk (o. Honoriusz, dominikanin) urodził się 1 sierpnia 1935 r.

w Duczyninie k. Przesnysza. W 1952 r. wstąpił do nowicjatu oo. dominikanów w Po-

znaniu. W 1961 r. otrzymał święcenia kapłańskie. Rok później ukończył kolegium

Filozoficzno-Teologiczne oo. Dominikanów w Krakowie. W latach 1970–1971 prze-

bywał we Francji i Rzymie. Po powrocie był katechetą w Tarnobrzegu (1973–1974).

Skierowano go do Krakowa, gdzie był duszpasterzem młodzieży szkół średnich. Od

1974 r. zajmował się głównie duszpasterstwem akademickim w kościele dominikań-

skim w Poznaniu (w 1978 r. zainicjował wydanie pisma wspólnoty duszpasterskiej

„Przystań”).

Po Sierpniu ‘80 wspierał Solidarność, a w lutym następnego roku poparł strajk po-

znańskich studentów, żądających rejestracji NZS, zaś na przełomie listopada i grud-

nia 1981 r. również autonomii dla uczelni. Wspólnie z Tomaszem Alexiewiczem OP

organizował obchody Poznańskiego Czerwca. Kiedy tego drugiego aresztowano 14

grudnia 1981 r. o. Honoriusz podjął natychmiast jego dzieło wspierania solidarnościo-

wej opozycji92. Był jej nieformalnym kapelanem i włączył się w akcję pomocy interno-

wanym po 13 grudnia oraz ich rodzinom. 17 kwietnia 1983 r. uległ wypadkowi samo-

chodowemu pod Wydartowem (pow. mogileński). Zmarł 8 maja 1983 r. Dochodzenia

z 1983 i 2001 r. umorzono – to ostatnie podjęte przez IPN nie potwierdziło udziału SB

we wspomnianym wypadku, ale wątpliwości nadal pozostają93.

Ks. S. Palimąka urodził się w 1933 r. we wsi Rębiechowo. W 1960 r. otrzymał świę-

cenia kapłańskie. Po ukończeniu seminarium pracował w parafii Łopusznym, gdzie

prowadził przede wszystkim katechizację dzieci i młodzieży. W tej i następnych para-

fiach był przez bezpiekę oskarżony o prowadzenie szkodliwej dla państwa ludowego

działalności, nie tylko w milenijnym 1966 r. „Nie słuchał ani SB, ani przełożonych,

którzy doradzali mu ostrożność”. W 1972 r. trafił do Proszowic (diecezja kielecka)

z zadaniem wybudowania kościoła w Klimontowie (przeszedł wówczas zawał serca).

Kiedy kościół stanął, w 1983 r. powołano parafię z ks. Palimąką jako proboszczem.

Nadal prowadził działalność o charakterze patriotycznym, głównie podczas katechezy

91 Fragment wspomnień siostry A. Kija: Krystyna Urban, Śmierć księdza Kija

[online]www.roland-gazeta.pl/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=107 [dostęp: 5 XI 2010 r.].

92 M. Wyrwich, Kapelani Solidarności 1980–1989, t. 2, s. 6, 19.

93 L. Zyner, Okoliczności śmierci o. Honoriusza Stanisława Kowalczyka OP (1935–1983) w kontekście później-

szego zabójstwa ks. Jerzego Popiełuszki oraz innych kapłanów [w:] Kościół w obliczu totalitaryzmów, s. 744–763.

158

i kazań, śledzony nieustannie przez esbecję i policję (zachowały się materiały SB i mi-

krofilmy z lat 1962–1971). Zginął tragicznie 27 lutego 1985 r. w 4 miesiące po śmierci

ks. Jerzego, „przejechany” przez własne auto, bo podobno nie wyłączył silnika i nie za-

ciągnął ręcznego hamulca, a wysiadł, by otworzyć garaż. Sekcja zwłok wykazała „zła-

manie podstawy czaszki, stłuczenie mózgu, krwiak podpajęczynkowy, rany tłuczone

twarzy”. Zarówno wyniki sekcji, jak i prowadzonego śledztwa urągały przyzwoitości

i zdrowemu rozsądkowi, a w sprawie jego śmierci zapadło prawie całkowicie milcze-

nie, również na początku lat 90-tych94.

Dzisiaj wiele osób podtrzymuje mit Solidarności, szlachetności intencji osób two-

rzących NSZZ Solidarność, eksponuje wielką rolę Kościoła i kapelanów Solidarności.

To prawda, że kościoły były pełne ludzi, nie dlatego, że byli głęboko i autentycznie

wierzący – oni w ten sposób w bezpiecznej przestrzeni demonstrowali swój bunt prze-

ciwko komunistycznej rzeczywistości. Czasami jednak rozpoznawali tych kapłanów,

którzy nie zajmowali się polityką, ale byli autentyczni w głoszeniu słowa Ewangelii.

Relacje między Solidarnością a Kościołem rozumianym jako hierarchia, ogół du-

chowieństwa można tylko w niewielkim stopniu kojarzyć z religijnością, z wielką od-

nową duchowego życia, ale to od Kościoła oczekiwano wskazówek i moralnego umoc-

nienia. Niewątpliwie religijność solidarnościowa miała swoją specyfikę. Natomiast

Kościół nie był zainteresowany klerykalizowaniem „całego ruchu i samego związku”;

Solidarność jako zbiorowość nie miała atrybutu katolickości95.

Dopiero w stanie wojennym cała ówczesna rzeczywistość narzuci kapłanom reali-

zację zupełnie nowych zadań. Dzisiaj często eksponuje się wielką rolę Kościoła i ka-

pelanów Solidarności. Przypomina się masowy udział robotników w mszach odpra-

wianych podczas strajków, przepełnione na mszach za ojczyznę kościoły, starając się

zapomnieć o tym, że to nie zawsze głęboka wiara decydowała o wyborach tych ludzi96.

Znamienne pod tym względem są wspomnienia ks. Henryka Bolczyka, modera-

tora Ruchu Światło-Życie i kurialistę, zesłanego na boczny tor jako rektora małego

drewnianego kościółka św. Michała Archanioła w Katowicach, któremu już w 1981 r.

biskup powierzył inne zadania. Kościółek ten wcale nie był miejscem integrującym

okolicznych mieszkańców. W okolice kopalni sprowadzali się ludzie z różnych stron

Polski, nierozumiejący Śląska, „społecznie niescaleni”.

Uważaliśmy dość powszechnie, że mieszkańców Śląska, zwłaszcza górników, ce-

chuje wielka religijność, tymczasem – jak podkreśla ks. Bolczyk – już od końca lat

70-tych, „wiara stawała się powoli świątkiem. Trochę zabobonnym”, skrywana w pry-

watnych mieszkaniach.

94 M. Bosak, W. Harpula, Dlaczego zginął ks. Stanisław Palimąka, proboszcz z Klimontowa?, „Polska Gaze-

ta Krakowska” 16 VI 2007 r. [online]www.wodzislawslaski.naszemiasto.pl/archiwum/1474534,dlaczego-zg

inal-ks-stanislaw-palimaka-proboszcz-z-klimontowa,id,t.html[dostęp: 5 XI 2010 r.]; Wojciech Harpula, Ta

śmierć czeka na wyjaśnienie, „Polska Gazeta Krakowska” nr z 15 VI 2007; D. Wojciechowski, Księża niezłom-

ni. Śmiertelna ofiara nieznanych sprawców, „Nasz Dziennik” z 30–31 VIII 2008, s. 23–24; Aldona Zaorska,

Ksiądz Stanisław Palimąka – ofiara nieszczęśliwego wypadku czy morderstwa z premedytacją [online]www.gf24.

pl/index.php/warszawskagazeta/4253-ksidz-stanisaw-palimka--ofiara-nieszczliwego-wypadku-czy-morders

twa-z-premedytacj-.html [dostęp: 5 XI 2010 r. ].

95 Z. Zieliński, Kościół w Polsce 1944–2007, Poznań 2009, s. 213, 218–219.

96 M. Wyrwich, Przy jednym stole jedliśmy? , s. 71.

159

Kiedy pod koniec sierpnia 1980 r. wybuchł strajk w kopalni „Wujek”, nikt nie po-

prosił o odprawienie mszy, a on sam bardzo pragnął, by to, co się narodziło, wyzwoliło

najpierw wiarę. Okazało się jednak, że strajkujący górnicy nie potrzebują księdza i nie

chcą ewangelizowania, chociaż potem coś się zmieniło, ale głęboka wiara nie została

utrwalona. Nie odczytał także ks. Bolczyk znaków czasu i nie udzielił, choć była taka

prośba, absolucji generalnej, kiedy na teren kopalni wkraczało ZOMO, by oddać do

górników śmiertelne strzały. Dzisiaj tylko wielki krzyż upamiętnia miejsce zbrodni

i przypomina o jej 10 ofiarach97. Kierownictwo strajku w Stoczni Gdańskiej również

broniło się przed aktywnością duszpasterską, ale inna tu była motywacja – obawa

o prowokacje, przekształcenie aktu czysto religijnego, jak msze i spowiedź, w demon-

strację propagandową, wykorzystywaną przez rządowe media.

Kościół bardzo silnie zaangażował się we wspieranie Solidarności Rolników In-

dywidualnych – w pełni świadom również tego, jak bardzo zacofane jest nasze rol-

nictwo. Słowa przełożył na konkretne działanie ks. Tischner. Najpierw zabrał grupę

młodych liderów Solidarności do Austrii, by osobiście przekonali się jak działają or-

ganizacje chłopskie, związkowe i spółdzielcze. I tu zastała ich wiadomość o wprowa-

dzeniu stanu wojennego. W 1981 r. zaapelował do swoich austriackich przyjaciół, by

nie przysyłali nam „owoców” tylko drzewa i narzędzia pracy potrzebne w rolnictwie

(traktory, siewniki itp.). I rzeczywiście pierwszy transport 600 maszyn dotarł na Pod-

hale przed Wielkanocą 1983 r.98

W wielu parafiach, gdzie działali najbardziej zaangażowani kapelani Solidarności,

zorganizowano szeroko zakrojoną akcję dokształcającą w postaci wykładów prowadzo-

nych przez znakomitych fachowców i znane osobistości, w nie do końca uświadomio-

nej nadziei, że w ten sposób zrodzi się chęć zdobywania wykształcenia również w ro-

dzinach robotniczych i pojawią się z czasem tak potrzebni po upadku komunizmu

eksperci, których pierwsza Solidarność nie miała.

Po wprowadzeniu stanu wojennego zaczęła się ucieczka większości społeczeństwa

od wolności, bo wszechobecny terror ugruntowywał w ludziach przekonanie, że naj-

bliższym czasie nic się w kraju nie zmieni. „Ludzie wykruszali się. Wtapiali w odru-

towaną, jak przed laty, codzienność” – wspominał kapelan Solidarności z Jastrzębia

ks. Bernard Czernecki99. Ludzie przychodzili na msze za ojczyznę, a potem skupiali

się wokół plebani, szukając pomocy. Kościoły wydawały się przestrzenią bezpieczną,

gdzie można było demonstrować swój bunt przeciwko komunistycznej władzy. Byli

również tacy księża, głównie młodzi, zmęczeni tzw. zwykłą posługą w parafiach, gdzie

przez lata niewiele się działo. I to oni znajdowali swoje miejsce w czasach niezwy-

kłych i niebezpiecznych, gotowi (przełamując strach przed represjami) organizować

pomoc prześladowanym działaczom Solidarności i opozycji.

Różnorodne były płaszczyzny i formy zaangażowania się Kościoła w stanie wojen-

nym, kiedy gasła nadzieja na jakiekolwiek przesilenie. Jeszcze w 1988 r., kiedy bru-

97 Przerwany różaniec, [w:] Kapelani Solidarności, t. 1, s. 42–45.

98 W. Bonowicz, Tischner, s. 365–369.

99 M. Wyrwich, Przy jednym stole jedliśmy?, s. 71.

160

talnie stłumiono strajk w Nowej Hucie, „mimo obecności kościelnych mediatorów”,

większość społeczeństwa żyła już w przeświadczeniu, że walka o społeczną sprawie-

dliwość i suwerenną Polskę została przegrana. Pierwszy powiew optymizmu – twier-

dził ks. Tischner – przyniosło pojawienie się idei okrągłego stołu100.

Nie wszyscy księża i biskupi podzielali te opinię. H. Czuma mówił, że 4 czerwca

1989 r. był przekonany, iż Polska zmierza do normalności, do prawdziwej wolności.

Niestety, dodaje, nieszczęściem dla Polski był taki premier, jak T. Mazowiecki, a miał

jeszcze przy sobie Geremka i lewicę. Okazało się, że byliśmy bardziej bezradni wobec

ludzi pokroju Michnika, Kuronia, Geremka, tego lewicowego środowiska, które nie

wiedzieć czemu stało się autorytetem dla Polski101. Natomiast kard. H. Gulbinowicz

zapytany przed kilkoma laty, czy dobrze wykorzystujemy niepodległość przypominał,

że „do wolności trzeba dojrzeć. Wolność nie jest dana, ale i zadana, jak mówił Jan Pa-

weł II. Czy i na ile wszyscy, którzy działali w podziemiu, czy w końcu sam naród, byli

do niej przygotowani to inna sprawa”102.

Obserwując dzisiejszą scenę polityczną, rolę mediów, brak zainteresowania więk-

szości społeczeństwa wzięciem udziału w wyborach parlamentarnych i obojętnych

na to, co się dzieje w kraju, oraz szereg innych zdecydowanie złych zjawisk, trudno

oprzeć się wrażeniu, że jednak jako naród nie dorośliśmy (tak od pokoleń) do upra-

gnionej wolności. A dzisiaj głównie ci, którzy zrobili polityczne kariery, zapomnieli

o swoich dawnych kapelanach – i ten brak pamięci jest również znakiem demokracji,

której ciągle nie możemy się nauczyć.

Zamiast podsumowania pragnę przytoczyć pełen goryczy wiersz śp. ks. Indrzej-

czyka, opublikowany w polsko-fińskim tomiku poezji103:

Jedną wizję mieli i wspólnie walczyli,

narażali siebie, w więzieniach siedzieli,

razem się głowili, jak Polskę uwolnić,

od krzywdy, bezprawia i od zakłamania,

wspólnie zabiegali o wolność i prawdę

i gorliwie mury obalali...

solidarni byli w najtrudniejszych chwilach.

Dzięki ich wysiłkom mamy nowe czasy,

wolność i możliwość najlepszych wyborów!

zbyt byli ambitni, mieli własne wizje,

o tych samych sprawach inaczej mówili

I się podzielili odeszli od siebie,

nawet się „skłócił, ręki nie podadzą...

lecz wolność została! Solidarność żyje!

tylko bardzo szkoda, że ci bohaterzy

100 W. Bonowicz, Tischner, s. 411.

101 M. Wyrwich, Kapelani Solidarności, t. 1, s. 99–100.

102 Idem, Kardynał herbu: cierpliwość i miłość [w:] Kapelani Solidarności, t. 3, s. 71.

103 Ibidem, s. 93–94.

161

nie są już bez skazy ...że im coś brakuje

I zły przykład dali....

Pozwolili zwątpić,

że człowiek ma szansę pozostać uczciwy,

bezinteresowny, naprawdę szlachetny...

dla wspólnego dobra,

Ojczyzny, honoru, praw ludzkich...

i Boga

162

SOLIDARNOŚĆ W PODZIEMIU

krzySzTof ŁABędź

Problemy i dylematy podziemnej Solidarności

Wraz z wprowadzeniem stanu wojennego Solidarność została postawiona przed ko-

niecznością rozwiązania wielu nowych problemów, do których podjęcia nie była przy-

gotowana pod wieloma względami i w przypadku których proponowane rozwiązania

budziły szereg kontrowersji wśród wypowiadających się działaczy. Warto o tym pa-

miętać, żeby uniknąć spojrzenia na ten okres wyłącznie z perspektywy sukcesu, jakim

się zakończył – celem niniejszego tekstu jest właśnie przypomnienie ważniejszych

z nich, przyczyniających się do stopniowo postępującego osłabienia Solidarności. Na-

leży zwrócić uwagę, że część z problemów w praktyce była nierozwiązywalna, a pa-

trząc na cały okres podziemnej działalności warto wskazać pewien trudny do rozwią-

zania konflikt interesów związany z siłą Solidarności z jednej strony i wolą władzy do

porozumienia z drugiej.

Konflikt tego rodzaju ujawnił się po części już na początku omawianego okresu,

a do jego przedstawienia można użyć słów Waldemara Kuczyńskiego: „skoro już po-

pełniono ten straszny czyn i rozpoczęto wojnę z narodem, wyjściem dla kraju najgor-

szym byłoby załamanie się stanu wojennego. Oznaczałoby to początek gorącej wojny

domowej i inwazję «przyjaciół»”1. Natomiast żywotnym interesem Solidarności było

przetrwanie stanu wojennego i utrzymanie zdolności do prowadzenia dalszych dzia-

łań, najlepiej w wyniku przegranej władz, a najistotniejszym tego warunkiem był silny

opór przeciwko stanowi wojennemu. Z punktu widzenia sytuacji, która doprowadziła

do Okrągłego Stołu, można powiedzieć, że z jednej strony warunkiem uznania przez

władze za partnera do prowadzenia rozmów było utrzymanie przez Solidarność zdol-

ności do prowadzenia działań z wystarczającą siłą, z drugiej strony władze zdecydowa-

ły się na rozmowy i zawarcie porozumienia w wyniku konstatacji relatywnej słabości

Solidarności (podobnie zresztą było w przypadku zawieszenia stanu wojennego).

Już w powyższym stwierdzeniu zawarte jest przekonanie, że przez większą część

omawianego okresu Solidarność ulegała stałemu osłabieniu, a częściowe zahamowa-

nie, a następnie pewna zmiana tego trendu widoczna mniej więcej od 1987 r. była

efektem działań władzy podejmowanych pod wpływem konieczności poszukiwania

nowych rozwiązań w wyniku zmian w Związku Radzieckim i pogłębiającego się nadal

kryzysu ekonomicznego. W sumie można stwierdzić, choć jest to bardzo banalne, że

1 J. Holzer, K. Leski, Solidarność w podziemiu, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1990, s. 21.

163

władzom nie udało się zrealizować celu w postaci likwidacji Solidarności, a związek

miał zbyt mało siły, żeby wbrew władzy zrealizować jakikolwiek ze swoich celów.

Do przedstawienia problemów i dylematów, przed którymi stanęła Solidarność,

od momentu wprowadzenia stanu wojennego można wykorzystać schemat analizy

instytucji obejmujący następujące elementy: cele działania, środki (normy, struktura

itd.), uczestnicy działań, baza materialna, podejmowane działania i ich efekty (funk-

cje) oraz relacje z podmiotami pozostającymi w otoczeniu instytucji2, choć elementy

te w oczywisty sposób przenikały się i wielokrotnie wątpliwe, a nawet niemożliwe jest

rozłączne traktowanie poszczególnych części pewnych procesów.

Cele działania

Zaczynając od problemów związanych z ustalaniem celów działania, można powie-

dzieć, że poza jasnym celem, jakim było trwanie związku i odzyskanie możliwości

legalnego działania, występowały one od pierwszych momentów po wprowadzeniu

stanu wojennego do Okrągłego Stołu włącznie. Zaskoczenie, brak przygotowania

do zaistniałej sytuacji, niewiedza oraz brak odpowiednich warunków do prowadze-

nia działań programowych itp. uniemożliwiały budowę programu uwzględniającego

nowe warunki. Początkowo najczęściej stwierdzano, że celem jest powrót do sytuacji

sprzed stanu wojennego – odwołanie dekretu o stanie wojennym, rezygnacja z wszel-

kich represji, przywrócenie możliwości działania wszystkich zawieszonych organiza-

cji, a także uznawano, że dalej obowiązuje program uchwalony przez I Krajowy Zjazd

Delegatów (KZD). Początkowo dyskusja dotyczyła przede wszystkim strategii działa-

nia i możliwych do zastosowania środków. W tym zakresie ścierały się wizje, które

określano często jako „społeczeństwo podziemne” (działające w sposób zdecentralizo-

wany, w różnego typu strukturach, mające uniezależnić społeczeństwo od instytucji

państwowych) i scentralizowane „państwo podziemne” (mające być m.in. sposobem

kierowania ruchem oporu i ograniczenia możliwości działania władz), a w związku

z tym – „długi marsz” (po przyjęciu założenia, że zaistniała sytuacja będzie długotrwa-

ła) oraz „jednorazowe wystąpienie”, przede wszystkim w postaci strajku generalnego.

W niedługim czasie zwyciężyła wizja społeczeństwa podziemnego, prowadzącego

„walkę pozycyjną”, „pracę organiczną”, ale także (do pewnego momentu) przygoto-

wania do strajku generalnego. Zdecydował o tym m.in. fakt, że była to koncepcja bliż-

sza lansowanym w poprzednim okresie ideom samoorganizacji, w przypadku ruchu

zdecentralizowanego mniejsze było ryzyko jego rozbicia przez władze, a ponadto taka

forma działania nie wiązała się wprost z upolitycznieniem ruchu (jak było to w przy-

padku państwa czy wiążącej się z nim walki o władzę prowadzoną przez partie poli-

tyczne). Jednak „społeczeństwo podziemne” wymagało utrzymywania się na wysokim

poziomie aktywności społecznej, a ta z czasem ulegała stałemu osłabieniu (będzie

o tym mowa dalej).

2 Schemat w oparciu o koncepcję B. Malinowskiego (z wyjątkiem ostatniego elementu); B. Malinowski,

Szkice z teorii kultury, Książka i Wiedza, Warszawa 1958, s. 64.

164

Trwała dyskusja na temat upolitycznienia Solidarności – część uznawała, że zwią-

zek powinien realizować cele polityczne, inna część, że powinien ograniczyć się do

działalności związkowej. Wielu wypowiadających się na ten temat sądziło, że podob-

nie jak w okresie legalnego istnienia Solidarność powinna być reprezentacją społe-

czeństwa, ale bez przekształcania się w partię polityczną, zachowując związkową for-

mułę działania – w oparciu o zakłady pracy i uznanie strajku za podstawową metodę

protestu. Celem miało być wymuszenie przeprowadzenia reform przez władze. Sta-

nowisko to dominowało, a jego zwolennikami była najprawdopodobniej większość

działaczy (jego obecność była widoczna m.in. w programie „społeczeństwa podziem-

nego”3). Takie poglądy reprezentował np. Jan Lityński będący zdecydowanym przeciw-

nikiem upolitycznienia związku czy nadania działaniom radykalnego charakteru, co

jego zdaniem byłoby zaprzeczeniem ogólnospołecznego charakteru ruchu Solidarno-

ści4. Część biorących udział w tej dyskusji, nie negując konieczności pełnienia funkcji

ogólnospołecznych, wzywała do skupienia uwagi przede wszystkim na działalności

związkowej, co było uzasadnione zarówno genezą Solidarności, jak i oczekiwaniami

członków5. Inna część działaczy optowała za upolitycznieniem związku i wyraźnym

stwierdzeniem, że zasadniczym celem działania jest obalenie istniejącego ustroju.

W ramach takiego stanowiska twierdzono, że Solidarność powinna stać się państwem

podziemnym i stworzyć alternatywę dla instytucji oficjalnych. Z czasem ukształto-

wał się pogląd będący połączeniem przekonania o konieczności upolitycznienia dzia-

łań oraz pierwszego z wymienionych stanowisk, a mianowicie koncepcja tworzenia

grup politycznych (mających być wstępnym etapem do tworzenia partii politycznych),

które funkcjonowałyby obok innych części wielonurtowego ruchu6. Występował też,

szczególnie w pierwszej fazie tego okresu jeszcze bardziej radykalny pogląd, widoczny

m.in. w następującym zdaniu: „Jeśli «Solidarność» ma przetrwać, musimy sobie ja-

sno powiedzieć, że przekształcamy ją w kadrową organizację niepodległościową «So-

lidarność», bo masowej konspiracji, i to w strukturze opartej o miejsce pracy swoich

członków, nikt jeszcze nie założył”7.

Zasadniczy podział wewnątrz Solidarności dotyczył przyjmowanej strategii dzia-

łania, a wyróżnione ze względu na to kryterium części ruchu określano mianem

„reformistów” i „radykałów”. Pierwsi zakładali możliwość przeprowadzenia reform

ustrojowych i dążyli do rozwiązania znanego z poprzedniego okresu – zawarcia poro-

zumienia z władzą, co oceniano jako realne. Najczęściej traktowano to jako konieczny

zabieg taktyczny, a w wielu wypowiedziach solidarnościowych porozumienie rozu-

miano jako proces ustępstw ze strony władzy. Ten nurt dość zdecydowanie przeważał,

3 Społeczeństwo Podziemne, wstępne założenia deklaracji programowej TKK NSZZ Solidarność, „Tygodnik Ma-

zowsze” nr 22 (1982).

4 J. Lityński, Solidarność: problemy, znaki zapytania, próby odpowiedzi, „Przedświt”, Warszawa 1984.

5 Zob. np. H. Wujec, Związek zawodowy Solidarność w zakładach pracy, „Tygodnik Mazowsze” nr 157 (1985).

6 Zob. np. Oświadczenie Grupy Politycznej „Wola” , „Wola” nr 98 (1984); A. Lawina, M. Poleski (ps. Cz. Bielec-

kiego), M. Zalewski, Pytania ludzi Solidarności, „Wola” nr 209 (1987).

7 M. Poleski (ps. Cz. Bieleckiego), Program i organizacja, [w:] M. Poleski, Wolność w obozie, CDN, Warszawa 1984, s. 68.

165

obejmował m.in. TKK (deklarującą wolę porozumienia w kolejnych oświadczeniach)

i Wałęsę (wielokrotnie wyrażającego wolę rozmów i współpracy), a jego konsekwencją

było założenie wchodzenia w istniejący system i zajmowania pozycji roszczeniowej aż

do momentu całkowitego jego zreformowania. Dostrzegano związane z taką strategią

zagrożenia (wynikające m.in. z dążenia władzy do rozbicia Solidarności), ale jedno-

cześnie sądzono, że dla zmian stopniowo wymuszanych nie ma alternatywy. Dobrze

wyraził to Władysław Frasyniuk, mówiąc: „jeśli się do tej władzy nie strzela, to trzeba

rozmawiać”.

„Radykałowie” stwierdzali, że istniejący ustrój jest niereformowalny, w związku

z tym należy go zwalczać wszelkimi możliwymi sposobami, a jakiekolwiek porozu-

mienie czy współdziałanie z władzą nie tylko nie ma sensu, ale jest także niemoralne.

Za konieczny warunek umożliwiający wprowadzenie pożądanych zmian uznawali li-

kwidację komunizmu (czy jak mówiono, odzyskanie niepodległości). Tego rodzaju

poglądy reprezentowały niektóre znaczące struktury związkowe, w tym m.in. war-

szawski Międzyzakładowy Komitet Robotniczy Solidarności czy nowohucka Tajna Ko-

misja Robotnicza Hutników, która w swoich tezach programowych stwierdzała m.in.:

„Z samozwańczym rządem nie pertraktuje się, lecz wszelkim sposobami dąży do jego

obalenia”8.

O radykalizmie można mówić również w odniesieniu do metod działania, choć

w części była to pochodna wyżej scharakteryzowanych założeń (dobrym przykładem

może być wyodrębnienie się Solidarności Walczącej). Andrzej Friszke, który rady-

kalizm form działania łączy przede wszystkim ze środowiskami młodzieżowymi,

stwierdził: „Istotą problemów, przed którymi stawało kierownictwo podziemia, było

wyraźne rozmijanie się nastrojów umiarkowanej i radykalnej części ruchu”9. Działa-

nia radykalne odstraszały ludzi nastawionych bardziej umiarkowanie, a środowiska

je podejmujące pozostawały częściowo poza możliwościami wpływu kierownictwa.

Istotnym czynnikiem, oprócz wspomnianych już wcześniej, wpływającym na brak

wypracowania i uzgodnienia programu pozytywnego był dość powszechny brak wiary

w to, że możliwości jego realizacji zaistnieją tak szybko. Liczono się z upadkiem ist-

niejącego systemu, ale lokując to w bliżej nieokreślonej przyszłości, uważano często,

że nie warto poświęcać uwagi wymyślaniu, co będzie potem, a w sytuacji nieznajomo-

ści konkretnych warunków początkowych jest to wręcz niepoważne. Warto zacytować

zdanie będące wynikiem przeprowadzonych badań: „Horyzont czasowy działania soli-

darnościowego podziemia był bardzo ograniczony. Kiedy mówimy o celach, mówimy

właśnie o tu i teraz stanu wojennego. Nasi respondenci przyznają, że nie wykraczali

w myśleniu programowym poza bezpośrednią rzeczywistość”10. Zatem „program”

ograniczał się do strategii i sposobów walki z władzą, a odległość ostatecznego celu na

wielu uczestników ruchu mogła wpływać demobilizująco.

8 Tezy programowe Tajnej Komisji Robotniczej Hutników, „Solidarność Walcząca” (Wrocław) nr 118 (1985).

9 Solidarność podziemna 1981–1989, red. A. Friszke, ISP PAN, Stowarzyszenie „Archiwum Solidarności”,

Warszawa 2006, s. 78.

10 A. Mielczarek, Śpiący rycerze. Szeregowi działacze warszawskiego podziemia wydawniczego lat osiemdziesią-

tych, Stowarzyszenie Wolnego Słowa, Warszawa 2006, s. 61.

166

Struktury, metody i sposoby działania

Pierwszym problemem, wynikającym z braku przygotowania na wypadek wprowadze-

nia stanu wojennego, był brak (w większości przypadków) władz, które mogłyby kon-

tynuować działalność związkową – ogólnokrajowych, regionalnych (częściowo z wy-

jątkiem Wrocławia), a często także na niższych poziomach. Miało to kilka aspektów

– pierwszy, związany z faktem, że często nie miał kto zająć się organizacją i koordy-

nacją bieżących działań, drugi – z możliwością stworzenia sytuacji dwuwładzy w mo-

mencie zmiany sytuacji i umożliwienia ponownego działania władzom statutowym,

trzeci – z problemami legitymizacji nowych ekip kierowniczych oraz komunikacją

między nimi, która w zaistniałej sytuacji szczególnie wymagała zaufania.

Struktury regionalne rozwijały się w bardzo zróżnicowanym tempie, w niektó-

rych regionach wymagało to upływu kilku lat, w niektórych innych struktur takich

nie odbudowano. W przypadku kilku regionów spontanicznie tworzone struktury

kierownicze (koordynacyjne) przez pewien czas prowadziły działalność równolegle,

aspirując do funkcji władz regionalnych. Działacze organizujący struktury po wpro-

wadzeniu stanu wojennego obawiali się możliwości zaistnienia dwuwładzy (tzn. sy-

tuacji, w której doszłoby do jednoczesnego istnienia wybranych władz statutowych

i kierownictw ukształtowanych w stanie wojennym) – była ona w kilku przypadkach

powodem zwlekania z powołaniem struktur kierujących regionami (m.in. w Warsza-

wie czy Gdańsku), a problem ten wyraźnie zaistniał po utworzeniu Grupy Roboczej

Komisji Krajowej domagającej się m.in. powrotu do władzy ciał statutowych (co było

nierealne, gdyż zbyt dużo osób z tych władz ubyło – część wycofała się z działalności,

część wyjechała za granicę itd.). Równolegle pojawiła się kwestia legitymizacji władz,

która w oczywisty sposób nie mogła mieć charakteru demokratycznego, a w prakty-

ce była zastępowana aktywnością w prowadzonych działaniach czy kooptacją opartą

o zaufanie. To właśnie kooptacja do władz stała się podstawowym mechanizmem ich

kreowania. W tej sytuacji proces uprawomocniania nowych władz związkowych był

mocno utrudniony, a działanie w warunkach konspiracji powodowało znaczne trud-

ności w komunikowaniu pomiędzy różnymi strukturami związku oraz podatność na

infiltrację ze strony służb bezpieczeństwa.

Masowa organizacja, jaką był NSZZ Solidarność, przed stanem wojennym stop-

niowo przekształcała się w organizację kadrową, powoli zanikały struktury zakładowe,

szczególnie w mniejszych zakładach pracy, a czołowi działacze (pozostający w więk-

szości w konspiracji) działali w oderwaniu od tego naturalnego zaplecza. O proble-

mach tego rodzaju pisał Bronisław Geremek w liście do Zbigniewa Bujaka z 1985 r.:

„Wchodzimy teraz w nowy zakręt [chodziło przede wszystkim o próby podjęcia dzia-

łań jawnych – K.Ł.] kiepsko przygotowani, bo nie udało się wytworzyć struktur w za-

kładach pracy. (…) TKK ma do swojej dyspozycji szeroki krąg ludzi aktywnych poza

zakładami pracy. Może przy ich pomocy zorganizować uliczną manifestację, rozkleja-

nie afiszy, akcje ulotowe. Natomiast nie może zorganizować strajku, bo do tego trzeba

mieć strukturę wewnątrz zakładową. Gdy się takiej struktury nie ma, to nie należy

organizować strajku, lecz taką strukturę”11. Problem ten, oprócz wzywania przez TKK

167

do strajków w sytuacji niewystarczającej bazy w zakładach, miał także inne aspekty

– jeden z nich uwidocznił się w trakcie strajków w 1988 r., gdy w części zakładów

ujawniło się nowe pokolenie liderów związkowych, odwołujących się do Solidarności,

ale mających raczej słabe powiązania ze „starymi” działaczami i w pewnym stopniu

stanowiących dla nich konkurencję. Inny aspekt wiązał się bezpośrednio z material-

nymi podstawami podziemnej działalności związkowej, czyli pomocą płynącą z Za-

chodu. Również o tym pisał Bronisław Geremek w cytowanym wyżej liście, stwierdza-

jąc, że im mocniejszy był obraz TKK jako instancji związkowej (nie politycznej), tym

lepsza była jej sytuacja międzynarodowa, „gdy słyszą, że zebrano składki, że wypłaco-

no zapomogi, że wystąpiono z protestem w sprawie warunków pracy – to TKK staje

się partnerem”12.

Choć Solidarności udało się zachować względną jedność (w czym znaczny udział

miał Lech Wałęsa), wiele działań mogło prowadzić do rozłamu (co zresztą było od

początku jednym z celów działań władz i podległych im służb). W połowie 1982 r.

utworzono Międzyregionalną Komisję Oporu, firmowaną nazwiskiem Andrzeja Ko-

narskiego, jednego z twórców pierwszej w stanie wojennym próby powołania struk-

tury ogólnopolskiej – Ogólnopolskiego Komitetu Oporu. Jak się potem okazało, była

to struktura utworzona przez SB13, mająca być konkurencją dla Tymczasowej Komisji

Koordynacyjnej. Przez pewien czas po zwolnieniu z internowania Wałęsy formuło-

wano obawy dotyczące jego relacji z istniejącym już podziemnym kierownictwem

związku, które co prawda okazały się przesadzone, niemniej jednak ukształtowały

się w ten sposób trzy wpływowe ośrodki: TKK ze Zbigniewem Bujakiem na czele,

Wałęsa z najbliższym trójmiejskim otoczeniem oraz grupa warszawskich doradców

Wałęsy, stanowiąca trzon późniejszego Komitetu Obywatelskiego. Jeszcze większe

obawy i problemy budziła sytuacja ukształtowana po amnestii w 1986 r. Powołanie

jawnej Tymczasowej Rady Solidarności spowodowało zaistnienie drugiego, obok dzia-

łającej nadal w podziemiu TKK, ośrodka kierowniczego, który z perspektywy działaczy

zamierzających podjąć działania jawne powinien stać się kierownictwem związku,

a TKK należałoby zlikwidować. Natomiast ci działacze, którzy nie wierzyli w możli-

wość zalegalizowania Solidarności, a ponadto psychologicznie przywykli do działania

w konspiracji, uważali, że centrum kierowniczym powinna pozostać TKK14. Równo-

cześnie zaczęto tworzyć jawnie działające instancje zakładowe, działające równolegle

do struktur tajnych, co początkowo budziło nieufność i problemy kompetencyjne.

Ponadto w tym samym okresie ukształtowała się Grupa Robocza Komisji Krajo-

wej, skupiająca działaczy wybranych do Komisji Krajowej w 1981 r. (z udziałem m.in.

11 Solidarność, s. 123.

12 Ibidem.

13 Można w tym miejscu przywołać dane pochodzące z raportu Biura Studiów SB z 1987 r., opublikowane

m.in. przez W. Sawickiego, w myśl których w przypadku 10% struktur opozycyjnych SB posiadała możli-

wość sterowania ich działalnością, a w przypadku 84% możliwość pozyskiwania informacji operacyjnych

na temat działalności i planów. W. Sawicki, Raport Kiszczaka dla Moskwy, Fundacja Centrum Dokumentacji

Czynu Niepodległościowego, Kraków 2002, s. 121.

14 Solidarność, s. 172.

168

Mariana Jurczyka, Andrzeja Gwiazdy i Jana Rulewskiego, czyli kontrkandydatów Wa-

łęsy w wyborach przewodniczącego związku w trakcie I KZD), mająca charakter we-

wnątrzzwiązkowej opozycji wobec środowisk skupionych wokół Wałęsy. Działacze ci

występowali z pozycji „legalistycznych”, żądając przestrzegania statutu z okresu legal-

nej działalności, a zatem także przywrócenia statutowych władz.

Problemem, który w zasadzie cały czas towarzyszył działalności podziemnej, był

brak możliwości prowadzenia działalności w sposób legalny, choć wielu wypowiadają-

cych się widziało także zalety istniejącego stanu. Co prawda już w 1983 r. w Regionie

Mazowsze podkreślano znaczenie legalnej działalności związkowej, a nawet propono-

wano, żeby działacze prowadzili ją bez zakładania organizacji, to jednak wiele osób

miało szereg wątpliwości z tym związanych. Zastanawiano się m.in., czy obok starań

o legalizację związku jako całości, można występować o legalizację poszczególnych

ogniw zakładowych (taki pomysł wysunął Stanisław Możejko, a poparli go m.in. Jacek

Kuroń, Zbigniew Romaszewski czy Andrzej Milczanowski), ale początkowo inicjaty-

wa ta budziła wiele obaw, m.in. że będzie to równoznaczne z akceptacją decyzji o dele-

galizacji Solidarności, sprzeczne ze statutem związku czy będzie oznaczało faktyczne

jego rozbicie.

W zakresie możliwych do zastosowania środków dominujące było przekonanie

(ważne szczególnie w pierwszych miesiącach stanu wojennego), że za wszelką cenę

należy uniknąć rozlewu krwi, stosowania przemocy i metod terrorystycznych. Już

w jednym z pierwszych wezwań Zbigniew Janas, zwracając się do wszystkich działa-

czy Solidarności opowiadał się przeciw czynnemu oporowi i przestrzegał przed roz-

lewem krwi. Jednocześnie jednak zwolennicy „jednego, decydującego uderzenia” czy

„zrywu o charakterze powstańczym” musieli chyba dopuszczać konieczność odwo-

łania się do przemocy, niemniej jednak faktyczne przypadki użycia przemocy miały

charakter incydentalny.

Bojkot i odmowa to były jedne z pierwszych pomysłów na zachowanie w stanie

wojennym obecne w wezwaniach kierowanych do członków Solidarności przez róż-

nych działaczy. W powstających różnego typu wezwaniach i kodeksach główne zale-

cenia dotyczyły właśnie bojkotu, a na miano „kolaboranta” mógł zasłużyć każdy, kto

współpracował z organizacjami popierającymi władzę czy związanymi z władzą (nale-

żały do nich np. media). W rzeczywistości bojkot i odmowa zostały zastosowane, choć

w ograniczonym zakresie, a z czasem miały coraz bardziej ograniczony zasięg. Jed-

nym z przykładów zmniejszającego się znaczenia bojkotu jako sposobu działania był

dość szybko postępujący rozwój ilościowy tzw. „neozwiązków”, tworzonych w opar-

ciu o ustawę z października 1982 r., począwszy od poziomu zakładowego. Związki

te, powstające z inicjatywy działaczy partyjnych, z czasem przejęły nie tylko majątek

NSZZ Solidarność, ale również sporą część członków zdelegalizowanego związku

i już w 1985 r. uzyskały liczebność 5,6 mln członków. Działo się to mimo wielokrotnie

formułowanych przez różne instancje Solidarności wezwań do bojkotu nowych związ-

ków, a było dość oczywiste z punktu widzenia konieczności realizowania wielu po-

trzeb i interesów pracowniczych. Do końca omawianego okresu aktualne były wezwa-

nia do bojkotu wyborów do sejmu i rad narodowych. Jednak i w tym przypadku jego

169

zasięg można uznać za ograniczony, a przykładem mogą być wybory do sejmu z 1985

r. Przeprowadzone niezależne pomiary frekwencji wyborczej pozwoliły stwierdzić, że

w dużych miastach (warunki na wsi czy w małych miastach uniemożliwiały przepro-

wadzenie tego rodzaju akcji) frekwencja wyniosła ok. 66%, co może być podstawą

szacunku, iż w rzeczywistości wynosiła ok. 72–75% (oficjalnie 78%). Biorąc pod uwa-

gę fakt, że opozycyjne apele o bojkot wyborów były dobrze nagłośnione, poziom stra-

chu związanego z brakiem uczestnictwa raczej niski, a także oddziaływanie innych

czynników powodujących absencję wyborczą oraz porównując ten wynik w wybora-

mi z 1989 r. (frekwencja 62%) trudno bojkot uznać za udany. Budziło się natomiast

przekonanie o konieczności przejścia od bojkotu do uczestnictwa – w inicjatywach,

na które można wywrzeć wpływ, z podkreśleniem znaczenia udziału w wyborach do

rad pracowniczych i przekształcenia samorządów w autentyczne ciała społeczne15. To-

warzyszyła temu dyskusja dotycząca sensu i zakresu podejmowania działań jawnych

(szczególnie po amnestii w 1984 r.) oraz ich stosunku i relacji do części pozostającej

w konspiracji. Nie odbywało się to bez sporów i kontrowersji oraz konfliktów między

działającymi na powierzchni a „podziemiem” (Warszawa – zwolennicy Jaworskiego

i Bujaka, Wrocław – Frasyniuka i Muszyńskiego, Gdańsk, Łódź, Szczecin16).

Strajki były najbardziej znaną formą sprzeciwu i protestu, ale o ich skuteczno-

ści dyskutowano już w czasie legalnego działania, a w okresie po stanie wojennym

również stopniowo okazywały się zawodne. Niemniej jednak początkowo strajki eko-

nomiczne zostały uznane za najskuteczniejszą i najsilniejszą formę protestu17. Co

prawda protesty w postaci strajków (początkowo krótkich i tak organizowanych, żeby

uczestników nie narażać na zbyt duże ryzyko) były dość częste, jednak ich znacze-

nie, wraz z przedstawionymi wyżej przekształceniami struktur związkowych, powoli

malało, a jako moment, po którym strajki straciły sens, wymienia się odwołanie pięt-

nastominutowego strajku powszechnego w lutym 1985 r. Stan ten w zasadzie trwał

do kwietnia 1988 r., choć warto pamiętać, że w trakcie strajku komunikacji miejskiej

w Bydgoszczy początkującego wiosenną falę strajków strajkujący zdecydowanie odże-

gnywali się od Solidarności, nie chcieli rozmawiać z przybyłym do jednej z zajezdni

Janem Rulewskim, którego straż zakładowa przekazała w ręce SB18. Można dodać, że

łączna ilość uczestników strajków wiosennych wyniosła ok. 150 tys. osób, co trudno

uznać za wielką liczbę (choć dla władzy było to ostrzeżenie i bodziec do podjęcia prób

rozmów ze stroną opozycyjną).

Dużo wcześniej skończył się „mit strajku generalnego”, jako sposobu na ostatecz-

ne przywrócenie sytuacji sprzed stanu wojennego. Stało się to w zasadzie dokładnie

w rocznicę rejestracji NSZZ Solidarność, 10 listopada w 1982 r., kiedy zapowiedziany

przez TKK strajk miał bardzo słaby zasięg i jak pisze Andrzej Friszke „okazał się spek-

15 Według słów Bogdana Borusewicza, zob. Solidarność, s. 111.

16 Ibidem, s. 104–105.

17 Oświadczenie programowe Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ Solidarność, „Tygodnik Mazowsze”

nr 41 (1983).

18 Solidarność, s. 145.

170

takularną klęską podziemia”19. Miało to miejsce w sytuacji, kiedy miesiąc wcześniej,

w wyniku uchwalenia ustawy o związkach zawodowych delegalizującej wszystkie ist-

niejące związki (a więc i NSZZ Solidarność) wybuchło szereg spontanicznych, nie-

przewidzianych i nieskoordynowanych przez TKK strajków, co w większości wyczer-

pało zdolność do mobilizacji.

Spektakularne formy protestu, do jakich należały demonstracje uliczne, również

dość szybko uległy pewnej dewaluacji, choć pewnym wyjątkiem były tzw. kontrpocho-

dy pierwszomajowe. Najwięcej uczestników, łącznie 118 tys., zgromadziły demonstra-

cje mające miejsce w wielu miastach 31 sierpnia 1982 r., potem tak spektakularnych

wystąpień już nie było, zresztą począwszy od strajków w lecie 1980 r. wyjście z zakła-

dów na ulice było traktowane jako zbyt ryzykowna forma protestu (za pożądaną meto-

dę tego rodzaju działania uważana była natomiast Solidarność Walcząca).

Uczestnicy ruchu Solidarności i ich działania

Chronologicznie pierwsze problemy wiązały się z zaskoczeniem wielu działaczy, któ-

rzy wcześniej (jeszcze w trakcie ostatniego posiedzenia Komisji Krajowej) wyrażali

przekonanie, że władze nie posuną się do wprowadzenia stanu wyjątkowego (wypo-

wiedzi w rodzaju, że władza leży na ulicy, czy że Solidarność musi tę władzę przejąć20)

– stąd w zdecydowanej większości brak refleksji na temat alternatywnych sposobów

organizowania się, działania, komunikowania. Ogólnie mówiąc, brakowało jakiego-

kolwiek przygotowania (wiedza, mentalność itp.) do prowadzenia działań o charak-

terze konspiracyjnym, co tym bardziej ułatwiało infiltrację środowisk opozycyjnych

przez służby bezpieczeństwa i narażało na różne prowokacje, a warto pamiętać, że

SB prowadziła działania zmierzające do dezinformacji, skłócania i rozbijania różnych

środowisk. Część osób, w sytuacji zastraszenia, represji, zwalniania z pracy i trudno-

ści z przyjęciem do innej, rezygnowała z jakiejkolwiek działalności, część podpisywała

tzw. lojalki, rzadziej zobowiązania do współpracy (niekiedy w jakichś dramatycznych

okolicznościach). „Ich podpisanie miało oznaczać podporządkowanie się wymaga-

niom władz, a w bardziej skrajnych wypadkach – wręcz łamać charakter podpisują-

cego i solidarność środowiskową, kompromitować podpisującego w oczach własnych

i jego otoczenia”21. Spektakularny charakter miały telewizyjne wystąpienia kilku zna-

nych działaczy, którzy przede kamerami deklarowali zaprzestanie działalności (wśród

nich był m.in. członek TKK czy przewodniczący Solidarności rolniczej).

Niemal od początku stanu wojennego stało się oczywiste, że skala oporu i prote-

stów społecznych będzie znacznie mniejsza niż ta, której spodziewało się wcześniej

kierownictwo Solidarności, rozważając ewentualność zastosowania przez władzę

rozwiązania siłowego. Okazało się, że zmęczenie społeczeństwa istniejącą sytuacją,

19 Solidarność, s. 47.

20 Zagadnienie to poruszałem w innym tekście. Zob. K. Łabędź, NSZZ Solidarność w okresie bezpośrednio po-

przedzającym wprowadzenie stanu wojennego, [w:] Stan wojenny. Fakty, hipotezy, interpretacje, red. A. Czwołek, W. Polak, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2008.

21 Solidarność, s. 23–24.

171

mającą coraz wyraźniej charakter nierozwiązywalnego konfliktu, a w pewnym stop-

niu także początkowy efekt zastraszenia, spowodowały, że opór był relatywnie słaby,

a stan wojenny został wprowadzony siłami ok. 70 tys. żołnierzy i 30 tys. sił milicyj-

nych. Od początku tego okresu, w zasadzie do ostatnich lat, ukształtowały się pro-

porcje w ocenie decyzji o wprowadzeniu stanu wojennego wskazujące, że większość

społeczeństwa uznała ją (niezależnie od ocen moralnych) za uzasadnioną – opinię, że

była usprawiedliwiona wyrażało ponad 60% w kolejnych badaniach z pierwszej po-

łowy 1982 r. (przeciwną 20–25%)22. W 1984 r. decyzję tę jako uzasadnioną oceniało

55,7% (w 1991 r. 53%), a jako nieuzasadnioną 26,7% (w 1991 r. 35%)23.

Zmianom ulegał skład społeczny aktywnych uczestników ruchu Solidarności,

stopniowo nabierał on coraz bardziej inteligenckiego charakteru i zanikało zjawisko

tak wyraźnie obecne i mające duże znaczenie w poprzednim okresie – „sojusz inteli-

gencko-robotniczy”, a używając określenia Jacka Kurczewskiego można powiedzieć,

że rozpadała się „nowa klasa średnia”, będąca podmiotem rewolucji sierpniowej. Skła-

dało się na to wiele przyczyn, w tym m.in. charakter podstawowej działalności pro-

wadzonej w podziemiu oraz poglądy, przy ukształtowaniu których nie bez znaczenia

była oficjalna propaganda wyraźnie rozróżniająca „zdrowy robotniczy trzon” i „inte-

ligenckich politykierów” obarczanych winą za doprowadzenie do istniejącej sytuacji.

Zmniejszała się nie tylko ilość członków NSZZ Solidarność, ale także ilość ak-

tywnych działaczy. Liczby te dość trudno oszacować, ale początkowo mówiono nawet

o kilkuset tysiącach aktywnych uczestników działań opozycyjnych, pod koniec oma-

wianego okresu z reguły o kilkunastu tysiącach. Dane tego rodzaju zawarto w mate-

riałach SB z maja 1986 r. przytaczanych m.in. przez Antoniego Dudka, w myśl których

liczby osób zaangażowanych w działalność opozycyjną (w której dominowały działa-

nia prowadzone pod firmą Solidarności) były następujące: aktyw – 1,3 tys. osób, kol-

porterzy – 1,3 tys, łącznicy – 300, drukarze – 210, osoby wspierające – 6,3 tys., aktywni

sympatycy – 4,5 tys. Łącznie dawało to 13 910 osób (a ponoć od grudnia 1985 r. ilość

ta zmniejszyła się o 10 140 osób)24; trudno powiedzieć, w jaki sposób powstały te wyli-

czenia, ale dają one pewne pojęcie o istniejących w tym zakresie tendencjach.

Baza materialna

Po wprowadzeniu stanu wojennego związek Solidarność w jednym momencie utracił

w zasadzie cały majątek – lokale, fundusze, urządzenia itd., a zatem wszelkie mate-

rialne podstawy działania, co w oczywisty sposób utrudniało kontynuację działalności

(pewne kroki w celu zabezpieczenia środków na wypadek takiej sytuacji poczyniono

jedynie we Wrocławiu). Choć w wielu zakładach nadal zbierano składki członkowskie,

ale szacowano, że ilość członków opłacających je zmalała do około jednego miliona,

22 Stosunek do stanu wojennego i majowych zajść ulicznych, Komunikat OBOP i SP Nr 9/237, lipiec 1982.

23 Kultura polityczna społeczeństwa polskiego (1983–1985), cz. 1, red. F. Ryszka, UW, Warszawa 1987, s. 236;

Opinie o stanie wojennym , OBOP grudzień 1991.

24 A. Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkład dyktatury komunistycznej w Polsce 1988–1990, Wydawnic-

two Arcana, Kraków 2004, s. 66.

172

a potem stopniowo nadal ulegała zmniejszeniu. Pewną rekompensatę stanowiła po-

moc płynąca z Zachodu (w dużej części pochodząca od tamtejszych związków zawo-

dowych, ale także rządów), obejmująca zarówno środki pieniężne, jak i urządzenia

techniczne oraz materiały eksploatacyjne25. Problemem natomiast stał się sposób dys-

trybucji tej pomocy i przekazywania jej na różne poziomy funkcjonowania związku,

a niekiedy również sposób rozliczania przydzielonych funduszy.

Należy zwrócić uwagę jeszcze na inne problemy, związane m.in. z funkcjonowa-

niem rozbudowanej poligrafii solidarnościowej – koniecznością rozwiązywania wie-

lu problemów technicznych (często przez laików) i zaopatrzeniowych (papier, farba,

części zamienne itp.); faktem, że sprzęt poligraficzny wielokrotnie przepadał w wyni-

ku działań SB, a także np. z kwestiami lokalowymi. Nie kontynuując ich wyliczania,

trzeba stwierdzić, że problemy związane z podstawami materialnymi funkcjonowania

Solidarności należały bezsprzecznie do podstawowych, a ich bliższe przedstawienie

wymagałoby odrębnych badań i opracowania.

Otoczenie ruchu Solidarności

Poruszając kwestie związane z otoczeniem ruchu Solidarności, uwaga zostanie skon-

centrowana jedynie na elemencie, który można uznać za najważniejszy obok władzy26,

a mianowicie na świadomości społeczeństwa.

Jednym z najpoważniejszych problemów, przed którymi stanęła Solidarność

w omawianym okresie, było słabnące poparcie społeczne. W tym zakresie widoczne

były skutki działań propagandowych podejmowanych przez władze oraz braku odpo-

wiednich środków, żeby odpowiedzieć z równą siłą. W oficjalnych mediach działająca

w podziemiu Solidarność była przedstawiana wyłącznie w negatywnym kontekście,

a wydawnictwa drugiego obiegu czy polskojęzyczne rozgłośnie radiowe nadające

z Zachodu miały relatywnie zbyt mały zasięg, żeby stanowić przeciwwagę. Jeśli cho-

dzi o Solidarność z okresu legalnej działalności, w oficjalnych mediach podkreślano

jej dwoistość: słuszność robotniczego protestu oraz wykorzystanie do własnych celów

politycznych przez wielu działaczy i doradców związanych z opozycją polityczną, choć

początkowo dominującym motywem było stwierdzenie, że nie może być powrotu do

takiej sytuacji. W efekcie Solidarność zaczęła być traktowana przez opinię publicz-

ną coraz częściej jako zjawisko, które przeszło do historii, a poziom zaufania do jej

bieżącej działalności był coraz niższy. Trend ten uległ pewnemu odwróceniu (choć

raczej na niewielką skalę) dopiero w 1988 r., ale Solidarność nigdy już nie odbudowała

zaufania na poziomie z 1980 r. – zaufaniem na taką skalę obdarzono natomiast rząd

Tadeusza Mazowieckiego.

25 Jest to zagadnienie coraz lepiej opracowane w literaturze przedmiotu co pozwala pominąć jego szersze

omówienie.

26 Problemy Solidarności związane z działaniami podejmowanymi przez władze zostały przedstawione

w licznych opracowaniach, z których można tu wymienić cytowaną już książkę A. Dudka Reglamentowana

rewolucja, A. Paczkowskiego Wojna polsko-jaruzelska (Prószyński i S-ka, Warszawa 1986) czy J. Skórzyńskie-go Ugoda i rewolucja. Władza i opozycja 1985–1989 (Presspublica, Warszawa 1995).

173

W 1984 r. zaufanie do Solidarności (w podziemiu) deklarowało 12,7% (nieufność –

57,5%), w roku 1985 – 10,8% (nieufność – 52,4%), podczas, gdy w tych samych latach

przykładowo zaufanie do Stronnictwa Demokratycznego deklarowało 40,3% i 44,7%,

a do związków OPZZ 23,6% i 42%27. Charakterystyczne były poglądy na temat Solidar-

ności wtedy akceptowane. Z jednej strony, na przykład, działalność Solidarności przy-

niosła trwałe i korzystne zmiany w naszym życiu społecznym (59,3%) – Solidarność

była wyrazem dążenia „żeby Polska była Polską” (60,1%), z drugiej, wszystko mogłoby

się potoczyć inaczej, ale Solidarność opanowali radykalni ekstremiści (53,9%) oraz

Solidarność w podziemiu nie reprezentuje już tego, czym była dla ludzi tamta legal-

na. Jednym z najsilniej akceptowanych było stwierdzenie, że „narodziny Solidarności

rozbudziły w społeczeństwie wielkie nadzieje, które nie zostały spełnione” (73,8%)28.

A zatem upraszczając: pozytywna ocena przeszłości, poczucie zawodu, że to się skoń-

czyło, wskazanie winnych oraz niewiara w istniejącą organizację.

W innych badaniach z tego samego okresu (1984 r.), na pytanie o ocenę działań So-

lidarności, uzyskano następujące wyniki: przyniosła więcej dobrego niż złego – 24%,

więcej złego niż dobrego – 12%, tyle samo dobrego co i złego – 33%, trudno powie-

dzieć – 31%; konkretne uwagi pozytywne na temat związku zgłosiło 74%, krytyczne

65%, a zdecydowana większość jednocześnie dostrzegała dobre i złe strony działalno-

ści29.

Interesujące były powtarzane wielokrotnie w latach 1984–1989 badania CBOS do-

tyczące najważniejszych problemów dla Polski i Polaków (z użyciem pytań otwartych),

zasadniczo potwierdzające dominujące przekonania z lat 1980–1981. W tym zakresie

zdecydowanie dominowały kwestie gospodarcze i materialne. Od stycznia 1984 r. do

czerwca 1988 r. na pierwszym miejscu lokowało się przezwyciężanie i wyjście z kry-

zysu oraz stabilizacja gospodarcza, w drugiej połowie 1988 r. i na początku 1989 r. na

pierwszym miejscu zaczęto wymieniać spokój w kraju, stabilizację polityczną i poro-

zumienie narodowe (wcześniej na miejscach od drugiego do siódmego), a ponadto

wysoko lokowały się sprawy zaopatrzenia, warunków życia, inflacji, zarobków itp. Na-

tomiast demokratyzacja życia społeczno-politycznego i pluralizm polityczny do końca

1988 r. zajmowały miejsca od dziesiątego w dół, a w 1989 r. szóste30.

W 1988 r. pytano o zaufanie nie do podziemnej, ale do zdelegalizowanej Solidar-

ności i trudno powiedzieć, jaki miało to wpływ na wyniki, ale deklarujących zaufanie

było już więcej (25%), a brak zaufania mniej (43,3%); dla porównania – nowym związ-

kom skupionym w OPZZ ufało 34,1%, nie ufało 34,2%31. Natomiast od strajków sierp-

niowo-wrześniowych, w których w zakładach pojawili się przedstawiciele kierownic-

twa Solidarności oraz od debaty Wałęsy z Miodowiczem (którą w opinii zdecydowanej

27 Kultura polityczna, s. 259.

28 Ibidem, s. 278–279.

29 Opinie społeczne o porozumieniach sierpniowych w czwartą rocznicę ich podpisania, Komunikat OBOP

016/84.

30 S. Kwiatkowski, Szkicownik z CBOS-u. Rysunki socjologiczne z tamtych lat, Wyższa Szkoła Społeczno-Go-

spodarcza w Tyczynie, Tyczyn 2004, s. 793–794.

31 W. Adamski i in., Polacy 88. Dynamika konfliktu a szanse reform, IFiS PAN, Warszawa 1989, s. 232–233.

174

większości wygrał ten pierwszy), sytuacja zaczęła się stopniowo zmieniać, a w maju

i czerwcu 1989 r. (czyli po zawarciu porozumienia OS oraz po wyborach) zaufanie do

Solidarności deklarowało odpowiednio 67% i 69%, a we wrześniu i w listopadzie odse-

tek ten przekroczył 70%, a więc osiągnął poziom zarezerwowany wcześniej dla dwóch

jedynie instytucji – Kościoła i wojska32.

Zmieniał się także stosunek do problemu reaktywacji Solidarności oraz dopusz-

czenia możliwości legalnego działania opozycji. W pierwszej z tych spraw w maju

1988 r. za reaktywacją opowiedziało się 34% (przeciw 36%), we wrześniu 42% (prze-

ciw 28%). Ocena, czy działalność Wałęsy i skupionej wokół niego grupy dobrze służy

społeczeństwu, poprawiła się niemal skokowo z 25,7% w sierpniu do 44,8% w listo-

padzie 1988 r. Ponadto do 37,1% w listopadzie 1988 r. wzrosło przekonanie, że dzia-

łania opozycji są zgodne z interesami społecznymi (przykładowo w grudniu 1985 r.

deklarowało je 20,5%)33.

Zakończenie – funkcje (efekty) działań podziemnej Solidarności

Powyżej zostały zarysowane jedne z istotnych problemów i dylematów, przed którymi

stawała Solidarność w okresie po wprowadzeniu stanu wojennego. W sumie uzasad-

niało to wniosek o postępującym osłabieniu ruchu, przynajmniej do 1987–1988 r., kie-

dy sytuacja ekonomiczna, polityczna i społeczna zmusiła władze do szukania nowej

formuły, mającej legitymizować system sprawowania władzy (po utracie możliwości

odwoływania się do uwarunkowań geopolitycznych oraz zdolności do zaspokajania

potrzeb społeczeństwa). Z drugiej strony doszło do uzyskania nieoczekiwanie dużego

sukcesu, a mianowicie do zasadniczej zmiany systemu politycznego (a w następstwie

do zmian we wszystkich ważnych sferach życia społecznego), którego nie oczekiwa-

no w tak krótkiej perspektywie, w dodatku w sposób całkowicie wykluczający użycie

przemocy. Powstaje więc pytanie, jakie były podstawowe funkcje Solidarności istotne

dla uzyskania ostatecznego sukcesu, pomimo wszelkich trudności. Zagadnienie to

w odniesieniu do całej opozycji szerzej omówiłem w innym miejscu34, a tutaj jedynie

wymienię najważniejsze z nich.

Otóż wydaje się, że najważniejszym efektem uzyskanym przez Solidarność było

trwanie (w myśl teorii systemów jest to jedna z podstawowych funkcji) pomimo

wszelkich trudności i prób zlikwidowania podejmowanych przez władzę. Przetrwanie

części solidarnościowej elity mającej demokratyczny mandat uzyskany w 1981 r. z Wa-

łęsą na czele, uzupełnionej działaczami aktywnymi w podziemiu umożliwiło istnienie

podmiotu mogącego reprezentować stronę społeczną w rozmowach z władzą oraz za-

32 Wybór prezydenta i premiera w opinii społecznej, Komunikat OBOP Nr 24/526, wrzesień 1989 oraz Zaufa-

nie do instytucji i organizacji, nastroje społeczne i opinie o sprawach gospodarczych w listopadzie 1989 r., Komunikat OBOP nr 34/ 536, listopad 1989.

33 S. Kwiatkowski, Szkicownik, s. 755.

34 K. Łabędź, Opozycja polityczna w Polsce w latach osiemdziesiątych a zmiana ustroju, [w:] Opozycja w syste-

mach demokratycznych i niedemokratycznych, red. K. .Łabędź, M. Mikołajczyk, Katedra Politologii Akademii

Pedagogicznej, Kraków 2001.

175

wrzeć porozumienie, będące istotnym etapem na drodze prowadzącej do zmian ustro-

jowych. Jednocześnie, o czym wspomniałem na wstępie, można sądzić, że to właśnie

osłabienie Solidarności było jednym z tych składników sytuacji, które przyczyniły się

do wysunięcia przez władzę propozycji rozmów i zawarcia porozumienia.

Istnienie Solidarności wbrew woli władzy było świadectwem braku zgody na

ówczesny ustrój (w tym dla społeczności międzynarodowej), co wzmacniało obec-

ne u pewnej części społeczeństwa nastroje antykomunistyczne. Szczególne znacze-

nie miało oddziaływanie na świadomość społeczeństwa, przełamywanie monopolu

władz w zakresie przekazywania informacji, upowszechnianie postulatów zmian oraz

kształtowania postaw i poglądów, w tym przekonania, że prędzej czy później musi

dojść do zmian ustrojowych; wielką rolę w podtrzymywaniu oporu i dążeń wolno-

ściowych odgrywał drugi obieg wydawniczy. Można powiedzieć, że w efekcie musiało

się to przyczynić zarówno do możliwości szybkiego przygotowania się do wyborów

czerwcowych (błyskawicznie ukształtował się stutysięczny ruch komitetów obywatel-

skich), jak i mającego miejsce sposobu głosowania – w obydwu przypadkach były to

zjawiska niespodziewane, władze liczyły, że Solidarność nie zdąży z przygotowaniem

się do wyborów (stąd opór przy tym terminie), a obie strony oczekiwały, że miejsca

w parlamencie, na które mogli startować kandydaci niezależni, zostaną podzielone

mniej więcej po połowie pomiędzy obie strony.

176

ArkAdiuSz kAzAńSki

Tajna Komisja Zakładowa NSZZ Solidarność

Stoczni Gdańskiej im. Lenina w latach 1982–19881

W środowisku Stoczni Gdańskiej im. Lenina od początku 1982 r. trwały próby prze-

ciwstawienia się grozie stanu wojennego i powołania do życia tajnej organizacji

związkowej. Po zapoznaniu się z aktualną sytuacją, oswojeniu z realiami stanu wo-

jennego i zebraniu informacji, jakie osoby zostały aresztowane i internowane, zaczęły

się w sposób nieformalny zbierać i organizować grupy ludzi w różnych składach oso-

bowych, w różnych miejscach. W tym trudnym czasie stanu wojennego zaczęto walkę

z systemem władzy w Polsce, skupiając się przede wszystkim na próbach odbudowy

morale społecznego i pomocy poszkodowanym. Walka ta przejawiała się w pomocy

finansowej i materialnej (składki i zbiórki wśród stoczniowców), a także duchowej

osobom pozbawionym wolności i ich rodzinom, tworzeniu i wydawaniu druków ulot-

nych mających za zadanie informować o bieżących wydarzeniach.

Ważnymi zjawiskami społecznymi, pełniącymi funkcję integrującą dla osób zwią-

zanych ze Stocznią i chcących działać w konspiracji, były weryfikacja stoczniowców

przyjmowanych jakby od nowa do pracy w Stoczni i proces Alojzego Szablewskie-

go oraz innych działaczy związku, przywódców strajku grudniowego, odbywający

się przed gdańskim sądem. Na skutek strajku w Stoczni Gdańskiej, a także tego, że

uważana za kolebkę Solidarności była ona szczególnym miejscem na mapie prote-

stu grudniowego w 1981 r., decyzją administracyjną zawieszono wykonywanie pracy

w zakładzie do 4 stycznia 1982 r. Po pewnym uspokojeniu nastrojów, w pierwszym

miesiącu nowego roku rozpoczęto procedurę przyjmowania do pracy stoczniowców.

Wprowadzono nowe, specjalne przepustki, o których wydawaniu mieli decydować

poszczególni kierownicy wydziałów. Po ich odbiór pozytywnie zweryfikowani pra-

cownicy Stoczni zgłaszali się m.in. do hali Olivia. Właśnie wśród stoczniowców ocze-

kujących na powrót do pracy zawiązała się grupa osób, która była zalążkiem Tajnej

1 Na temat działalności Tajnej Komisji Zakładowej NSZZ Solidarność Stoczni Gdańskiej im. Lenina zobacz

też: A. Kazański, Solidarność w Stoczni Gdańskiej, grudzień 1981 – sierpień 1988, Gdańsk 2003. Autor niniejszej pracy, pisząc w 2003 r. najpierw pracę magisterską (później wydaną w postaci książki) nt. Tajnej Komi-

sji Zakładowej NSZZ Solidarność Stoczni Gdańskiej w latach 1982–1988, nie korzystał z archiwaliów IPN.

Niniejszy tekst jest uzupełniony o wiedzę zawartą w zgromadzonych w IPN aktach. Na temat działalności

tejże Komisji zob. także: M. J. Poniatowski, Nieznane bitwy o Wałęsę „a nawet przeciw” Wałęsie, Warszawa

1995.

177

Komisji Zakładowej Solidarności Stoczni Gdańskiej. Tak jej początki wspomina Ma-

ciej Miatkowski, jeden ze współorganizatorów grupy: „Był wśród nich Stanisław Bury

[przed 13 grudnia 1981 r. członek Prezydium Komisji Zakładowej Solidarność Stocz-

ni Gdańskiej – A.K.], który stwierdził, że nie może uczestniczyć w działaniach tejże

grupy, gdyż powinni ją stanowić nowi ludzie bez powiązań, bez byłego prezydium.

Było to podyktowane koniecznością utajnienia działań i bezpieczeństwem członków

grupy. Tak pod koniec stycznia 1982 r., spontanicznie, bez tytułów, powstała Tajna

Komisja Zakładowa. Członkami owej założycielskiej grupy byli: Ryszard Balewski,

Sławek (prawidłowo powinno być Stanisław, ale na Biernackiego często mówiono po

prostu Sławek) Biernacki, Eugeniusz Brenk, Andrzej Czerski, Maciej Miatkowski,

Jan Nowakowski, Zbigniew Olszak, Leszek Przybylski”2. Niestety czas przyjmowania

stoczniowców do pracy to nie tylko okres tworzenia się Komisji. Podczas wydawania

dokumentów uprawniających do ponownego przyjęcia do pracy aresztowany został

m.in. Tomasz Moszczak3.

O drugim istotnym wydarzeniu opowiada Zbigniew Olszak: „Co do początków

TKZ [Tajnej Komisji Zakładowej], to ja przyjmuję za początek zorganizowanie (wcale

nie tajne) grupy świadków na proces Alojzego Szablewskiego, który był sądzony za

strajk w Stoczni Gdańskiej z grudnia 1981 r., wraz z Tomkiem Moszczakiem, Krzyś-

kiem Dowigiałło, i paroma jeszcze osobami4. Zadaniem grupy, w której oprócz mnie

był Brenk, Przybylski, Nowakowski, Biernacki, Paweł Zińczuk było przede wszystkim

podważanie legalności uwięzienia Szablewskiego i innych osób, podkreślenie dez-

aprobaty wobec działania władzy i podkreślenie zalet oskarżonych, przede wszystkim

Alojzego. Na przykład, kiedy sąd używał wobec Szablewskiego terminu „oskarżony”

odpowiadało się, zaczynając od słów: «Przewodniczący Komisji Zakładowej NSZZ So-

lidarność Stoczni Gdańskiej Alojzy Szablewski...», ubolewało się nad złem spowodo-

wanym przez stan wojenny, itp. Parę osób było mocno wściekłych”5. W pewnym sensie

to właśnie za sprawą m.in. tych ludzi, tworzących kształtującą się dopiero podziem-

ną organizację w Stoczni Gdańskiej, 30 marca 1982 r. na terenie tej Stoczni, a także

w pobliskiej Gdańskiej Stoczni Remontowej i Stoczni Północnej miał miejsce piętna-

stominutowy strajk na znak protestu przeciwko aresztowaniu działaczy Solidarności

2 M. Miatkowski, Uwagi o działalności Tajnej Komisji Zakładowej Stoczni Gdańskiej, mps, b.d., w zbiorach

autora.

3 Notatka z rozmowy z Tomaszem Moszczakiem, kwiecień – maj 2003, w zbiorach autora; Relacja Tomasza

Moszczaka, 5 X 2010, w zbiorach BEP IPN Gdańsk.

4 Sąd Wojewódzki w Gdańsku w procesie przywódców strajku w Stoczni Gdańskiej – Krzysztofa Dowgiałły,

Reginy Jung, Tomasza Moszczaka, Alojzego Szablewskiego i Jana Waszkiewicza skazał na kary więzienia

od 2 lat (Szablewski) do 4 lat (Dowgiałło). Zob. S. Cenckiewicz, Pomorze Gdańskie i Kujawy, [w:] Stan wojenny w Polsce, p. red. A. Dudka, Warszawa 2003, s. 543; Szymon Pawlicki członek Komitetu Strajkowego

w Stoczni Gdańskiej po aresztowaniu 16 XII 1981 r., osadzony w szpitalu przy AŚ w Gdańsku, następnie

przy ZK w Bydgoszczy, 29 IX 1982 r. zwolniony ze względu na zły stan zdrowia (Ankieta „Encyklopedii

Solidarności” wypełniona przez Szymona Pawlickiego, 19 III 2008 r., w zbiorach autora).

5 List elektroniczny Zbigniewa Olszaka do autora, 14 XI 2010 r. Na ten temat także: Notatka z rozmowy

z Tomaszem Moszczakiem, kwiecień – maj 2003 r., w zbiorach autora.

178

i rozpoczęciu wymienionego procesu. Mimo represji, 7 kwietnia doszło do kolejnego

zatrzymania pracy, a 6 dni później na 15 minut przerwano pracę w „Remontówce”6.

Koniec roku 1982 był tym momentem, kiedy skład stoczniowej podziemnej struk-

tury ustabilizował się. Wtedy to do grupy osób wymienionych w relacjach Miatkow-

skiego i Olszaka doszedł Alojzy Szablewski, w maju 1982 r. zwolniony z aresztu,

przewodniczący Komisji Zakładowej sprzed 13 grudnia (z czasem zaczął pełnić taką

samą funkcję w Tajnej Komisji). Od momentu jego zaangażowania z Komisją zaczęła

współpracować Alicja Kowalczyk, wcześniej członek prezydium Komisji Zakładowej.

Po wyjściu z więzienia w połowie 1983 r. w działalność podziemną włączył się (choć

nie od razu) Tomasz Moszczak, przed 13 grudnia 1981 r. członek prezydium, a za-

razem rzecznik prasowy Komisji Zakładowej7. Ponadto do Komisji w różnym czasie

należeli: Mieczysław Galikowski, Janusz Borodo, Brunon Baranowski, Przemysław

Bronikowski, Jacek Buraczewski, Zuzanna Ciećka, Irena Fryder, Jan Gąska, Andrzej

Gawęda, Marian Koput, Jerzy Kazimierczak, Czesław Koller, Stanisław Kwiatkowski,

Zofia Komarnicka-Łucka, Krystyna Łyszcz, Czesław Pater, Edward Pawlak, Ryszard

Pawlikowski, Bronisław Pawłowski, Mieczysław Pogorzelski, Krzysztof Sabotowski,

Andrzej Stanólewicz, Tadeusz Sulkowski, Franciszek Szeląg, Czesław Trzeciak, Józef

Wiktor. Doradcami byli Kazimierz Janusz i Mieczysław Janusz-Poniatowski8.

Niektóre z tych osób za swoją działalność zostały aresztowane w stanie wojennym

i później. Skład Komisji był płynny, nie wszyscy przystąpili do niej od samego po-

czątku. Wszyscy natomiast byli zaprzysiężeni. Do minimum starano się ograniczyć

możliwość wpadki. Osoby będące w czołówce Tajnej Komisji Zakładowej znały się

nawzajem, natomiast przedstawiciele poszczególnych wydziałów Stoczni mieli kon-

takt jedynie z dwiema, trzema osobami, np. pełniący funkcję drukarza Tadeusz Za-

rembski kontaktował się tylko z jedną osobą, od której odbierał i przekazywał mate-

riały9. Wspomniana grupa prowadziła zakonspirowaną działalność, która polegała na

kierowaniu związkiem na terenie Stoczni oraz na redagowaniu i wydawaniu pisma

„Rozwaga i Solidarność”. W pierwszym okresie działalności (do grudnia 1983 r.) obo-

wiązywała niepisana zasada, że większe wydziały stoczniowe mają swoich reprezen-

tantów w Tajnej Komisji Zakładowej. W latach późniejszych (od 1985 r.) takiej zasa-

6 Biuletyn Informacyjny „Solidarność”, 30 IV 1982 r., s. 1.

7 AIPN Gd, 77/15, t. 4, Protokół przesłuchania podejrzanego Ryszarda Balewskiego, 11 XII 1986 r., k. 315–

319; M. Miatkowski, Uwagi o działalności Tajnej Komisji Zakładowej Stoczni Gdańskiej, mps, b.d., w zbiorach

autora. Tomasz Moszczak twierdzi, że do Tajnej Komisji Zakładowej wszedł niedługo po swoim wyjściu

z więzienia (relacja Tomasza Moszczaka, 5 X 2010 r., w zbiorach BEP IPN Gdańsk), natomiast Maciej Miat-

kowski w swojej relacji twierdzi, że było to nawet po 1985 r. (M. Miatkowski, Uwagi o działalności Tajnej

Komisji Zakładowej Stoczni Gdańskiej, mps, b.d., w zbiorach autora); Wersję Miatkowskiego potwierdzają

zeznania Ryszarda Balewskiego złożone w 1986 r. (AIPN Gd, 77/15, t. 4, Protokół przesłuchania podejrza-

nego Ryszarda Balewskiego, 12 XII 1986 r., k. 320–323).

8 AIPN Gd, 77/15, t. 4, Protokół przesłuchania podejrzanego Ryszarda Balewskiego, 11 XI 1986 r., k. 274–

279; idem, 11 XII 1986 r., k. 315–319; A. Szablewski, List, „Magazyn „Solidarność” 2002, nr 2, s. 13.

9 Notatka z rozmowy z Tomaszem Moszczakiem, kwiecień – maj 2003, Alojzym Szablewskim, styczeń –

marzec 2003 r., Tadeuszem Zarembskim, czerwiec 2003 r., w zbiorach autora.

179

dy już nie było10. Pierwsze spotkanie Komisji odbyło się na przystanku SKM Rumia

Janowo, następne na SKM Sopot Kamienny Potok. Kolejne spotkania odbywały się

w Lasach Oliwskich, kościołach i mieszkaniach prywatnych od Sopotu, aż po śródmie-

ście Gdańska. Według relacji Miatkowskiego: „Wszyscy członkowie TKZ byli bardzo

oddani swej pracy i każdy sumiennie wykonywał to do czego się zobowiązał”11.

Wspomniany powyżej biuletyn został reaktywowany (przed 13 grudnia 1981 r.

„Rozwaga i Solidarność” ukazywała się w Stoczni Gdańskiej jako pismo Komisji Za-

kładowej NSZZ Solidarność)12 – pierwszy podziemny numer ukazał się we wrześniu

1982 r. Wydawanie pisma było jednym z najważniejszych priorytetów struktury. Skład

redakcji pisma w zasadzie pokrywał się z gronem osób tworzących Tajną Komisję

Zakładową, z tym, że redaktorem naczelnym został Zbigniew Olszak (jako redaktor

naczelny nie brał udziału w zebraniach Komisji), redaktorem technicznym był Maciej

Miatkowski, a szefem kolportażu Władysław Tandek. Drukarzami, którzy powielali

pismo bez przerwy do 1989 r., byli Andrzej Chodzicki i Tadeusz Zarembski – posta-

wili jeden warunek: o ich zaangażowaniu ma wiedzieć jak najmniejsza liczba osób.

Miatkowski i Tandek, podobnie jak Olszak, nie uczestniczyli w zebraniach organi-

zacyjnych. Ukazanie się pierwszego numeru poprzedziło wydanie kilku dwustroni-

cowych druków powielonych na powielaczu. Nakład wynosił około 3 tys. egzempla-

rzy. Otrzymywane ze sprzedaży pisma i innych druków środki przekazywane były na

działalność Komisji oraz wsparcie dla poszkodowanych za działalność związkową. Po

decyzji Sejmu PRL z 8 października 1982 r. o faktycznej delegalizacji Solidarności,

stoczniowa tajna struktura wydała oświadczenie autorstwa Olszaka, w którym apelo-

wała o podjęcie akcji protestacyjnej w obronie związku13.

10 AIPN Gd, 77/15, t. 4, Protokół przesłuchania podejrzanego Ryszarda Balewskiego, 11 XI 1986 r., k. 274–

279; idem, 15 XI 1986 r., k. 288–290.

11 M. Miatkowski, Uwagi o działalności Tajnej Komisji Zakładowej Stoczni Gdańskiej, mps, b.d., w zbiorach

autora.

12 Pismo NSZZ Solidarność w Stoczni Gdańskiej im. Lenina wychodziło od 16 września 1980 r., najpierw

jako „Biuletyn Informacyjny Komitetu Założycielskiego Niezależnych Samorządnych Związków Zawo-

dowych Stoczni Gdańskiej im. Lenina”. Ukazało się 29 numerów, o objętości 4–8 stron, w formacie A-5.

Biuletyn drukowany na offsecie wychodził nieregularnie. W skład redakcji wchodzili: Jacek Merkel, Ro-

man Pieńkowski i Andrzej Turek. Pismo ukazywało się na terenie zakładu, na jego łamach informowano

głównie o sprawach związkowych. Ostatni numer Biuletynu ukazał się 28 lutego 1981 r. (zob. W Turek,

Biuletyn Informacyjny Komitetu Założycielskiego Niezależnych Samorządnych Związków Zawodowych Stoczni

Gdańskiej im. Lenina, [online] http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=R01857_BI_

KZ_SG_Gda%C5%84sk [dostęp: 25 I 2011 r.]; Kontynuacją Biuletynu KZ NSZZ Stoczni Gdańskiej im.

Lenina było pismo „Rozwaga i Solidarność”, pismo pod patronatem Komisji Zakładowej NSZZ Solidarność

w Stoczni Gdańskiej. Na winiecie widniało logo Stoczni Gdańskiej. Zaczęło ukazywać się 21 kwietnia 1981

r. Do 11 grudnia 1981 r. wyszły 33 numery, o objętości 8–16 stron, w formacie A-4. Redakcję pisma tworzyli:

R. Pieńkowski (redaktor odpowiedzialny), Bogdan Maliszewski, J. Merkel, A. Ogrodowski, Bogdan Oleszek,

Kazimierz Pierożek, Zbigniew Trafalski, Bogusław Włodarczyk, Zygmunt Zawalski, Jadwiga Piątkowska,

Witold Żylicz, M. Głuchowska, A. Turek, A. Kempka. Podczas drugiej tury I KZD wychodził dziennik „Roz-

waga i Solidarność” o odrębnej numeracji. W sumie wydano 9 numerów „zjazdowych” redagowanych przez

J. Piątkowską, Z. Trafalskiego i Tomasza Moszczaka. Zob. W. Turek, Rozwaga i Solidarność, [w:] Encyklopedia Solidarności, s. 396.

13 Z. Olszak, Wielu ludzi zapomniało, jak tragicznie żyło się za komuny, [w:] Stan wojenny. Wspomnienia i oceny, red. J. Kulas, Pelplin 1999, s. 205; M. Miatkowski, Uwagi o działalności Tajnej Komisji Zakładowej

180

W odpowiedzi na apel, w poniedziałek 11 października 1982 r. w Stoczni Gdań-

skiej rozpoczęła się akcja protestacyjna. W strajku wzięło udział 90% załogi zakładu.

Przerwano pracę również w Gdańskiej Stoczni Remontowej, Stoczni Północnej oraz

częściowo w kilku innych zakładach Trójmiasta. W czasie strajku zatrzymana została

cała produkcja, zorganizowano przemarsz po terenie zakładu. Protestowi towarzyszy-

ły demonstracje mieszkańców Gdańska i trwające do późnych godzin nocnych po-

tyczki z oddziałami ZOMO. Strajkujący stoczniowcy z „Lenina” sformułowali cztery

postulaty: zwolnienia internowanych, amnestii dla więźniów politycznych, odwołania

stanu wojennego i unieważnienia nowej ustawy o związkach zawodowych. Po dwóch

dniach osamotniona Stocznia Gdańska, bez żadnego wsparcia ze strony TKK i RKK,

przy braku właściwie poparcia ze strony innych zakładów pracy z regionu i kraju, przy

wielkiej presji ze strony kierownictwa zakładu zakończyła protest. Po zakończeniu

akcji protestacyjnej Stocznia decyzją z 12 października została instytucją zmilitary-

zowaną, a na uczestników akcji posypały się liczne represje. Jak oficjalnie podawał

„Dziennik Bałtycki” w dwa tygodnie po strajku, obok fali aresztowań zwolnionych

z pracy zostało ok. 500 stoczniowców (chociaż w opracowaniach historycznych mowa

jest także o 200 osobach zwolnionych). Wśród represjonowanych znalazło się dwóch

członków Tajnej Komisji, Zbigniew Olszak i Stanisław Biernacki. Oprócz nich m.in.

Jerzy Borowczak, Henryk Lenarciak i in.14

Jak na skalę zastosowanych represji możliwości pomocowe i finansowe Tajnej

Komisji okazały się zbyt skromne. Organizacją pomocy zajęto się głównie w opar-

ciu o parafię św. Brygidy z ks. Henrykiem Jankowskim i kurię biskupią w Gdańsku

z księżmi Zbigniewem Brykiem i Stanisławem Dułakiem. Jednocześnie działacze

stoczniowej Solidarności zainicjowali akcję o charakterze symbolicznym. Zwrócono

się do załogi, aby ta uwieczniła w miejscach publicznych (statkach, stołówkach, dro-

gach, halach itp.) nazwiska osób uwięzionych i zwolnionych z pracy. Akcja miała być

świadectwem rozmiarów represji i pamięci o poszkodowanych, a także zapowiedzią

„upomnienia się o kolegów, gdy przyjdzie godzina rozliczeń”15.

Aresztowanie Olszaka i represje postrajkowe spowodowały krótką przerwę w wy-

dawaniu biuletynu „Rozwaga i Solidarność”. W tym czasie, do stycznia 1983 r. kilka

numerów o zmniejszonej objętości wydała grupa zorganizowana przez Zbigniewa

Lisa, który powrócił do pracy w Stoczni po wyjściu z internowania w Strzebielinku.

Na przełomie roku Lis oddał wydawanie biuletynu Miatkowskiemu. Niedługo potem,

w styczniu 1983 r. ukazał się nowy numer pisma (szósty już z kolei) redagowany już

Stoczni Gdańskiej; Notatka z rozmowy z Tadeuszem Zarembskim, czerwiec 2003 r., w zbiorach autora; List

elektroniczny Zbigniewa Olszaka do autora, 14 XI 2010 r.

14 „Rozwaga i Solidarność”(wydanie specjalne), 16 X 1982 r., s. 2; „Dziennik Bałtycki”, 25 X 1982 r., s. 2;

Notatka z rozmowy z Brunonem Baranowskim, czerwiec 2003, w zbiorach autora; Notatka z rozmowy

z Alojzym Szablewskim, styczeń – marzec 2003, w zbiorach autora; Historyk Sławomir Cenckiewicz pisze

o dwustu zwolnionych z pracy stoczniowcach, zobacz: S. Cenckiewicz, Pomorze Gdańskie i Kujawy, [w:] Stan wojenny w Polsce 1981– 1983, pod red. A. Dudka, Warszawa 2003, s. 530.

15 „Rozwaga i Solidarność”(wydanie specjalne), 16 X 1982 r., s. 2.

181

z powrotem przez działaczy Tajnej Komisji. Redaktorem naczelnym (po swoim wyj-

ściu z więzienia) ponownie został Olszak (pełnił tą funkcję do 1989 r.)16.

Zorganizowanym w podziemną działalność stoczniowcom pomoc zakrojoną na

szeroką skalę zaoferowała Alina Pliszke, przekazując na ręce Miatkowskiego „pokaź-

ne” sumy pieniędzy. Ten oddawał je dalej skarbnikowi Biernackiemu. W początkowej

fazie działalności większość materiałów wydawniczych sprowadzanych było właśnie

dzięki tej ofiarodawczyni z wydawnictwa NOWA. Działo się tak do momentu, kiedy

sprowadziła ona z Warszawy drukarzy, którzy zorganizowali szkolenie dla kandyda-

tów na drukarzy Tajnej Komisji. Kandydaci (Andrzej Chodzicki i Tadeusz Zarembski)

okazali się bardzo zdolnymi uczniami. Szybko osiągnęli biegłość w swoim nowym

fachu, z czasem nawet udoskonalając swoje metody działania. Mieli wiele interesu-

jących pomysłów, m.in. sami robili ramki do druku, rakle oraz zaproponowali wzór

pierwszego kalendarza. Drukowali bez „wpadki” do 1989 r.17

Po zawiązaniu się Tajna Komisja Zakładowa Solidarności Stoczni Gdańskiej,

oprócz niesienia pomocy rodzinom osób represjonowanych, starała się kontynuować

swą działalność statutową sprzed 13 grudnia 1981 r. Na wydziałach wypłacano świad-

czenia z tytułu urodzenia dziecka, zgonu członka najbliższej rodziny, jednorazowe

zasiłki itp. Dla przykładu, na niedużym wydziale P-1 do końca 1983 r. dobrowolne, co

miesięczne składki w wysokości 100 zł opłacało ok. 100 stoczniowców. Obok składek

zbieranych na działalność statutową, ich część (np. z P-1, ok. 1 tys. zł) przekazywano

do redakcji „Rozwagi i Solidarności” na jej funkcjonowanie. Wpłaty odnotowywane

były na łamach pisma w rubryce „TKZ dziękuje”. Dla członków wydziału P-1 podzię-

kowanie zakonspirowane było hasłem „wodnik”18.

Obok prowadzenia działalności związkowej Komisja – z racji miejsca, w którym

działała – utrzymywała (najintensywniejsze w 1982 r.) kontakty z Regionalną Komisją

Koordynacyjną. Stocznia Gdańska wciąż pozostawała symbolem i z nią ukrywający się

czołowi działacze Solidarności wiązali spore nadzieje na zmianę sytuacji, chociażby

na zorganizowanie strajku generalnego. Kontakty z Bogdanem Borusewiczem i Bog-

danem Lisem utrzymywali ze strony Komisji: Balewski, Brenk, Olszak i Przybylski.

Do spotkań, na działkach, w lasach doszło kilkukrotnie. W ich trakcie stoczniowcy

informowali ukrywających się liderów Solidarności o sytuacji w zakładzie. Uzgad-

niano wspólne stanowisko dotyczące np. obchodów zbliżającego się święta 1 Maja.

Na jednym ze spotkań, według zeznań Balewskiego, działacze Tajnej Komisji nama-

wiani byli przez Borusewicza do przeprowadzenia strajku w Stoczni Gdańskiej. Strajk

ten miał być początkiem strajku generalnego w całym kraju. Borusewicz gwarantował

związkowcom, że w razie gdy strajk wypali się, na teren Stoczni zostaną przerzuceni

czołowi, dotąd ukrywający się działacze regionu, którzy swoim autorytetem wesprą

16 M. Miatkowski, Uwagi o działalności Tajnej Komisji Zakładowej Stoczni Gdańskiej. W skład grupy Zbig-

niewa Lisa wchodzili także m.in. Ryszard Lewandowski, Janusz Witczak. Relacja Zbigniewa Lisa, 9–10 XI

2010 r., w zbiorach BEP IPN Gdańsk.

17 M. Miatkowski, Uwagi o działalności Tajnej Komisji Zakładowej Stoczni Gdańskiej.

18 AIPN Gd, 77/15, t. 3, Protokół przesłuchania świadka Zbigniewa Rosiaka, 28 VIII 1986 r., k. 27–34.

182

protest19. Zapewnienia Borusewicza nabrały szczególnego znaczenia w październiku

1982 r., kiedy to strajkujący stoczniowcy zostali pozostawieni samym sobie20.

Drugą podziemną strukturą ponadzakładową, z którą Tajna Komisja Zakładowa

utrzymywała kontakty była II Komisja Krajowa NSZZ Solidarność (z dopiskiem: dzia-

łającą na czas zawieszenia związku). W skład utworzonej na wiosnę 1982 r. przez

działaczy Solidarności z największych zakładów pracy Trójmiasta „II Krajówki”, m.in.

Paweł Zińczuk (jeden ze współzałożycieli tej organizacji), działacz stoczniowej taj-

nej struktury. Działalność II Komisji Krajowej nie trwała jednak długo. Na przełomie

1982 i 1983 r. grupa została rozbita serią aresztowań21. Obok RKK i II Komisji Krajo-

wej Solidarności i współdziałania w pewnym sensie z Solidarnością Walczącą, o czym

będzie mowa poniżej, Tajna Komisja Zakładowa nie nawiązała trwalszych kontaktów

z innymi strukturami podziemnymi, nawet w sąsiednich stoczniach: Północnej i Re-

montowej.

Lech Wałęsa po swoim powrocie do pracy w Stoczni – pomimo że od powstania

Tajnej Komisji w 1982 r. jej działacze stali murem za charyzmatycznym przywódcą,

który był dla nich w tamtym czasie niekwestionowanym autorytetem – nie włączył się

w funkcjonowanie Tajnej Komisji Zakładowej Stoczni Gdańskiej. Działacze stocznio-

wi nie chcieli narażać przewodniczącego Solidarności, jednocześnie obawiano się, że

będący cały czas pod specjalnym nadzorem SB Wałęsa mógłby dezorganizować prace

Komisji22.

W latach 1982–1983 do najbardziej spektakularnej współpracy stoczniowego TKZ-u

doszło z grupą działaczy Solidarności Walczącej. W ramach tej ostatniej istniała gru-

pa, która podejmowała działania zastraszające wobec osób, pracowników Stoczni

i portów, które szczególnie aktywnie udzielały się w nowo tworzonych związkach za-

wodowych czy PZPR. Działania zastraszające czy „dyscyplinujące” polegały na pod-

paleniu drzwi wejściowych do mieszkania, altanki na działce czy oblaniu płynem

żrącym karoserii samochodów. Działacze stoczniowej Tajnej Komisji przekazywali

nazwiska i adresy takich osób, pracowników Stoczni przeznaczonych do zastrasze-

nia. Na tajnym zebraniu zapoznawano się ze wszystkimi „kandydaturami”, które bądź

akceptowano, bądź nie. Nie zdarzyło się jednak, by którąś z „kandydatur” odrzucono.

Akceptowano również sposoby realizacji zadania. Osobą, która była odpowiedzialna

za współpracę z grupą Solidarności Walczącej był Ryszard Balewski. Wiosną 1982 r.,

po mszy w kościele św. Brygidy nawiązał kontakt ze Zbigniewem Rosiakiem i Da-

19 AIPN Gd, 77/15, t. 4, Protokół przesłuchania podejrzanego Ryszarda Balewskiego, 11 XI 1986 r., k. 274–

279, 14 XI 1986 r., k. 283–286.

20 Na temat sytuacji w RKK i TKK w momencie wybuch strajku w Stoczni Gdańskiej im. Lenina zob.

M. Łopiński, M. Moskit, M. Wilk, Konspira. Rzecz o podziemnej „Solidarności” , Gdańsk – Warszawa 1989, s.

215–223.

21 AIPN Gd, 77/15, t. 4, Protokół przesłuchania podejrzanego Ryszarda Balewskiego, 11 XI 1986 r., k. 274–

279; Na temat II Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” zobacz szerzej: A. Kazański, II Komisja Krajowa

NSZZ „Solidarność” , „Magazyn Solidarność” 2010, nr 2, s. 14; A. Kazański, II Komisja Krajowa NSZZ „Soli-

darność” [w:] Encyklopedia Solidarności. Opozycja w PRL 1976–1989, t. 1, red. M. Łątkowska i in., Warszawa 2010, s. 202–203.

22 Notatka z rozmowy z Alojzym Szablewskim, styczeń – marzec 2003 r., w zbiorach autora.

183

riuszem Roszkowskim. Czwartym członkiem grupy był Andrzej Cybulski. Balewski

w przeciągu kilku następnych miesięcy spotykał się z Roszkowskim w restauracji Pod

Kominkiem, gdzie przekazał w sumie 100 tys. zł (5 razy po 20 tys.). Pieniądze te były

przekazywane od Tajnej Komisji dla grupy na „prowadzenie działalności”. Oprócz

pieniędzy, Balewski na spotkanie przynosił karteczki z nazwiskami i adresami osób,

które należało „zdyscyplinować”. Hasłem, które świadczyło o wykonanej robocie było

krótkie „ciepełko” rzucone przez Roszkowskiego. Wzajemną współpracę zakończy-

ła fala aresztowań członków stoczniowej Solidarności w grudniu 1983 r.23 W sumie

do marca 1984 r. organa ścigania odnotowały 28 przypadków aktów podpaleń drzwi

wejściowych do mieszkań, altanek na działkach czy oblania płynem żrącym karose-

rii samochodów na terenie Trójmiasta. Zdecydowana większość z nich (23 z 28) to

podpalenia drzwi wejściowych. Ofiarami byli głównie aktywni członkowie PZPR bądź

też działacze nowo powstających związków zawodowych. Substancją, która była wyko-

rzystywana do tych działań, był rozpuszczalnik do farb olejnych lub benzyna. Pomi-

mo podjętych na szeroką skalę działań (obok tradycyjnych mających na celu wykrycie

sprawców, podjęto szereg innych o charakterze operacyjnym, przeprowadzono szereg

zasadzek, dokonano szeregu przeszukań, połączono sprawy wcześniej prowadzone

przez prokuratury w Gdyni i Sopocie, dokonano szeregu przesłuchań, oględzin, ana-

liz itp.) SB nie zdołała ustalić sprawców, a co za tym idzie 22 maja 1984 r. Prokuratura

Rejonowa w Gdańsku umorzyła śledztwo prowadzone w sprawie24.

W historii działalności tajnej organizacji w Stoczni Gdańskiej doszło do dwóch du-

żych „wpadek” tworzących ją osób. Pierwsza miała miejsce w drugiej połowie 1983 r.

12 sierpnia tegoż roku, podczas przeprowadzonego przeszukania w mieszkaniu

Edwarda Pawlaka funkcjonariusze WUSW w Gdańsku natrafili m.in. na wałek i ma-

trycę drukarską, ok. 300 egzemplarzy pisma „Rozwaga i Solidarność” oraz 3 ryzy czy-

stego papieru. Następnego dnia, decyzją Prokuratora Rejonowego w Gdańsku Edward

Pawlak został tymczasowo aresztowany25. Po zatrzymaniu przyznał się, że od grudnia

1982 r. w swoim warsztacie, w takielarni wydziału W-3 razem z Pawłem Tchórzew-

skim, po godzinach pracy drukowali „Rozwagę i Solidarność” (powielania uczył ich

Mieczysław Piątkowski). Pierwotnie na powielaczu elektrycznym, później ze względu

na oszczędność papieru na sitodruku. W tym czasie wydrukowali kilka numerów pi-

sma w nakładzie ok. 250 egzemplarzy, po 4 strony maszynopisu każdy. Prowadzący

śledztwo funkcjonariusze Wydziału Śledczego dowiedzieli się, że potrzebne materiały

23 AIPN Gd, 77/15, t. 4, Protokół przesłuchania podejrzanego Ryszarda Balewskiego, 6 XI 1986 r., k. 261–

265.

24 AIPN Gd, 77/15, t. 1, Postanowienie o umorzeniu śledztwa podjęte przez wiceprokuratora Prokura-

tury Rejonowej w Gdańsku mgr. Zdzisława Sznycera, 22 V 1984 r., k. 98–105; Fakt działalności „grupy

Roszkowskiego” potwierdza Roman Jankowski, który w Gdyni, działał w podobnej grupie SW (Ankieta

„Encyklopedii Solidarności” przeprowadzona z Romanem Jankowskim, 6 III 2009 r., w zbiorach autora). Na

terenie Trójmiasta w latach 1982–1984 działało kilka takich grup. Na ten temat zobacz szerzej: J. Pietraszko,

Terroryści i oszołomy, Wrocław 2007, s. 163–164.

25 AIPN Gd, 013/240/1, Meldunek o przedstawieniu zarzutów i zastosowaniu środka zapobiegawczego

wobec Edwarda Pawlaka podpisany przez Naczelnika Wydziału Śledczego KW MO w Gdańsku ppłk. mgr.

Stefana Rutkowskiego, 15 VIII 1983 r., k. 21.

184

i sprzęt do druku (farby, wałek, matryce itp.) dostarczali Brenk, Miatkowski i Nowa-

kowski. Gotowe numery pisma odbierał Brenk. W czerwcu 1983 r. Pawlak przeniósł

deskę z filcem i wałek do swojego mieszkania, gdzie sam powielał kolejne numery

biuletynu26. Drukowano także inne pisma, m.in. „Gazetę Tczewską”27.

Na skutek zebranych informacji i przeprowadzonej pracy operacyjnej, 8 grudnia

1983 r. pracownicy Wydziału Śledczego SB wspólnie z funkcjonariuszami Wydziału

V dokonali 29 przeszukań pomieszczeń i zatrzymali 19 pracowników Stoczni Gdań-

skiej. Wobec 5 zastosowano areszt tymczasowy (Eugeniusz Brenk, Maciej Miatkow-

ski, Jan Nowakowski, Mieczysław Piątkowski, Piotr Tchórzewski), 8 osób dobrowolnie

złożyło zeznania, następnie zostali zwolnieni (Zygmunt Dawidowski, Zbigniew Du-

rzyński, Kazimierz Hoppe, Waldemar Jusko, Stanisław Kwiatkowski, Kazimierz Pie-

rożek, Jan Urbański, Józef Wiktor). Pozostałe osoby zwolniono po przeprowadzeniu

rozmów ostrzegawczych. Kolejne zatrzymania nie posunęły naprzód funkcjonariuszy

prowadzących śledztwo. Zatrzymani najczęściej odmawiali składania zeznań, albo nie

przyznawali się do zarzucanych im czynów, albo składali wyjaśnienia na tematy znane

już SB z zeznań Pawlaka28. W związku z brakiem postępów w śledztwie, w marcu

1984 r. zwolniono aresztowanych stoczniowców, a postępowanie w sprawie zostało

umorzone29.

Po grudniowych aresztowaniach, początek 1984 r. nie był łatwym dla pozostają-

cych na wolności członków Tajnej Komisji Zakładowej. Według słów Balewskiego:

„TKZ praktycznie przestał istnieć”30. Jednak, pomimo znacznego osłabienia, w okro-

jonym składzie Komisja nadal prowadziła swoją działalność. Regularnie co miesiąc

wychodziła „Rozwaga i Solidarność”, pomimo coraz mniejszej liczby osób płacących

składki starano się pomagać rodzinom osób aresztowanych i zwolnionych z pracy. Na

łamach wydawanego przez siebie biuletynu, działacze w swoich tekstach solidarnie

i bezwarunkowo bronili Lecha Wałęsy i ks. Henryka Jankowskiego przed atakami

i szykanami władz, bojkotem zbliżających się wyborów do rad narodowych oraz kryty-

ką podwyżek cen. Sporo miejsca poświęcano sprawie kształtowania się i działalności

nowych związków zawodowych. Stały się one (od listopada 1984 r. przyjęto nazwę

OPZZ) największym zagrożeniem dla Solidarności, stanowiąc dla niej konkurencję

i niebezpieczeństwo utraty członków oraz przejęcia zwolenników. W publikacjach na

temat neozwiązków autorzy pisma starali się ośmieszyć, wykpić oraz wykazać bez-

26 AIPN Gd, 013/240/1, Pismo Naczelnika Wydziału Śledczego KW MO w Gdańsku ppłk. mgr. Stefana

Rutkowskiego do Naczelnika Wydziału V WUSW w Gdańsku, 26 VIII 1983 r., k. 39–40.

27 AIPN Gd, 013/240/2, Wniosek skierowany do Prokuratury Rejonowej w Gdańsku o wydanie postanowie-

nia o zajęciu korespondencji podpisany przez Naczelnika Wydziału Śledczego KW MO w Gdańsku ppłk.

mgr. Stefana Rutkowskiego, 15 XII 1983 r.

28 AIPN Gd, 013/240/2, Analiza sprawy nr rep. 82/83, nr prok. 4 Ds-92/83 E. Pawlakowi i innym sporzą-

dzona przez Naczelnika Wydziału Śledczego WUSW w Gdańsku ppłk. mgr. Stefana Rutkowskiego, 21 II

1984 r., k. 125–132.

29 AIPN Gd, 65/21, Wniosek Prokuratora Rejonowego w Gdańsku mgr. Jerzego Płyszewskiego o umorze-

nie postępowania karnego, 3 IV 1984 r., k. 198–199.

30 AIPN Gd, 77/15, t. 4, Protokół przesłuchania podejrzanego Ryszarda Balewskiego, 11 XII 1986 r.,

k. 315–319.

185

sens funkcjonowania „wronich związków”. Szczególnie mocno zwracano uwagę na

kryminalne i nieetyczne zachowania działaczy nowych związków oraz na podejrzane

metody werbowania do tych struktur nowych członków, przykłady czerpiąc z terenu

Stoczni Gdańskiej. W biuletynie utworzono specjalną stałą rubrykę, w której opisywa-

no, krytykowano i ośmieszano rozmaite przejawy „antysolidarnościowej” działalności

na terenie zakładu. Przy ich opisie podawano imię i nazwisko, stanowisko służbowe,

często adres zamieszkania zaangażowanego w taką działalność aktywisty partyjnego

czy neozwiązkowca31.

W maju 1984 r. z okazji przypadającej 193. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja

Tajna Komisja wydała specjalny apel do społeczeństwa polskiego. Pod apelem obok

Solidarności Stoczni Gdańskiej podpisały się Tajne Komisje Zakładowe Gdańskiej

Stoczni Remontowej, Stoczni Północnej, Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego,

Akademii Medycznej i Uniwersytetu Gdańskiego oraz gdańskie oddziały NZS, KPN,

ROPCiO32.

Poruszona w apelu sprawa zniewolenia Polski leżała „głęboko na sercu” działa-

czom stoczniowej Solidarności. Nie potrafiąc pogodzić się z radziecką dominacją oraz

rządami rodzimej monopartii, wydali oni wiosną 1984 r. jeszcze jeden, tym razem

obszerniejszy i istotniejszy dokument pt. Karta ‘84. Wzorowana na idei czechosło-

wackich opozycjonistów spotkała się z żywą reakcją, stając się obok wydanego 3 lata

później Posłania do ujarzmionych narodów Europy Środkowej sporym osiągnięciem Taj-

nej Komisji Zakładowej. Dzięki Alicji Kowalczyk dokument przekazano ówczesnemu

ambasadorowi Stanów Zjednoczonych Johnowi Davisowi, który obiecał zasygnalizo-

wać sprawę prezydentowi Ronaldowi Reaganowi. Kartę ‘84 przekazano również do

Rozgłośni Polskiej Radio Wolna Europa, korespondentom zachodnich mediów, a tak-

że części funkcjonujących niejawnych struktur Solidarności. Oprócz tego otrzymał

ją również Wojciech Jaruzelski i Sejm PRL, a 900 egzemplarzy rozpowszechniono

w zakładzie wśród stoczniowców33.

Przygotowywana przez kilka miesięcy w ścisłej konspiracji Karta ‘84 miała według

jej autorów zwrócić uwagę „szerokiej opinii światowej” na zewnętrzne, radzieckie

uwarunkowania polskiego zniewolenia oraz miała służyć upomnieniu się o niepod-

ległą i suwerenną Polskę. Działacze Tajnej Komisji nie mogli pogodzić się z obra-

zem minionych i obecnych stosunków polsko-radzieckich. Nie akceptowali zjawiska

zniewolenia społeczeństwa polskiego, w którym władza spoczywała w rękach ludzi

inspirowanych i kontrolowanych przez Moskwę. Jednoznacznie odrzucano uznanie

za obowiązujące postanowienia jakichkolwiek traktatów (łącznie z jałtańskim), które

narzucały Polakom i innym europejskim nacjom system dominacji komunistycznej34.

31 „Rozwaga i Solidarność” 1984, nr 20, 21, 22, 23. Por. A. Kazański, Solidarność w Stoczni Gdańskiej, s. 52–53.

32 A. Kazański, Solidarność w Stoczni Gdańskiej, s. 54.

33 M. J. Poniatowski, Nieznane bitwy o Wałęsę, s. 80; „Rozwaga i Solidarność” 1984, nr 25, s. 1.

34 Na temat Karty ‘84 za: A. Kazański, Solidarność w Stoczni Gdańskiej, s. 55–64; Zob. także: M. J. Poniatow-

ski, Nieznane bitwy o Wałęsę, s. 80–100.

186

W niełatwym 1984 r. stoczniowa Tajna Komisja nie dała się złamać. Mimo kłopo-

tów finansowych i braku papieru, regularnie co miesiąc wychodziła „Rozwaga i So-

lidarność”. Organizacja kontynuowała swoją działalność, inspirując jedne zjawiska

i reagując na inne. Aktywnie włączyła się w akcję mającą nakłonić Polaków do boj-

kotu czerwcowych wyborów do rad narodowych. Wielokrotnie na łamach biuletynu

jej działacze przestrzegali przed udziałem w głosowaniu, obarczając przy tym jego

ewentualnych uczestników odpowiedzialnością za legitymizację systemu komuni-

stycznego. Członkowie stoczniowej struktury chętnie brali udział w niezależnych, cza-

sami burzliwych obchodach świąt 1 i 3 Maja, Sierpnia ’80 czy Grudnia ’70 i ’81, czego

przykładem mogą być barwne relacje w „Rozwadze i Solidarności”. Co ciekawe, w de-

monstracjach, mimo zakazu, brali udział drukarze Tajnej Komisji, o czym z radością

wspominają po latach35.

Częściowo za przyczyną aktywności stoczniowej struktury, słabą pozycję na tere-

nie stoczni miały oficjalnie działające organizacje: PZPR, ZSMP, OPZZ. O słabości

tych ostatnich informowała nawet wybrzeżowa prasa. Negatywnie sytuację społeczno-

-polityczną w Stoczni Gdańskiej oceniła wojewódzka instancja partyjna. Kulminacją

niezadowolenia władz wojewódzkich PZPR była dymisja pierwszego sekretarza stocz-

niowej organizacji partyjnej Józefa Bogdanowicza. Według autora relacji zamieszczo-

nej w „Rozwadze i Solidarności” moment zdymisjonowania przebiegł w niezbyt ele-

ganckiej atmosferze. Stanisław Bejger, pierwszy sekretarz KW PZPR miał wyciągnąć

z kieszeni plik podziemnej prasy, cisnąć ulotki na stół, a następnie, używając nieparla-

mentarnego języka, spytać Bogdanowicza „co ten tutaj jeszcze robi”36.

Po tragicznej śmierci ks. Jerzego Popiełuszki na jego pogrzeb pojechała delegacja

stoczniowców z Alojzym Szablewskim. Ponad miesiąc później, 9 grudnia do Warsza-

wy, na grób księdza udała się około czterdziestoosobowa grupa robotników ze Stoczni

Gdańskiej. W hołdzie zamordowanemu kapłanowi złożono wieniec, a także wmuro-

wano specjalną pamiątkową tablicę37.

Na przełomie 1984/1985 r. doszło w zasadzie do reaktywowania Tajnej Komisji

Zakładowej. W spotkaniu, na którym doszło do ponownego formalnego zawiązania

się jej struktury, udział wzięli: Balewski, Biernacki, Brenk, Miatkowski, Przybylski,

Szablewski. W czasie zebrania Szablewski stwierdził, że po aresztowaniach w grud-

niu 1983 r. „praktycznie sam ciągnął całą robotę TKZ”. Został on teraz wybrany prze-

wodniczącym grupy. Brenk z Miatkowskim „po staremu” mieli zająć się wydawaniem

biuletynku, Biernacki nadal miał być skarbnikiem. Spotkania organizacyjne odbywały

się w mieszkaniach Biernackiego, Moszczaka, salkach katechetycznych kościoła NMP

Królowej Różańca Św. zwanym potocznie „okrąglakiem” na gdańskim Przymorzu38.

35 „Rozwaga i Solidarność” 1984, nr 25; Notatka z rozmowy z Tadeuszem Zarembskim, czerwiec 2003,

w zbiorach autora; Notatka z rozmowy z Andrzejem Chodzickim, 27 X 2010 r., w zbiorach autora.

36 „Głos Wybrzeża”, 24 X 1984 r.; „Rozwaga i Solidarność” 1984, nr 30.

37 „Rozwaga i Solidarność” 1984, nr 32; idem, 1985, nr 33.

38 AIPN Gd, 77/15, t. 4, Protokół przesłuchania podejrzanego Ryszarda Balewskiego, 12 XII 1986 r.,

k. 320–323;

187

Początek 1985 r. to także czas wizyt w stoczni dwóch ważnych gości. W stycz-

niu do zakładu przyjechali kolejno po sobie: pierwszy sekretarz PZPR Wojciech Ja-

ruzelski i szef OPZZ Alfred Miodowicz. Tajna Komisja uważnie obserwowała obie

wizyty. Poświęcono im sporo miejsca w stoczniowym biuletynie. Mimo krytycznego

tonu przebijającego w relacji z odwiedzin zdawano sobie sprawę z potencjalnego nie-

bezpieczeństwa, jakie niosły za sobą te wydarzenia. Obawiano się, że nie wszyscy

stoczniowcy mogliby się okazać odpornymi na zainteresowanie okazywane im przez

najwyższych przedstawicieli aparatu władzy PRL i obietnice przez nich składane. Jed-

nym ze środków zapobiegnięcia negatywnym skutkom wizyt było oświadczenie skie-

rowane do załogi Stoczni Gdańskiej. Działacze Tajnej Komisji wyrazili w nim swoje

uznanie dla załogi zakładu, „która pozostała wierna ideom Solidarności, dając odpór

zakusom władzy”. W oświadczeniu wykazano, że tylko 12,7% pracowników przystąpi-

ło do „wronich związków”, w większości „członków PZPR, konfidentów SB, złodziei,

pijaków i podobnych osobników o znikomej wartości moralnej”39.

Podobnie jak rok temu zwolennicy stoczniowej Solidarności wzięli udział w uro-

czystościach pierwszo- i trzeciomajowych oraz Sierpnia ’80. W sierpniu kościoły, głów-

nie św. Brygidy i św. Mikołaja, stały się areną wystąpień ludzi nauki, kultury i sztuki.

Miały miejsce liczne spotkania, prelekcje, wystawy i występy artystyczne. W czasie

uroczystych obchodów, 30 sierpnia Lech Wałęsa w asyście około tysiąca stoczniowców

złożył kwiaty pod pomnikiem Poległych Stoczniowców. Swoje przemówienie skiero-

wane do zebranych zakończył słowami: „Generale, Sierpnia nie oddamy”. Obchody 5.

rocznicy podpisania porozumień sierpniowych zakończyła msza w kościele św. Bry-

gidy odprawiona przez ks. Henryka Jankowskiego. Po jej zakończeniu na apel legen-

darnego kapelana Solidarności licznie zebrani zwolennicy Solidarności rozeszli się

w spokoju do domów, o czym z żalem informował na łamach „Rozwagi i Solidarności”

jeden z działaczy Tajnej Komisji Zakładowej40.

16 października odbyły się wybory do Sejmu PRL. Odnotowana przez władze fre-

kwencja to 78% (według opozycji 66%) spotkała się ze smutną reakcją Tajnej Komisji.

W listopadowej „Rozwadze i Solidarności” tak skomentowano liczny jednak udział

społeczeństwa w wyborach: „Większość społeczeństwa ugięła się i poszła głosować,

wymyślając sobie tysiące głupich usprawiedliwień z cyklu: «ja przecież musiałem».

(…) Moralnym obowiązkiem było nie pójść, nawet gdyby mieli przypłacić odebraniem

czerwonego ochłapa, pogardliwie rzuconego przez czerwoną łapę. (…) Jeśli poszedłeś

głosować, zrobiono z ciebie durnia, bo i tak twój głos nie miał na nic wpływu. (…) pa-

miętaj, że jesteś świadomie współodpowiedzialny za dalszy dramat własnego narodu,

udzieliłeś bowiem swej zgody na dalszą dyktaturę przestępczej mafii partyjno-poli-

cyjnej, która z twoim błogosławieństwem będzie dalej pustoszyć kraj i znęcać się nad

jego obywatelami”41.

39 „Rozwaga i Solidarność” 1985, nr 34.

40 „Rozwaga i Solidarność” 1985, nr 41.

41 „Rozwaga i Solidarność” 1985, nr 43.

188

Trochę wcześniej Tajna Komisja Zakładowa Solidarności Stoczni Gdańskiej wy-

stosowała list do Alojzego Mazewskiego, ówczesnego prezesa Kongresu Polonii Ame-

rykańskiej. W liście, za pośrednictwem Mazewskiego, zwrócono się do „wszystkich

Polaków zagranicą o wszczęcie kampanii na rzecz przeprowadzenia w Polsce auten-

tycznych wolnych wyborów”. W liście poparto apel prezesa Kongresu o bojkot wizyty

gen. Wojciecha Jaruzelskiego w Nowym Jorku i jego wystąpienia na forum ONZ, jed-

nocześnie apelując o umożliwienie takiego wystąpienia Lechowi Wałęsie42.

W opublikowanym na łamach „Rozwagi i Solidarności” słowie noworocznym skie-

rowanym do pracowników Stoczni podziękowano za wytrwałość i wierność ideałom

Sierpnia. W mało optymistycznym tekście snuto czarne wizje przyszłości, spodziewa-

jąc się dalszego pogarszania się warunków życia Polaków. Na koniec zaapelowano do

zwolenników Solidarności o większą aktywność i udział w akcjach organizowanych

przez związek. Pozbawione fajerwerków „słowo” było symbolem funkcjonowania Taj-

nej Komisji w 1986 r. W swych działaniach członkowie struktury skupiali się przede

wszystkim na bardzo ważnych, choć mało widowiskowych kwestiach: bhp, warun-

kach pracy, zarobkach, pomocy represjonowanym i dotkniętym przez los. Jednym

z ważniejszych priorytetów była walka z nadużyciami i pijaństwem na terenie Stoczni:

„Wpływają do nas różne informacje na temat szerzącego się w Stoczni – pijaństwa,

melin alkoholowych, fikcyjnej pracy w nadgodzinach i innych przejawów demoraliza-

cji. (…) Ostatnio rozpleniła się moda na fikcyjną pracę w nadgodzinach. Mistrzowie

odbijają swym pracownikom karty zegarowe za prace, które w rzeczywistości nie są

wykonywane. Pracownicy w tym czasie siedzą w domu lub uczestniczą w libacjach

alkoholowych, a pieniędzmi dzielą się z mistrzami po połowie. (…) Uważamy, że za-

robki są za niskie, ludzie powinni zarabiać więcej, ale za uczciwą pracę, a nie w tak

oszukańczy sposób. Kiedy przyjdzie czas, że będziemy mogli pracować tylko dla sie-

bie, będziemy tak zdemoralizowani, że zapomnimy, na czym ta uczciwa praca polega”

– pisano w marcowym numerze stoczniowego biuletynu43.

W czerwcu Tajna Komisja zgłosiła wniosek o przyznanie ks. Henrykowi Jankow-

skiemu Pokojowej Nagrody Nobla. Zdając sobie sprawę z nikłych szans na jej przy-

znanie, działacze stoczniowi chcieli w ten sposób zwrócić uwagę na zasługi prała-

ta w walce z komunizmem i symbolicznie podziękować za wspieranie Solidarności.

Wniosek pojawił się w czasie szczególnej nagonki władz na księdza i jego parafię,

które starały się skompromitować Jankowskiego i podważyć jego autorytet44.

Obchody 6. rocznicy Sierpnia ’80 dla działaczy stoczniowej Tajnej Komisji odby-

wały się w cieniu wystąpienia telewizyjnego (6 sierpnia) Zbigniewa Rosiaka. Trochę

wcześniej, bo 29 lipca zgłosił się on do Wydziału Śledczego WUSW w Gdańsku. Ro-

siak był pracownikiem wydziału P-1 Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Po wprowadze-

niu stanu wojennego pełnił funkcję wiceprzewodniczącego, a po aresztowaniu Pawła

42 List TKZ Solidarności Stoczni Gdańskiej do Alojzego Mazewskiego, sierpień 1985, kopia w zbiorach

autora.

43 „Rozwaga i Solidarność” 1986, nr 45; Idem, 1986, nr 47.

44 „Rozwaga i Solidarność” 1986, nr 50.

189

Zińczuka45 przewodniczącego podziemnej wydziałowej komisji NSZZ Solidarność.

Rosiak powodowany wyrzutami sumienia ujawnił swoją dotychczasową działal-

ność w strukturach stoczniowej podziemnej Solidarności. Zeznał także, że w latach

1982–1983 należał do czteroosobowej grupy (obok Ryszarda Balewskiego, Andrzeja

Cybulskiego i Dariusza Roszkowskiego), która zajmowała się podpalaniem mieszkań

osób działających w nowo powstałych związkach zawodowych, szczególnie gorliwych

członków PZPR czy innych organizacji społecznych i politycznych działających na te-

renie Stoczni Gdańskiej46. W programie telewizyjnym nadano wypowiedź Rosiaka,

w której opowiedział on ze szczegółami o swojej „terrorystycznej” działalności. Co

oczywiste, działacze Tajnej Komisji zaprotestowali wobec zaprezentowanych w telewi-

zji „rewelacji”, pomniejszając rolę i znaczenie skruszonego działacza, nie przyznając

się tym bardziej do przekazywania pieniędzy na prowadzenie, ani wiedzy i akceptacji

co do akcji podpalania drzwi wejściowych do mieszkań. Ujawnienie się i „spowiedź”

Rosiaka, wydaje się, miały jednak olbrzymie konsekwencje dla stoczniowej organiza-

cji. Na skutek złożonych przez niego zeznań, Prokuratura Wojewódzka 12 sierpnia

1986 r. podjęła na nowo wcześniej umorzone (w 1984 r.) postępowanie. W konse-

kwencji 3 września 1986 r. aresztowano Balewskiego i Cybulskiego. Czwartego człon-

ka „grupy terrorystycznej” Dariusza Roszkowskiego nie udało się ująć. Od ponad 2 lat

przebywał bowiem już w Holandii47.

Ryszard Balewski nie wytrzymał trudnych więziennych warunków i załamał się

w śledztwie. Złożył obszerne wyjaśnienia, dając tym samym właściwie pełną wiedzę

funkcjonariuszom Wydziału Śledczego na temat działalności Tajnej Komisji Stoczni

Gdańskiej. Napisał nawet oświadczenie do swoich kolegów, w którym namawiał ich

do ujawnienia się. Na skutek niezachowania się akt SOR kryptonim „Kompania” za-

łożonej przez Wydział V KW MO w Gdańsku na tajne struktury w Stoczni Gdańskiej,

trudno jest obecnie ustalić jak wykorzystali swoją wiedzę pracownicy SB. Faktem jest,

że w ślad za aresztowaniem Balewskiego nie poszły dalsze zatrzymania członków Ko-

misji. Mimo złożenia obszernych wyjaśnień, Balewski w Areszcie Śledczym w Gdań-

sku przebywał prawie 7 długich miesięcy (wyszedł na wolność 25 kwietnia 1987 r.)

W październiku 1987 r. postępowanie karne zostało umorzone. Po wyjściu na wolność

45 Paweł Zińczuk zaangażowany był w powstanie i działalność tzw. II „Krajówki”, tj. II Komisji Krajowej

NSZZ Solidarność, działającej na czas zawieszenia Związku. Organizacja skupiała przedstawicieli najwięk-

szych zakładów pracy Trójmiasta. Oprócz działalności w II „Krajówce” Zińczuk, do czasu aresztowania

pełnił funkcję przewodniczącego podziemnej Solidarności na wydziale P-1. Został aresztowany w lutym

1983 r.

46 AIPN Gd, 77/15, t.5, Wniosek o podjęcie umorzonego śledztwa nr rep. 102/83 nr prok. 4 Ds-120/83

podpisany przez Naczelnika Wydziału Śledczego WUSW w Gdańsku ppłk. mgr. Stefana Rutkowskiego, 30

VII 1986 r., k. 82.

47 AIPN Gd, 77/15, t. 5, Wniosek o przedstawienie zarzutów i zastosowanie tymczasowego aresztowania

w sprawie nr Ds-29/86 podpisany przez Naczelnika Wydziału Śledczego WUSW w Gdańsku ppłk. mgr. Ste-

fana Rutkowskiego, 4 IX 1986, k. 104; AIPN Gd, 77/15, t. 5, Wniosek w sprawie Ds-29/86 o przedstawienie

zarzutów i wydanie listu gończego w sprawie Dariusza Roszkowskiego podpisany przez Zastępcę Naczelni-

ka Wydziału Śledczego WUSW w Gdańsku kpt. mgr. Marka Rogowskiego, 23 IX 1986 r., k. 132.

190

Balewski przyznał się kolegom do załamania i zaprzestał działalności w Tajnej Komi-

sji Zakładowej48.

Aresztowanie Balewskiego nie zakończyło działalności Komisji. W sierpniu 1987 r.

ta stoczniowa struktura wydała drugi, obok Karty ’84 dokument o charakterze mię-

dzynarodowym – Posłanie do ujarzmionych narodów Europy Środkowej. Posłanie było

wyrazem niepodległościowych aspiracji działaczy skupionych w Tajnej Komisji Za-

kładowej. Inicjatywie towarzyszyły dwa ogólne cele: w obliczu zbliżającego się głę-

bokiego kryzysu systemu radzieckiego należało dokonać strategicznej oceny sytuacji

regionu Europy Środkowej; w oparciu o tę ocenę przedstawić koncepcję potencjalnej

odpowiedzi narodów tego regionu na zbliżające się wyzwanie. Posłanie podpisało 40

różnych środowisk. Swego poparcia udzieliły mu m.in. inne tajne komisje zakładowe,

w większości z dużych państwowych zakładów oraz z 10 polskich uczelni wyższych49.

Tekst Posłania kończyły znamienne, prorocze słowa: „Minął czas, gdy widmo komu-

nizmu krążyło po krajach Europy. Dziś widmo Europy krąży po krajach komunizmu.

Przyszłość należy nie do tych, którzy chcą narzucić hańbę niewoli, lecz do tych, którzy

bronią wolności. Przyszłość należy do nas!”50

Oczekiwane zmiany nadeszły bardzo szybko. Jeden z ich początków miał miejsce,

podobnie jak w Sierpniu ’80, w Stoczni Gdańskiej. To załoga Stoczni wbrew wszyst-

kiemu strajkowała samotnie (po rozbiciu protestu w Nowej Hucie) w maju 1988 r.

Mimo że protestowała jedynie nieliczna część robotników, to jednak strajk udało się

utrzymać i choć nic osiągnąwszy, zakończyć protest na honorowych, „autonomicz-

nych” warunkach. Strajk jednak przyczynił się do pęknięcia bariery strachu mocno

obecnych w społeczeństwie po represjach stanu wojennego. W tym przypadku, po

opuszczeniu Stoczni nikogo nie represjonowano.

Działacze Tajnej Komisji Zakładowej NSZZ Solidarność Stoczni Gdańskiej choć

nie zorganizowali strajku majowego (Komisja przygotowana była na pogotowie straj-

kowe w solidarności z Nową Hutą) – wywołali go młodzi wiekiem i stażem pracy

stoczniowcy, na czele z Janem Staneckim – to z pewnością w ogromnej mierze przy-

czynili się do jego zawiązania, utrzymania i trwania51. Na czele Komitetu Strajkowego

stanął przewodniczący Tajnej Komisji Alojzy Szablewski, zastępując na tym stano-

wisku Staneckiego. Choć Stanecki ma o to żal, to jednak nie wydaje się, żeby strajk

z nim na czele przetrwał choćby 2 dni52. Reszta członków choć uczestniczyła w pro-

teście, nie ujawniła się podczas jego trwania ze swej działalności. Obawiano ujawnić

„wszystkie swoje aktywa” z powodu niewiadomej, w którym kierunku potoczy się sy-

48 AIPN Gd, 77/15, t. 4, Postanowienie Sądu Najwyższego Izba Karna w Warszawie, 23 X 1987 r., k. 235–

236a; Relacja Ryszarda Balewskiego, 25 X 2010 r., w zbiorach BEP IPN w Gdańsku; Notatka z rozmowy

z Alojzym Szablewskim, styczeń – marzec 2003 r., w zbiorach autora.

49 M. J. Poniatowski, Nieznane bitwy o Wałęsę, s. 102–103.

50 Ibidem, s. 118.

51 Na temat strajku majowego w 1988 r. w Stoczni Gdańskiej zob. szerzej m.in.: W. Giełżyński, Gdańsk. Maj

’88. Anatomia strajku, Warszawa 1988; T. Tabako, Strajk ’88, Warszawa 1992, s. 9–191; A. Kazański, Solidarność w Stoczni Gdańskiej, s. 133–169.

52 T. Tabako, Strajk ’88, s. 73–81; Notatka z rozmowy z Janem Staneckim, 22 IV 2008 r., w zbiorach autora.

191

tuacja, a także by być „w rezerwie” na wypadek represji postrajkowych. Symbolicznym

przykładem nieujawnienia działalności była postawa drukarzy, którzy podczas strajku

majowego i sierpniowego 1988 r. nie drukowali strajkowej „Rozwagi i Solidarności”

ani innych wydawnictw. Obowiązki te przejęła na swoje barki grupa działaczy opozycji

związanych z Jackiem Merklem na czele53.

Między majem a sierpniem 1988 r. zbudowano w dużej mierze nowy związek.

W wyniku przeprowadzonych wyborów utworzono na poszczególnych wydziałach ko-

misje wydziałowe Solidarności. Do połowy lipca wybrano władze nielegalnej jeszcze

Solidarności na 11 wydziałach. W stoczniowej Solidarności znalazło się wielu ludzi,

którzy po raz pierwszy wstępowali w jej szeregi. To właśnie ci młodzi ludzie, m.in.

Wojciech Bojanowski, Roman Gałęzewski, Karol Guzikiewicz, Zbigniew Stefański,

Edward Szwajkiewicz, podobnie jak w maju nadawali ton w rozpoczęciu strajku sierp-

niowego 1988 r. Podobnie jak w maju przewodniczącym Komitetu Strajkowego został

Alojzy Szablewski, co pośrednio świadczy o randze i znaczeniu Tajnej Komisji. Pozo-

stali działacze struktury wzięli udział w strajku, choć raczej anonimowo. Po strajku,

większość działaczy Komisji odsunęła się od działalności związkowej, ,,robiąc miejsce

młodszym”.

Podsumowując, warto podkreślić, że działalność Tajnej Komisji Zakładowej NSZZ

Solidarność Stoczni Gdańskiej w części na pewno przyczyniła się do tego, że opór

w stanie wojennym w zakładzie nie wygasł. Robota stoczniowców zaangażowanych

w solidarnościową konspirację spowodowała, że w 1988 r. kiedy nadszedł czas próby

Stocznia Gdańska stanęła na wysokości zadania. Nie było to takie oczywiste w przy-

padku innych wielkich zakładów pracy. To ta aktywność spowodowała, że Stocznia

Gdańska, obok stadionu Lechii Gdańsk i parafii św. Brygidy w Gdańsku, były najważ-

niejszymi miejscami oporu społecznego w Trójmieście po 13 grudnia 1981 r.

53 Strajkową „Rozwagę i Solidarność” drukowali poza stocznią: Jacek Kozłowski, Donald Tusk, Andrzej

Zarębski i Marek Zająkała. Szerzej na ten temat zob.: J. Kozłowski, Jak wydarzenie, to ja do drukowania,

[w:] Teczki liberałów, skompletowali J. Paradowska, J. Baczyński, Poznań 1993, s. 151. O drukowaniu pisma

w czasie majowego i sierpniowego strajku w Stoczni Gdańskiej im. Lenina w 1988 r. na łamach tej samej

książki wspominają także: Donald Tusk ( Krzyczeliśmy, żeby robić to szybciej, s. 61–62), Jacek Merkel ( Stal

wytrzyma albo nie, s. 89), Andrzej Zarębski ( Sprawdzę, gdzie jest ściana, s. 112). W. Turek, Rozwaga i Solidarność, podtytuł: „Biuletyn Tajnej Komisji Zakładowej, [w:] Encyklopedia Solidarności, s. 396.

192

woJciech Polak

Bojkot wyborów do sejmu i rad narodowych w regionie

toruńskim w latach 1984–1988

Wybory do sejmu i rad narodowych nie miały w warunkach PRL nic wspólnego z de-

mokracją. Ordynacja wyborcza i sposób zgłaszania kandydatów były tak zmanipulo-

wane, że nie było mowy o jakimkolwiek wolnym wyborze. W grudniu 1983 r. władze

ogłosiły rozpoczęcie przygotowań do wyborów do rad narodowych. Pierwotnie miały

się one odbyć w lutym 1982 r., ale władze stanu wojennego doprowadziły do przedłu-

żenia kadencji dotychczasowych rad. Na początku 1984 r. Rada Państwa przedstawiła

projekt nowej ordynacji wyborczej, która w istocie niczego nie zmieniała i utrzymy-

wała fikcyjny charakter wyborów. Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ Solidar-

ność już 23 stycznia 1984 r. ogłosiła Stanowisko w sprawie wyborów do rad narodo-

wych. Oto jego treść: „Projekt ordynacji wyborczej do rad narodowych przedstawiony

przez Radę Państwa w niczym istotnym nie różni się od dotychczas obowiązującej

ordynacji. Niczego nie wnoszą również poprawki zgłoszone przez tzw. Krajową Radę

PRON. Jest oczywiste, że przygotowana ordynacja wyborcza ma służyć utrzymaniu

stanu, w którym społeczeństwo jest pozbawione jakiegokolwiek wpływu na tryb po-

woływania i sposób sprawowania władzy. Warunkiem autentycznych wyborów jest:

zniesienie represyjnego ustawodawstwa oraz uwolnienie więźniów politycznych;

istnienie niezależnych organizacji społecznych mających możliwość działania i swo-

bodnego głoszenia poglądów; demokratyczna ordynacja wyborcza dająca wszystkim

organizacjom i grupom społecznym prawo zgłaszania kandydatów i prawo kontroli

przebiegu wyborów. Wobec niespełnienia tych warunków, w naszym kraju wybory

służą jedynie zniewoleniu społeczeństwa. Zgodnie z opinią zdecydowanej większości

ogniw NSZZ Solidarność jedyną nasza odpowiedzią powinna być odmowa udziału

w głosowaniu. Sama obecność w lokalu wyborczym uzasadnia bowiem propagandowe

kłamstwa o społecznym poparciu dla władzy. Stąd propozycje wrzucania pustych ko-

pert do urn i liczenia nie oddanych kart wyborczych, skreślania całej listy itp. są nie do

przyjęcia. Zwracamy się do wszystkich ogniw związkowych o podjęcie akcji propagan-

dowej i przygotowanie się do kontroli bojkotu wyborów w poszczególnych okręgach”1.

W „Tygodniku Mazowsze” nr 77 z 9 lutego 1984 r. ukazał się tekst redakcyjny pt.

Nie grajcie z szulerem czyli o bojkocie wyborów. Rozwijał on twierdzenia zawarte w ape-

1 „Tygodnik Mazowsze”, nr 75, 2 II 1984.

193

lu Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej. 13 lutego 1984 r. sejm PRL uchwalił nową

ordynację wyborczą do rad narodowych, ogłoszoną z datą 14 lutego w Dzienniku

Ustaw2. Według zapisu zawartego w tym akcie prawnym prawo do zgłaszania kandy-

datów na radnych miały wyłącznie tzw. kolegia wyborcze, złożone z przedstawicieli

PRON oraz przedstawiciele organizacji będących „sygnatariuszami Deklaracji w spra-

wie Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego z dnia 20 lipca 1982 r.” Zapis

ten umożliwiał organom PZPR i władzom administracyjnym wyznaczenie wszystkich

kandydatów do rad narodowych. Ordynacja zachowywała też starą peerelowską zasa-

dę, że nieskreślenie nazwisk na karcie do głosowania oznaczało głosowanie na kandy-

datów na początku listy.

Kolejny dokument w sprawie bojkotu wyborów TKK wydała w dniu 9 kwietnia

1984 r. Nosił on tytuł: Dlaczego bojkotujemy wybory? Uzasadnienie stanowiska TKK

(na podstawie opracowania doradców TKK). Na początku zamieszczono „rys histo-

ryczny”: (1) „Historia wyborów w PRL wskazuje, że w warunkach monopolu władzy

demokratyczne wybory nie są możliwe. Władze ustalają listy wyborcze bez udziału

społeczeństwa, a także całkowicie kontrolują przebieg wyborów. Stwarza to warunki

do popełnienia nadużyć wyborczych i fałszerstw. Równocześnie wybory pełnią istotną

rolę w systemie sprawowania władzy w naszym kraju. Wobec opinii światowej są one

aktem stwarzającym pozory społecznego mandatu władzy, a na użytek wewnętrzny

stanowią narzędzie zniewolenia społeczeństwa, złamania jego godności i suweren-

ności. W tej sytuacji największego znaczenia dla władz nabiera sam udział w głoso-

waniu, do czego każdorazowo nakłania się społeczeństwo drogą propagandowego

nacisku, zastraszania a nawet represji. Pomimo pełnej świadomości obywateli o bez-

sensowności tej ceremonii i tworzenia fikcji wyborczej, miliony Polaków brało każdo-

razowo udział w wyborach. Powszechne było przekonanie, że nic się nie da zmienić

i bojkot wyborów byłby jedynie bezsensownym narażaniem się władzy. W ten spo-

sób każdy głosujący stawał się zarazem ofiarą systemu i jego współtwórcą, bezwolnie

umacniając system w akcie pokornego głosowania. (2) Tak było do 1980 roku. Na fali

społecznego ożywienia lat 80–81 przygotowywano się także do wyborów, które miały

się odbyć na wiosnę 1982 roku. Powszechne było przekonanie o konieczności nadania

szerszych uprawnień radom narodowym oraz dążenie do demokratyzacji ordynacji

wyborczej. Projekt ustawy o samorządzie terytorialnym i projekt ordynacji do tych

samorządów przygotowywała również Solidarność. Przewidywano nadanie radom na-

rodowym uprawnień rzeczywistego gospodarza na swym terenie poprzez przyznanie

prawa nominacji i podporządkowania im administracji terenowej oraz przyznanie

prawa do podejmowania najważniejszych decyzji. Podstawowe założenia projektu

ordynacji wyborczej Solidarności to: powoływanie społecznych komisji wyborczych

o dużym autorytecie moralnym; możliwość zgłaszania kandydatów na radnych przez

wszystkie organizacje społeczno-polityczne i przez grupy obywateli; sporządzanie list

kandydatów w porządku alfabetycznym, co wiązało się z koniecznością dokonywania

skreśleń i obowiązkową tajnością głosowania. Solidarność i inne niezależne organiza-

2 Dziennik Ustaw, nr 8/1984, pozycja 32.

194

cje przystępowały do kampanii wyborczej, poszukiwano kandydatów na radnych i do

komisji wyborczych, a do propagowania idei samorządu lokalnego wykorzystywano

niezależną prasę. (3) Wprowadzając stan wojenny w Polsce władze doprowadziły do

przełożenia terminu wyborów do rad narodowych. Decyzję przełożenia wytłumaczo-

no wówczas społeczeństwu «brakiem warunków do przeprowadzenia wyborów». (4)

13 grudnia rozpoczęto przywracanie tych warunków. Władze stosują konsekwentnie

politykę przemocy i zastraszania społeczeństwa oraz ograniczania praw i swobód oby-

watelskich. Tysiące osób przeszło przez obozy internowania, tysiące osadzono w wię-

zieniach. Lista ofiar śmiertelnych sięga 60. Decyzjom swoim władze usiłują nadać

uzasadnienie prawne. Wprowadzono pojęcie ustawodawstwa przejściowego wybitnie

represyjnego i antydemokratycznego, rzekomo na czas wychodzenia kraju z kryzysu;

może więc ono obowiązywać przez całe lata. Przyznano nadzwyczajne, niespotykane

w cywilizowanym świecie, uprawnienia dla sił policyjnych i aparatu bezpieczeństwa;

wolność osobista, zdrowie a nawet życie obywateli są teraz nieustannie zagrożone.

Ustawa o tzw. pasożytnictwie społecznym może być z powodzeniem wykorzystana do

zwalczania niewygodnych władzy przeciwników politycznych. Wobec ustaw uchwa-

lonych – przez ten sam sejm – w okresie posierpniowej odwilży zastosowano teraz

procedurę nowelizacji lub też stworzono przepisy wykonawcze skutecznie grzebiące

demokratyczny charakter tych ustaw. Tak było z ustawami o szkołach wyższych, o cen-

zurze o przedsiębiorstwach państwowych czy o samorządzie”3. Dalej oświadczenie

przytaczało inne przykłady uległości peerelowskiego sejmu, podkreślało niedemokra-

tyczny charakter nowej ordynacji do rad narodowych i stwierdzało, że tylko powszech-

ny bojkot „wyborów” jest godnym zachowaniem w takiej sytuacji.

Kolejna odezwa TKK w sprawie bojkotu wyborów została wydana 15 maja 1984 r.

Była ona krótka i zdecydowana w treści. Oto jej fragment: „Władza organizuje «wybo-

ry», w których nikogo się nie wybiera, a ich jedynym celem jest złamanie i upokorze-

nie nas. Na takie «wybory» możemy odpowiedzieć tylko bojkotem! Nie idąc do urn

wyborczych opowiemy się za prawdą, wolnością i demokracją, za ratowaniem polskiej

gospodarki – a społeczeństwa przed nędzą, za suwerennością kraju. Obowiązek dania

dowodu odwagi i mądrości politycznej spoczywa na każdym z nas i nikt już nie będzie

mógł usprawiedliwiać się, że nie znał skutków swoich decyzji”4.

24 maja 1984 r. w sprawie bojkotu wyborów wypowiedział się w „Tygodniku Ma-

zowsze” przywódca mazowieckiej Solidarności Zbigniew Bujak. Stwierdził on, że

bojkot przyniesie konkretne korzyści: wzmocni pozycję Tymczasowej Komisji Koor-

dynacyjnej, poprawi możliwości działania Solidarności na arenie międzynarodowej,

zwiększy autorytet Związku w kraju. Zdaniem Bujaka udana akcja byłaby ważnym

krokiem w kierunku ponownej legalizacji Solidarności. Przywódca mazowieckiej Soli-

darności wzywał do szeroko zakrojonej akcji propagowania bojkotu wyborów. Podkre-

ślał jednak, że trzeba podjąć działania, żeby ustalić faktyczną frekwencję w lokalach

wyborczych, gdyż dane publikowane przez władze są zawsze sfałszowane: „Mówiąc

3 Tygodnik Mazowsze, nr 84, 11 IV 1984.

4 Ibidem, nr 88, 17 V 1984; „Wola”, nr 19 (102), 25 V 1984.

195

o sukcesie nie sposób uniknąć pytania o liczby. Dokładnych wyników nie będzie miała

nawet władza. Sfałszują je na każdym szczeblu od dołu do góry. Będziemy jednak

znali dane szacunkowe, a z wielu obwodów otrzymamy dość precyzyjne liczby – drogą

obserwacji i dzięki współpracy z członkami komisji wyborczej. Uzyskanie informa-

cji o frekwencji wyborczej jest wielkim zadaniem organizacyjnym Związku, najwięk-

szym chyba po 13 grudnia 1981”5.

Krótki apel w sprawie bojkotu wyborów Zbigniew Bujak wystosował także w „Ty-

godniku Mazowsze” 31 maja 1984 r.6 W tym samym numerze „Tygodnika” opubli-

kowana została instrukcja pt. Sprawdzamy zasięg bojkotu. Zalecała ona zastosowa-

nie dwóch metod obserwacji lokali wyborczych w celu ustalenia frekwencji. Pierwsza

metoda, to „obserwacja ciągła”. Można ją było prowadzić z mieszkania, którego okna

wychodziły na wejście do lokalu wyborczego. Druga metoda nosiła nazwę „3 x 5”. Po-

legała na przeprowadzeniu liczenia frekwencji przed drzwiami lokalu w ciągu trzech

pięciominutowych okresów w różnych porach dnia.

Także podziemne władze regionu toruńskiego NSZZ Solidarność postanowi-

ły przystąpić do akcji bojkotu wyborów. Pierwszy apel, nawołujący do „całkowitego

bojkotu wyborów” toruńska Regionalna Komisja Wykonawcza wystosowała wspólnie

z bydgoską Tymczasową Komisją Koordynacyjną 24 maja 1984 r.7 28 maja ogłoszo-

ny został list otwarty 41 członków Komisji Krajowej Solidarności (w tym przewod-

niczącego regionu toruńskiego NSZZ Solidarność Antoniego Stawikowskiego) do

przewodniczącego Państwowej Komisji Wyborczej Adama Zielińskiego. Krytykowa-

li w nim niedemokratyczny tryb wyłaniania kandydatów oraz sposobu prowadzenia

wyborów. Na końcu stwierdzali: „Przekazując na ręce Pana decyzję nie uczestnictwa

w akcie głosowania, którą każdy z nas podjął osobiście, czynimy to w przekonaniu, że

obowiązkiem organu, któremu Pan przewodniczy, jest więc także przeciwstawienie

się próbom nacisku zmierzającym do wywołania wrażenia, że obywatele korzystający

z przysługującego im prawa do nie brania udziału w akcie głosowania mogą spotkać

się z represjami”8.

Specjalną odezwę w sprawie bojkotu wyborów, drukowaną jako dodatek do „To-

ruńskiego Informatora Solidarności” rozesłał Ruch Oporu Rolników Solidarność Re-

gionu Toruńskiego9.

Elementem swoistego rytuału propagandowego przed wyborami w PRL było

„sprawdzanie list wyborczych”. Zdaniem władz, każdy obywatel powinien jeszcze

przed wyborami udać się do komisji wyborczej, zobaczyć, czy znajduje się na liście

wyborców i poznać swój numer, co miało usprawnić przebieg głosowania. W „Toruń-

skim Informatorze Solidarności” (16/93) z 24 maja 1984 r. pojawiła się więc informa-

cja, że wbrew oficjalnej propagandzie sprawdzanie list nie jest obowiązkowe, podob-

5 Tygodnik Mazowsze, nr 89, 24 V 1984.

6 Ibidem, nr 90, 31 V 1984.

7 „Toruński Informator Solidarności” [dalej cyt.: „TIS”] nr 16/93, 24 V 1984.

8 Kalendarium 1980–12 grudnia 1981 r. , [w:] „Solidarność”. XX lat historii, W arszawa 2000, s. 312.

9 Ulotka pt. Bracia rolnicy, dołączona do: „TIS” , nr 17/94, 30 V 1984.

196

nie jak sam udział w wyborach. Obwodowe Komisje Wyborcze, być może rozliczane

w jakiś sposób z owych „sprawdzeń” chwytały się jednak rozmaitych sposobów. „To-

ruński Informator Solidarności” relacjonował: „Uczniowie w Kowalewie wysyłani są

do mieszkańców, którzy nie sprawdzili list wyborczych, aby poinformować ich pod ja-

kim numerem na liście figurują. Dzieci «pracują trójkami». Za wyborcze popołudnie

otrzymują 100 zł (!). W podobny sposób postępowała komisja wyborcza w Kaszczorku.

Niektórzy mieszkańcy znaleźli w drzwiach wetknięte karteczki informujące, że spraw-

dzono za nich listę, na której umieszczeni są pod takim to a takim numerem. Ciekawy

pomysł zrealizowano w Szkole Podstawowej nr 21 w Toruniu, gdzie dzieci miały przy-

nieść dowody osobiste rodziców, po czym uzyskiwały karteczki z numerem na liście.

Największe nasze uznanie wzbudził jednak pomysł, by rodzice wpisali dzieciom do

dzienniczków, czy sprawdzili listę. Numer szkoły miłosiernie przemilczymy”10.

Toruńska Solidarność rozkolportowała po mieście dużą ilość ulotek wzywających

do bojkotu. Akcje odbyły się 7 i 14 czerwca 1984 r. 7 czerwca został zatrzymany Jacek

Wszendybył, student, który rozrzucał ulotki na Starym Mieście. W pewnym momen-

cie zrzucił on sporą ilość (ok. 200 sztuk) ulotek z okna klatki schodowej przy ulicy

Szerokiej 46, niedaleko stojącej tam przeszklonej budki milicyjnej. Gdy wyszedł z bu-

dynku grupa funkcjonariuszy MO i SB ruszyła za nim w pościg. Na ulicy Szczytnej

Wszendybył wskoczył do klatki schodowej, o której wiedział, że jest „przelotowa”. Oka-

zało się, że pomylił klatki i w rezultacie został zatrzymany, a następnie aresztowany.

Na szczęście udało mu się po drodze wyrzucić ręczny pojemnik z gazem łzawiącym,

w który byli zaopatrzeni kolporterzy11. Jacek Wszendybył złożył na swoje aresztowanie

zażalenie do Sądu Wojewódzkiego. Zostało ono odrzucone 15 czerwca 1984 r. przez

sędziego B. Szczepaniaka12. Warto dodać, że Wszendybył w śledztwie zachowywał się

według najlepszych zalecanych przez podziemie wzorów – odmawiał zeznań13. 26 lip-

ca 1984 r. został objęty ustawą o amnestii z 21 lipca 1984 r. Śledztwo przeciwko niemu

umorzono14.

W ramach solidarnościowej akcji bojkotu wyborów do rad narodowych w Toruniu

na ulicę wypuszczono też świnię z napisem „Głosuj na mnie”. Schwytały ją „służby

specjalne i przewiozły do zakładów mięsnych w celu zaszlachtowania”15. Ogromną

popularnością w Toruniu cieszyły się hasła wzywające do bojkotu: „Tylko umysłowo

chory idzie w czerwcu na wybory”, „Gdy głosować wzywa PRON – jedna jest odpo-

wiedź – won!”, „PRONcie wzywa na wybory!”16 Duże ilości ulotek antywyborczych roz-

10 „TIS ”, nr 18/95, 7 VI 1984.

11 „Notatka urzędowa” wykonana 7 VI 1984 przez por. B. Szymborskiego, Instytut Pamięci Narodowej,

Delegatura w Bydgoszczy (AIPN BY), vol. 85/534 (Akta Prokuratury Rejonowej w Toruniu); informacje

Wiesława Cichonia i Jacka Wszendybyła.

12 Postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Toruniu wydane przez sędziego B. Szczepaniaka w dniu 15 VI

1984, archiwum Jacka Wszendybyła.

13 Informacje Wiesława Cichonia i Ryszarda Musielaka.

14 „Postanowienie o umorzeniu śledztwa na podstawie ustawy z dnia 21 VII 1984 o amnestii” , podpisane

przez podprokuratora Marka Borowicza, Toruń 26 VII 1984, archiwum Jacka Wszendybyła.

15 „TIS” , nr 20/97, 29 VI 1984.

16 Informacje Wojciecha Polaka.

197

rzucono też w dniach 13–16 czerwca 1984 r. w Chełmnie. Mieszkańcy miasta mieli za-

bawny widok, obserwując milicjantów, którzy po ciemku, na czworakach i w deszczu

zbierali z ulic małe karteczki.17 Ulotki rozrzucano także w Grudziądzu, a do bojkotu

wezwało pismo tamtejszej Solidarności „Iskra”18.

W okresie przed wyborami w całej Polsce dokonano wielu przeszukań, zatrzymań

na 48 godzin i aresztowań19. Miały one na celu wykazanie społeczeństwu przed wy-

borami, że podziemie wchodzi w fazę schyłkową. Poza tym na 21 lipca 1984 r. władze

przygotowywały amnestię. Planowały więc aresztowanie jak największej ilości osób

(nawet przy słabych podstawach do aresztowania) i objęcie ich potem amnestią. Miało

to zniechęcić działaczy do dalszej aktywności.

W Regionie Toruńskim, szereg osób aresztowano już w marcu i w kwietniu 1984 r.

W maju i czerwcu 1984 r. akcję kontynuowano. „Toruński Informator Solidarności”

pisał: „Do grupy aresztowanych odsiadujących sankcje prokuratorskie dołączył 9 maja

1984 r. Andrzej Łoziński, pod zarzutem popełnienia czynu z art. 271. W miejscu pracy

i w domu SB przeprowadziło rewizję. Przeszukano mieszkania i przesłuchano rów-

nież koleżanki z pracy Andrzeja Łozińskiego. Przedmiotem największego zaintereso-

wania SB okazały się tym razem medale wybite z okazji przyznania Lechowi Wałęsie

Nagrody Nobla. SB starało się skłonić przesłuchiwane do złożenia oświadczenia, że

medale te otrzymały od Andrzeja Łozińskiego. Rodzinie aresztowanego prokuratu-

ra nie udzieliła wyjaśnień odnośnie rezultatów przeszukania (brak protokółu), jak

i wypływających z tego powodów aresztowania”20. Powodem aresztowania Andrzeja

Łozińskiego było znalezienie u niego wydawnictw Solidarności. Zażalenie w sprawie

aresztowania złożone do Prokuratury Wojewódzkiej nie dało rezultatu21. Andrzej Ło-

ziński został zwolniony 26 lipca 1984 r. w wyniku amnestii22.

29 maja 1984 r. aresztowany został pracownik „Toralu” Stefan Kamiński. Po re-

wizjach w zakładzie pracy i w domu otrzymał on dwumiesięczną sankcję proku-

ratorską. Zwolniono go 9 lipca 1984 r., a następnie objęto amnestią23. Na początku

czerwca 1984 r. zatrzymany został podczas przewożenia małym fiatem kilkuset ksią-

żek podziemnych oraz gazetek Solidarności pracownik „Elany” Andrzej Zieliński. Po-

stanowienie o tymczasowym aresztowaniu zapadło 12 czerwca 1984 r.24 W areszcie

śledczym w Bydgoszczy Zieliński został przepuszczony przez tzw. ścieżkę zdrowia

17 „TIS” , nr 24/101, 23 VIII 1984.

18 Iskra. Biuletyn Informacyjny NSZZ „Solidarność” Grudziądz, nr 32, 1 VI 1984, kolekcja Marcina Orłow-

skiego.

19 L. Kowalski, Generał ze skazą. Biografia wojskowa gen. Armii Wojciecha Jaruzelskiego, Warszawa 2001, s. 453.

20 „TIS” , nr 16/93, 24 V 1984.

21 „Postanowienie Prokuratury Wojewódzkiej w Toruniu” z 27 VI 1984 r., podpisane przez wiceprokuratora

Z. Ostojskiego, Archiwum Andrzeja Łozińskiego.

22 Kartoteka represjonowanych przechowywana w parafii Wniebowzięcia NMP w Toruniu.

23 „TIS” , nr 19/96, 12 VI 1984.

24 „Postanowienie o tymczasowym aresztowaniu” Andrzeja Zielińskiego, podpisane przez wiceprokurator

R. Wilczewską, Toruń, 12 VI 1984, IPN BY 85/509 (Akta Prokuratury Rejonowej w Toruniu).

198

i tak pobity pałami przez zomowców, że później kilkakrotnie tracił przytomność25.

Wprawdzie prokurator Andrzej Misiak zdążył jeszcze sformułować akt oskarżenia,

ale sprawa została umorzona w wyniku amnestii26. W czerwcu akcje SB objęły m.in.

Uniwersytet Mikołaja Kopernika. 4 czerwca 1984 r. zatrzymano studentów: Janusza

Wandiuka, Zbigniewa Ślusarczyka, Andrzeja Kobylskiego, Lecha Wieczerzaka. Powód

był przypadkowy – przepisywanie wykładów na maszynie zaniepokoiło konfidentów

SB w akademiku, którzy zapewne myśleli, że kopiowano zakazane teksty. Tego sa-

mego dnia wszystkich zwolniono27. Jednakże 4 czerwca 1984 r. zatrzymano jeszcze

innych studentów: Jolantę Jażewską, Andrzeja Ostrowskiego, Ryszarda Szmatowicza,

Lecha Borowskiego, Marię Mansfeld i Tamarę Piotrak. Wszyscy z wyjątkiem Tamary

Piotrak otrzymali trzymiesięczną sankcję prokuratorską28. Jolantę Jażewską areszto-

wano w związku z prowadzonym przez nią rozeznaniem na temat możliwości dalsze-

go działania w Toruniu Radia Solidarność29. Marię Mansfeld i pozostałych studentów

za rozpowszechnianie na uczelni książek i wydawnictw niezależnych. Działalność

Marii Mansfeld polegała na rozprowadzaniu książek zdobytych z kanałów kolpor-

tażowych toruńskiej Solidarności, głównie wśród kolegów i koleżanek – studentów

polonistyki. Książki te nierzadko były wykorzystywane jako pomoc dydaktyczna30.

4 VI 1984 r. zatrzymano też na 48 godzin kierownika studium radiowego (było

to właściwie studium radiowęzła) na UMK studenta Wojciecha Pozę. W studiu tym

nadawano w tym czasie odważne programy, m.in. czytano w odcinkach Raport o stanie

wojennym Marka Nowakowskiego. 6 czerwca 1984 r. zatrzymano studenta Jarosława

Konecko31. Jolantę Jażewską i Marię Mansfeld, przebywające w areszcie w Bydgosz-

czy, zwolniono na apel biskupa – sufragana gnieźnieńskiego Jana Nowaka (pełniącego

funkcję wikariusza prymasa w Bydgoszczy), na początku lipca 1984 r. Resztę studen-

tów po kolejnej amnestii z 21 lipca 1984 r.32

Na początku czerwca SB przeprowadziła też szereg rewizji, krótkich zatrzymań

i przesłuchań działaczy Solidarności z różnych instytucji i zakładów pracy. „Toruń-

ski Informator Solidarności” pisał: „6 VI br. SB zrobiła nalot na szpital na Batorego,

w wyniku czego po rewizjach w domach i w pracy zostali zatrzymani: Irena Jóźwiak

(oddziałowa z izby przyjęć), zwolniona po 48 [godzinach]; Andrzej Kędzierski (ortope-

da), zwolniony 6 VI; Grażyna Nowkoft (kierowniczka laboratorium), zwolniona 6 VI;

25 „Elana”, nr 32, 24 VIII 1984; Analizy sytuacji polityczno-operacyjnej w województwie toruńskim za okres

XI 1980 – VII 1983”, IPN Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów, Warszawa (BUAiD), sygn.:

MSW, II 17/IX/231, t. 54, raport z 2 VII 1984.

26 Akt oskarżenia w sprawie Andrzeja Zielińskiego, podpisany przez prokuratora Andrzeja Misiaka, Toruń,

27 VI 1984, AIPN BY 85/509 (Akta Prokuratury Rejonowej w Toruniu); „Postanowienie Sądu Rejonowego

w Toruniu” w sprawie zastosowania amnestii wobec Andrzeja Zielińskiego, Toruń, 25 VIII 1984 przew.

B. Szczepaniak , ibidem.

27 „TIS” , nr 19/96, 12 VI 1984.

28 „TIS”, nr 19/96, 12 VI 1984.

29 Informacje Jolanty Wiśniewskiej (Jażewskiej).

30 Informacje Marii Kalas (Mansfeld).

31 „TIS” , nr 18/95, 7 VI 1984; „TIS” , nr 19/96, 12 VI 1984.

32 Informacje Jolanty Wiśniewskiej (Jażewskiej) i Marii Kalas (Mansfeld).

199

Maria Skrzypek (kardiolog), jej mąż Mieczysław («Apator»), oboje zwolnieni po 48;

Danuta Świderek (oddziałowa z oddziału wewnętrznego), jej mąż Eugeniusz («Me-

tron», b. internowany), zwolniony po 48; Helena Wieczorek (laborantka), zwolniona

6 VI. W akcji uczestniczyli m. in. następujący «esbecy»: Marek Rasmus vel Ramus

[Marek Rasmus], Janusz Wierzchowski, Henryk Walczak («opiekun» Metronu), Bej-

ger («opiekun» Apatora), [Ryszard] Wątroba junior («opiekun» szpitala na Batorego),

[Dariusz] Kant, Kwiatkowski, [Andrzej] Radziecki, Zbigniew Poraziński (superspec

od rewizji). Patrząc na przebieg zatrzymania Danuty i Eugeniusza Świderków należy

stwierdzić perfidną mściwość esbeków przejawioną wobec nich. Od [godziny] 6.00 do

9.00 rewizja w domu, koło [godziny] 8.00 esbek towarzyszy Eugeniuszowi Świderkowi

odprowadzającemu starsze dziecko do przedszkola, potem Eugeniusz Świderek zo-

staje zatrzymany na 48. Nakaz rewizji był wypisany na Danutę, więc koło 9.00 zabra-

no ją z młodszym, dwuletnim płaczącym dzieckiem na Bydgoską [komenda MO], bo

dopiero koło 11 mogła oddać je do żłobka. Następna rewizja w szpitalu i z powrotem

Bydgoska, gdzie straszono ją zatrzymaniem i przejęciem opieki nad dziećmi przez

milicyjną izbę dziecka. Zwolniono ją zaś dopiero o 15.00”33. Dodajmy, że 4 czerwca

1984 r. zatrzymano też na 48 godzin plastyka Bogdana Kraśniewskiego34.

Natomiast w Chełmnie 14 czerwca 1984 r. przeprowadzono rewizje w domach

i miejscach pracy u następujących osób: Jerzego Czecha, Zenona Koniecznego, Je-

rzego Kozickiego, Romualda Malinowskiego, Jana Kuligowskiego, Wojciecha Trębic-

kiego (wszyscy z Fabryki Akcesoriów Meblowych), Elżbiety Burnickiej (PZU) – która

była też przesłuchiwana przez SB 30 lipca 1984 r., oraz u Ewy Nowak (WPHW)35.

W ramach przygotowań do wyborów do Torunia ściągnięto też dodatkowe 4 autobusy

pełne zomowców36.

Toruńska Solidarność przeprowadziła także akcję kontroli frekwencji w wyborach.

W ramach akcji kontrolnej pod lokale wyborcze udali się w określonych godzinach

wyznaczeni działacze Solidarności, którzy liczyli (przez 5 minut) ilość osób do nich

wchodzących. W ten sposób skontrolowano 30 (na 80) lokali wyborczych w Toruniu.

Na podstawie zebranych informacji przeprowadzono szacunek. Wynikało z niego, że

co najmniej 35% mieszkańców Torunia zbojkotowało wybory, a więc frekwencja wy-

niosła ok. 65%. Według władz frekwencja w województwie wyniosła ok. 76%, a w To-

runiu 65,7%37. Jak widać tym razem, przynajmniej w Toruniu, fałszerstwa nie było.

Natomiast Solidarność toruńska wykazała się dużą sprawnością organizacyjną ko-

nieczną do precyzyjnego policzenia frekwencji. W specjalnie wydanym oświadczeniu

RKW uznała sześćdziesięciopięcioprocentową frekwencję w Toruniu za duży sukces.

Wydany po wyborach „Toruński Informator Solidarności” zwracał uwagę na rozlicz-

33 „TIS” , nr 19/96, 12 VI 1984.

34 Ibidem.

35 „TIS” , nr 24/101, 23 VIII 1984.

36 „TIS”, nr 21/98, 3 VII 1984.

37 „Analizy sytuacji polityczno-operacyjnej w województwie toruńskim”, raport z 2 VII 1984.

200

ne nieprawidłowości, które miały miejsce podczas wyborów38. Dodajmy, że według

niezależnych obliczeń Solidarności frekwencja w skali całego kraju wyniosła ok. 60%,

niższa była w niektórych dużych miastach (Wrocław – ok. 40%, Gdańsk i Sopot – 47%,

Kraków – 48%). Według oświadczenia władz frekwencja poniżej 50% (co oznaczało

powtórzenie wyborów) wystąpiła tylko w 85 obwodach. Z obliczeń Solidarności wyni-

kało, że takich obwodów było znacznie więcej, zwłaszcza w dużych miastach39.

W 1985 r. władze zapowiedziały wybory do sejmu na 13 października. 16 lipca

1985 r. Tymczasowa Komisja Koordynacyjna wydała odezwę wzywająca do ich bojko-

tu40. 30 sierpnia 1985 r. oświadczenie w tej sprawie wydali przewodniczący Zarządów

Regionów bydgoskiego i toruńskiego, Jan Rulewski i Antoni Stawikowski. Najpierw

zestawili w nim deklaracje władz zawarte w dokumentach i przemówieniach oraz ich

rezultaty, świadczące o narastaniu kryzysu gospodarczego i przemocy ze strony rzą-

dzących. Na końcu oświadczenia pisali: „Dotychczas, chcąc nie chcąc byliśmy współ-

winni temu, że władza z nami się nie liczy. Pamiętajmy – przystępując do wyborów

popieramy władzę, jej poczynania, stajemy się współodpowiedzialni za morderstwa,

przemoc, kłamstwo, godzimy się na życie w obłudzie, dajemy wyraz własnemu zakła-

maniu. Wyzwólmy się więc z własnej niemocy i zaprotestujmy z godnością i cywil-

ną odwagą. Niech puste urny wyborcze powstrzymają proces dalszej demoralizacji,

degradacji społecznej, gospodarczej i kulturalnej. Bojkot wyborów winien być po-

wszechną niezgodą na kłamstwo i przemoc, na więzienie ludzi za przekonanie, na

ustawodawstwo wyjątkowe niegodne cywilizowanych społeczeństw. Taka postawa jest

godna naszego Narodu. Jego historii, minionych pokoleń walczących za Polskę i wol-

ność każdego Rodaka. Przypomnijmy w ślad za Janem Pawłem II – «wolność to nie

tylko dar, lecz i zadanie»”41.

23 września 1985 r. ukazało się (ponownie jak przy wyborach do rad narodowych)

wspólne oświadczenie toruńskiej Regionalnej Komisji Wykonawczej i bydgoskiej

Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej, wydane dzień wcześniej, a wzywające do boj-

kotu wyborów42. Tego samego dnia „Toruński Informator Solidarności” zamieścił we-

zwanie do bojkotu podpisane przez ponad 100 najważniejszych działaczy Solidarno-

ści, w tym Antoniego Stawikowskiego43.

Solidarność toruńska przygotowała dużą ilość plakatów i ulotek nawołujących do

bojkotu wyborów. Przygotowano nawet specjalne wydanie „Toruńskiego Informatora

Solidarności” (nr 24/143 datowany na 4 listopada 1985 r.) poświęcone bojkotowi wy-

borów. Jego druk odbywał się w mieszkaniu Wandy Antosiewicz przy ul. Ślaskiego.

Drukarzami byli studenci: Grzegorz Kot i Bogusław Andruchowicz. W pewnym mo-

mencie do drzwi mieszkania zaczęli dobijać się milicjanci, którzy w końcu wyłamali

38 Oświadczenie RKW NSZZ „Solidarność” Toruń w sprawie wyników „wyborów” do rad narodowych 17 VI

1984, „TIS”, nr 20/97, 29 VI 1984; Zob. też: „TIS” , nr 19/96, 12 VI 1984; „Nowości” , 19 VI 1984.

39 J. Karpiński, Wykres gorączki. Polska pod rządami komunistycznymi, Lublin 2001, s. 494–495.

40 Kalendarium 13 grudnia 1981 – 4 czerwca 1989, s. 322.

41 Wezwanie do ogólnonarodowego sprzeciwu, „TIS”, nr 25/146, 12 IX 1985.

42 „TIS” , nr 26/147, 23 IX 1985.

43 Ibidem .

201

drzwi łomami. Grzegorz Kot, Bogusław Andruchowicz i Wanda Antosiewicz zostali

aresztowani. Wszystko wskazuje na to, że podczas wnoszenia ramki sitodrukowej do

mieszkania zostali przypadkowo zauważeni przez tajnego agenta SB i zadenuncjowa-

ni. Akt oskarżenia wydała wiceprokurator Prokuratury Rejonowej Mariola Głowac-

ka-Owedyk. Wyrok przed Sądem Rejonowym w Toruniu zapadł 14 stycznia 1985 r.

W składzie orzekającym zasiadali: Hanna Ledóchowska (przewodnicząca) i ławniczki

o nazwiskach Krajczewska i Lisicka. Oskarżała prokurator Mariola Głowacka-Owedyk.

Grzegorzowi Kotowi i Bogusławowi Andruchowiczowi wymierzono po 8 miesięcy

więzienia w zawieszeniu, a Wandzie Antosiewicz 6 miesięcy w zawieszeniu. Wpraw-

dzie prokurator wniosła rewizję do Sądu Wojewódzkiego, ale oskarżeni do więzienia

już nie wrócili44.

Pomimo tej „wpadki” apele do bojkotu ukazały się w kilku numerach „Toruńskie-

go Informatora Solidarności”, w ulotkach i plakacikach, a także w przedrukowanych

specjalnie z tej okazji w Toruniu dwóch numerach warszawskiego pisma „Gazeta

Wyborowa”45. Ulotki rozrzucane były po ulicach miasta. 4 października 1985 r. dwaj

działacze Solidarności, Zygfryd Borucki oraz Jan Koziołek, przeprowadzili na Starym

Mieście akcję rozrzucania ulotek przy pomocy petard. Ulotki nawoływały do bojkotu

zbliżających się wyborów do sejmu. Warto przytoczyć hasła na nich zawarte: „Zostań

w domu i tak Gorbaczow głosuje za Ciebie”, „Nie głosuj za kratkami – wybieramy

bojkot”, „Głosuj za świetlaną przyszłością”, „Polak nie głosuje, oddając głos możesz

go nie odzyskać”. Wśród ulotek były też plakaciki ukazujące mapę Polski otoczoną

drutem kolczastym i związane nim ręce46. Zygfryd Borucki włożył petardę z ulotka-

mi do kosza na śmiecie. Po wybuchu ulotki zostały szeroko rozrzucone na ulicy. Jan

Koziołek odpalił petardę na klatce schodowej przy zbiegu ulic Szerokiej i św. Jadwigi.

Ulotki zostały wypchnięte podmuchem na ulicę. Koziołek próbował się oddalić od

miejsca rozrzucenia ulotek, ale ruszyło za nim 2 mężczyzn: Piotr Kozikowski, zawo-

dowy żołnierz z Brodnicy i Wiesław Jakubowski, także zawodowy żołnierz z Torunia.

Schwytali oni Jana Koziołka i oddali w ręce milicji47. Został on natychmiast zatrzyma-

ny, a następnie aresztowany. Proces Jana Koziołka (przy wypełnionej sali) odbył się 31

stycznia 1986 r. Składowi przewodniczyła Wiesława Spychała. Ławnicy: E. Buczkowski

44 „Akt oskarżenia przeciwko Grzegorzowi Kotowi, Bogusławowi Andruchowiczowi i Wandzie Antosie-

wicz”, wystawiony przez wiceprokurator Prokuratury Rejonowej M. Głowacką-Owedyk, Toruń, 16 XII 1985,

Archiwum Diecezjalnego Ośrodka Charytatywno-Społecznego przy Parafii Wniebowzięcia NMP w Toru-

niu. „Wyrok Sądu Rejonowego w Toruniu” z 14 I 1985, ibidem; „Rewizja Prokuratora Rejonowego”, podpi-

sana przez M. Głowacką-Owedyk, 15 II 1986, ibidem, informacje Bogusława Andruchowicza; Za nielegalne

drukowanie ulotek – wyroki z zawieszeniem, „Gazeta Toruńska”, nr 12, 15 I 1986.

45 Egzemplarze w Zbiorach Marcina Orłowskiego.

46 „Notatka urzędowa” sporządzona przez wiceprokuratora Prokuratury Wojewódzkiej w Toruniu E. Ostoj-

skiego, Toruń, 10 VII 1985, AIPN BY 87/4 (Akta Prokuratury Rejonowej w Toruniu); informacje Jana Ko-

ziołka.

47 „Akt oskarżenia przeciwko Janowi Koziołkowi”, podpisany przez prokuratora Prokuratury Rejonowej Ma-

riana Dulińskiego, Toruń, 17 XII 1985, Archiwum Diecezjalnego Ośrodka Charytatywno-Społecznego przy

Parafii Wniebowzięcia NMP w Toruniu; 1,5 roku za kolportaż „z hukiem” , „Nowości”, nr 23 (5236), 2 II 1986;

informacje Jana Koziołka.

202

i J. Jamroziak. Oskarżał prokurator Marian Duliński. Jana Koziołka skazano na 1,5

roku więzienia z zawieszeniem. Wprawdzie prokurator złożył rewizję do Sądu Woje-

wódzkiego, ale 1 października 1986 r. sprawa została umorzona w wyniku amnestii48.

Jedna z najsłynniejszych akcji toruńskiego podziemia polegała na wejściu z soli-

darnościowymi hasłami antywyborczymi na wizję telewizyjną. Głównym inicjatora-

mi przedsięwzięcia byli astronomie z toruńskiej PAN: Zygmunt Turło i Jan Hanasz.

Autorem śmiałej koncepcji technicznej i wykonawcą części sterującej był Zygmunt

Turło. Nadajnik i zasilacz skonstruował Eugeniusz Pazderski z Katedry Radioastrono-

mii UMK. Całe urządzenie składało się z 8 elementów, w tym małego odbiornika tele-

wizyjnego i długiej anteny. Jego „serce” stanowił mały komputer Spectrum, który był

własnością Zygmunta Turły. Testy przeprowadzali Jan Hanasz i Zygmunt Turło w let-

nim domku Wiesława Radomskiego, dokąd zawiozła ich Maria Anna Karwowska,

szwagierka właściciela. W mieście emitowane „sygnały testowe” obserwowali Jadwiga

Gawarkiewicz i Jan Kwiatkowski. Urządzenie było tak skonstruowane, że nadawane

napisy przesuwały się na ekranie telewizyjnym. Brzmiały one: „Solidarność Toruń.

Dość podwyżek cen, kłamstw, represji” oraz: „«Solidarność» Toruń”. Bojkot wyborów

naszym obowiązkiem”49 . Pierwszą emisję (trwająca 3–4 minuty) przeprowadzili 14

września 1985 r. Jan Hanasz i Grzegorz Drozdowski z mieszkania Elżbiety Mossakow-

skiej (wówczas sekretarki w Instytucie Fizyki UMK) przy ul. Bartosza Głowackiego.

Mieszkanie znajdowało się na najwyższych piętrach bloku. Napisy były dobrze wi-

doczne w telewizorach od ul. Podgórnej do Wisły. Druga akcja miała miejsce 26 wrze-

śnia 1985 r. w mieszkaniu Piotra Łukaszewskiego, na Rubinkowie (XI piętro), wska-

zanym przez RKW. Sprzęt i część ekipy nadawczej przywieźli samochodami Edward

Staszkiewicz i Marian Jaśkowiec. Emisja objęła swoim zasięgiem całą tę dzielnicę,

a nawet dalej położone Wrzosy. Po zakończeniu emisji do mieszkania wpadli funk-

cjonariusze SB i aresztowali czuwających nad nadawaniem: Jana Hanasza, Zygmunta

Turłę, Leszka Zaleskiego i Piotra Łukaszewskiego. Przesiedzieli oni kilka miesięcy

w więzieniu, na szczęście później zapadły wyroki w zawieszeniu50.

Ulotki nawołujące do bojkotu wyborów rozrzucali podczas jazdy małym fiatem po

Toruniu Elżbieta i Jerzy Lassotowie51. Powszechnie rozklejane były małe nalepki sa-

moprzylepne w formie telegramu z tekstem: „Zostań w domu (stop) i tak Gorbaczow

głosuje za ciebie (stop)”. Docierały one do Torunia w paczkach (ukryte w opakowa-

48 „Wyrok Sądu Rejonowego w Toruniu”, 31 I 1986, II K.1512/85, Archiwum Diecezjalnego Ośrodka Cha-

rytatywno-Społecznego przy Parafii Wniebowzięcia NMP w Toruniu; „Postanowienie Sądu Wojewódzkiego

w Toruniu” z dnia 1 X 1986, II Kr. 320/86, Archiwum Diecezjalnego Ośrodka Charytatywno-Społecznego

przy Parafii Wniebowzięcia NMP w Toruniu. Sąd w składzie: B. Szczepaniak (przew.), Anna Hojło, Barbara

Bogaczewicz-Jul.

49 Relacje: Jana Hanasza, nagranie: AUMK, S-9; Zygmunta Turły, nagranie: AUMK, S-3; informacje Jana

Hanasza i Eugeniusza Pazderskiego. Fotografie napisów sporządzone z ekranu telewizora, skopiowane

z negatywów w aktach milicyjnych w Archiwum Leszka Zaleskiego i w posiadaniu autora.

50 Relacje: Jana Hanasza, nagranie: AUMK, S-9; Zygmunta Turły, nagranie: AUMK, S-3; informacje Jana

Hanasza i Eugeniusza Pazderskiego. Fotografie napisów sporządzone z ekranu telewizora, skopiowane

z negatywów w aktach milicyjnych w Archiwum Leszka Zaleskiego i w posiadaniu autora.

51 Informacje Jerzego Lassoty.

203

niach od żywności), wysyłanych do wybranych osób przez struktury Solidarności we

Francji52.

1–3 października 1985 r. hasła na murach Torunia malował Grzegorz Borówka.

Niektóre z nich odnosiły się do bojkotu wyborów („Bojkot”), inne miały charakter pro-

solidarnościowy i antykomunistyczny („Precz z komuną”, „Solidarność walczy”, znak

Solidarności Walczącej). W ciągu owych trzech dni Grzegorz Borówka namalował 20

napisów. 3 października 1985 r. został zatrzymany. Podczas zatrzymania funkcjona-

riusze bili go. Następnie został zawieziony na komisariat na Wałach gen. Sikorskiego.

Tam bito go pięścią w twarz. Był też wyzywany wulgarnymi przezwiskami. W pew-

nym momencie jeden z milicjantów powiedział do drugiego: „Czemu nie strzeliłeś do

niego, byłoby jednego ch... mniej, bo jednemu już świeczki palą”53. Była to sugestia, że

Grzegorza Borówkę może spotkać los ks. Jerzego Popiełuszki. 9 października 1985 r.

prokurator Tadeusz Zyman wydał postanowienie o tymczasowym aresztowaniu.

Areszt został uchylony 14 listopada 1985 r., a dochodzenie zawieszone (31 grudnia

1985 r.), a następnie umorzone (26 marca 1986 r.) ze względu na stan zdrowia oskar-

żonego54.

Przed wyborami SB przeprowadziła szereg rewizji, m.in. u: Antoniego Stawikow-

skiego, Krystyny Kasperkiewicz, Kazimierza Kocura, Andrzeja Radwańskiego, Jani-

ny Kolby, Barbary Kalety, Ewy Grabowskiej, Marii Strutyńskiej, Stanisława Śmigla,

Krzysztofa Żabińskiego, Mariana Jaśkowca, Eugeniusza Pazderskiego i Aleksandry

Wygockiej. W stosunku do tej ostatniej rozpoczęto dochodzenie, gdyż stwierdzono,

że rozsyłała ona pocztą do różnych osób ulotki pt. „Dlaczego bojkot”. Zostało ono

umorzone przez prokuratora Mariana Dulińskiego 31 stycznia 1986 r. ze względu na

„znikomy stopień społecznego niebezpieczeństwa”55. W ramach działań przed wy-

borami zatrzymano też Stanisława Hejnara i Andrzeja Skarżyńskiego, pracowników

„Geofizyki”. Hejnara zwolniono tego samego dnia, a Skarżyńskiego następnego dnia

o godzinie 8.0056.

Podczas wyborów do sejmu akcję liczenia głosów przeprowadzono nie tylko w To-

runiu, ale także w Grudziądzu i Łasinie. Pełnomocnikiem ds. kontroli wyborów był

Wiesław Cichoń, wspomagał go Jacek Stankiewicz. Nad stroną rachunkową przed-

sięwzięcia czuwał Andrzej Madrak. Akcja była koordynowana w skali całej Polski.

Jeszcze w nocy z 13/14 października 1985 r. kurier zawiózł wstępne dane (oparte na

52 Informacje Marka Beraka.

53 „Postanowienie o tymczasowym aresztowaniu Grzegorza Borówki” z 9 X 1985, podpisane przez proku-

ratora Tadeusza Zymana, AIPN BY, 85/526 (Akta Prokuratury Rejonowej w Toruniu); skarga Grzegorza

Borówki do Prokuratury Rejonowej w Toruniu, ibidem.

54 „Postanowienie o uchyleniu i zmianie środka zapobiegawczego”, Toruń, 14 XI 1985 r., podpisane przez

prokuratora Tadeusza Zymana, ibidem; „Postanowienie o zawieszeniu dochodzenia podpisane przez pro-

kuratora Tadeusza Zymana, Toruń, 31 XII 1985, ibidem, „Postanowienie o umorzeniu dochodzenia” podpi-

sane przez prokuratora Tadeusza Zymana, Toruń, 26 III 1986, ibidem.

55 „Postanowienie o umorzeniu dochodzenia przeciwko Aleksandrze Wygockiej”, Toruń, 31 I 1986, Ar-

chiwum Diecezjalnego Ośrodka Charytatywno-Społecznego przy Parafii Wniebowzięcia NMP w Toruniu.

56 „TIS” , nr 28/149, 19 X 1985.

204

informacjach z obserwacji części lokali wyborczych) do Warszawy57. Tam przekazał

je Konradowi Bielińskiemu, pełnomocnikowi TKK do spraw kontroli frekwencji58.

Z przeprowadzonych pomiarów obliczono, że frekwencja w Toruniu wynosiła 62,2 %,

w Grudziądzu 71,1 %, a w mieście i gminie Łasin 80,5%. W opublikowanym w „To-

ruńskim Informatorze Solidarności” komunikacie pełnomocnika RKW ds. kontroli

wyborów scharakteryzowano przyjętą metodę liczenia głosów. W Toruniu wykonano

816 obserwacji pięciominutowych, w sposób ciągły obserwowano 27 (30%) lokali.

W Grudziądzu obserwacji pięciominutowych przeprowadzono 282, a w sposób ciągły

obserwowano 2 lokale wyborcze. W Łasinie obserwowano (nie wiadomo w jaki spo-

sób) 4 obwody, w tym 3 wiejskie. W sumie w całym regionie dokonano 6,4 tys. pomia-

rów, w co zaangażowała się duża grupa osób59.

Według oficjalnych komunikatów frekwencja wyborcza w województwie toruń-

skim wyniosła ok. 75 %, co zapewne pokrywa się z wynikami uzyskanymi przez So-

lidarność60. Wyniki bojkotu zostały uznane przez toruńskie RKW za sukces. W spe-

cjalnym oświadczeniu Komisja podziękowała osobom biorącym udział w bojkocie

i wszystkim, którzy brali udział w przeprowadzaniu kontroli frekwencji61. Według

władz frekwencja w całym kraju wyniosła 78,8%. Solidarność uważała, że była o 10%

niższa. Na podstawie przeprowadzonych pomiarów ustalono, że np. w Gdańsku wzię-

ło udział w wyborach ok. 52% uprawnionych mieszkańców, w Gdyni – ok. 65%, w El-

blągu – ok. 70%, w Olsztynie – ok. 75%, w Szczecinie – ok. 62%, w Warszawie ok.

60%, w Krakowie – ok. 58%62.

Coraz gorsze funkcjonowanie gospodarki polskiej spowodowało, że w połowie

1987 r. władze zaczęły mówić głośno o drugim etapie reformy gospodarczej. Było to

o tyle dziwne, że ów pierwszy etap ograniczył się jedynie do ogromnej podwyżki cen

w 1982 r. Aby uzyskać przyzwolenie społeczne na reformy, ogłoszono na 29 listopada

1987 r. referendum z dwoma pytaniami. Pierwsze dotyczyło zgody na reformę gospo-

darczą z dwu-, trzyletnim „trudnym okresem”, drugie – rozpoczęcia tworzenia „pol-

skiego modelu głębokiej demokratyzacji” (co było sformułowaniem wysoce niejasnym

i niekonkretnym). Nowe ciało koordynujące prace Solidarności w Polsce – Krajowa

Komisja Wykonawcza (pod przewodnictwem Lecha Wałęsy) na swoim założycielskim

posiedzeniu wezwała do bojkotu referendum. Pokreśliła ona, że brak jest gwaran-

cji społecznych, ekonomicznych i politycznych do realizowania reform63. Toruńskie

RKW bez większego zainteresowania odniosło się do referendum. Jedynie w jednym

z numerów „Toruńskiego Informatora Solidarności” ukazało się kilka komentarzy

57 Informacje Wiesława Cichonia i Jacka Stankiewicza.

58 Informacje Wiesława Cichonia. Zob. też: „Tygodnik Mazowsze” , nr 143/144, 24 X 1985; „KOS” , nr 82,

20 X 1985.

59 „TIS”, nr 29/150, 25 X 1985.

60 „Nowości”, 15 X 1985.

61 Oświadczenie w sprawie wyborów do sejmu, „TIS”, nr 29/150, 25 X 1985.

62 „KOS”, nr 82, 20 X 1985; „Tygodnik Mazowsze” , nr 142, 17 X 1985.

63 Kalendarium 13 grudnia 1981 – 4 czerwca 1989, s 335; W. Roszkowski, Historia Polski 1914–2000, Warsza-wa 2001, s. 396–397.

205

krytykujących koncepcje jego przeprowadzenia64. Według oficjalnych danych w ca-

łym kraju wzięło wprawdzie w nim udział 67,3% uprawnionych do głosowania, ale na

pierwsze pytanie „tak” odpowiedziało 66% uczestników, czyli 44,3% uprawnionych do

głosowania, a na drugie 69% uczestników, czyli 46,3% uprawnionych do głosowania65.

Większa część społeczeństwa uznała, że reforma będzie polegała przede wszystkim

na podwyżce cen i jej nie poparła. W komentarzu „Toruńskiego Informatora Solidar-

ności” uznano to za trzęsienie ziemi66.

Wybory do rad narodowych zapowiedziane na 19 czerwca 1988 r. miały być, we-

dług deklaracji władz, bardziej demokratyczne. Zmieniona ordynacja przewidywała

wprawdzie, że kandydatów wyłaniać miały tzw. kolegia wyborcze (czyli praktycznie

władze), ale na każde miejsce miało być trzech kandydatów równorzędnych do wybo-

ru. Krajowa Komisja Wykonawcza NSZZ Solidarność wezwała do bojkotu tych wybo-

rów, uważając, że są to ze strony władzy działania pozorne. 2 czerwca 1988 r. wypowie-

działa się w tej sprawie toruńska Regionalna Komisja Koordynacyjna (nowe władze

regionalne), także nawołując do bojkotu67. Wybory przeszły bez większego zaintereso-

wania społeczeństwa i Solidarności. Według oficjalnych danych frekwencja wyniosła

56%, zanotowano jednak wiele przypadków fałszerstw68. Co ciekawe, niektóre złożone

protesty wyborcze doczekały się sądowego rozstrzygnięcia. Po jednym z protestów

zgłoszonych przez członkinię komisji wyborczej w dzielnicy Krzyki we Wrocławiu,

Sąd Najwyższy zarządził uruchomienie procesu ponownego liczenia głosów. Wyszły

wówczas na jaw fałszerstwa polegające na zawyżaniu frekwencji69.

W okresie wyborów w 1988 r. w niezależnych środowiskach Torunia zbierano

podpisy pod petycją do rzecznika praw obywatelskich Ewy Łętowskiej. Domagano się

w niej interwencji w sprawie niedemokratycznej ordynacji wyborczej do rad narodo-

wych. Inicjatorem akcji był Pomorski Klub Społeczny przy Zrzeszeniu Kaszubsko-Po-

morskim. W petycji (podpisanej przez ok. 600 osób) czytamy: „Zgodnie z ordynacją

wyborczą do Rad Narodowych tylko nieliczne osoby (tzn. kolegia wyborcze) decydują

kto będzie kandydatem umieszczonym na liście wyborczej do rady narodowej. Wszy-

scy inni obywatele są pozbawieni możliwości decydowania na kogo głosują. Stan ten

narusza obecną w Międzynarodowym Pakiecie Praw Obywatelskich i Politycznych

oraz w Konstytucji PRL zasadę równości i powoduje, że powyższa ordynacja powinna

być zmieniona”70. Odpowiedzi udzieliła Halina Górska, główny specjalista w biurze

Rzecznika Praw Obywatelskich. Stwierdziła ona m.in.: „Kolegia wyborcze podają wy-

kazy osób proponowanych na kandydatów na radnych społecznej konsultacji z wy-

borcami, organizowanej przez PRON (…). Kolegia wyborcze dopiero po rozpatrze-

64 „TIS” , nr 23, 20 XI 1987.

65 M. Gędek, Przełom. Polska 1976–1991, Lublin 2002, s. 207.

66 „TIS”, nr 24/199, 8 XII 1987.

67 Oświadczenie RKK NSZZ „Solidarność” Toruń, „TIS”, nr 9/209, 6 VI 1988; „Przegląd Pomorski” , nr 15, VI 1988.

68 W. Roszkowski, Historia Polski 1914–2000, s. 398–399.

69 W. Suleja, Historia Wrocławia. W Polsce Ludowej, PRL i III Rzeczypospolitej, Wrocław 2001, s. 154.

70 „TIS” , nr 9/209, 6 VI 1988; „Przegląd Pomorski” , VI 1988.

206

niu opinii, uwag i wniosków wyborców o proponowanych kandydatach na radnych

ustalają listy wyborcze, na które mogą wpisać te osoby, do których (…) nie zgłoszono

zastrzeżeń. Dlatego też zdaniem Rzecznika ordynacja nie narusza zasady równości”71.

Oto jak skomentował tę odpowiedź Grzegorz Górski w „Biuletynie Informacyjnym

Pomorskiego Klubu Społecznego”: „Jak widać Pani Rzecznik uznała, iż arbitralne,

przez nikogo nie kontrolowane i nie weryfikowane decyzje kolegiów wyborczych, nie

naruszają praw obywatelskich. Zaiste, dziwna to instytucja”72.

Akcja bojkotu i „monitoringu” frekwencji wyborczej przez podziemną Solidarność

podczas wyborów w latach 1984–1985 zakończyła się sukcesem Związku. Wykazał się

on dużą sprawnością organizacyjną, także w Toruniu. Akcja propagandowa zachęcają-

ca do bojkotu była prowadzona w sposób skuteczny nie tylko w gazetkach, ale także za

pośrednictwem ulotek i plakatów. Trudno było w ówczesnych warunkach o policzenie

realnej frekwencji w całym kraju. Jednakże fakt, że w wielu miastach nawet połowa

obywateli wzięła udział w bojkocie wskazywał, że niechęć społeczna do rządów komu-

nistycznych i poparcie dla podziemia ciągle są wysokie. Podczas referendum w 1987 r.

i wyborów do rad narodowych w 1988 r. Solidarność nawoływała do bojkotu, ale nie

wykazywała większego zaangażowania w kontrolowanie przebiegu aktu głosowania.

Można sądzić, że realizowane przez Solidarność akcje bojkotu wyborów organizo-

wanych przez peerelowskie władze uświadomiły wielu Polakom, że bezmyślne maso-

we uczestniczenie w rytualnym akcie pseudowyborów jest złem, któremu trzeba się

przeciwstawiać. Chociażby w sposób bierny – omijając wyborczy lokal.

71 „Biuletyn Informacyjny Pomorskiego Klubu Społecznego”, nr 1 (4), Toruń, styczeń 1989.

72 Ibidem.

207

kaRol nawRocki

W obronie Solidarności. Manifestacje patriotyczne

w Elblągu w pierwszym roku stanu wojennego

Tłum będący zdolnym do mordu, podpalenia i każdej innej zbrodni,

równocześnie jest w stanie wytężyć swe siły dla dokonania czynów

wzniosłych i bezinteresownych o wiele wspanialszych od tych,

na jakie się może zdobyć jednostka. Każde odwołanie do miłości

Ojczyzny, do uczuć religijnych, do poczucia honoru oddziałuje

na tłum, który jest zdolny do bezgranicznych poświęceń1

GustaW le bon

Wstęp

W ostatnim okresie ukazało się wiele publikacji poświęconych historii NSZZ Soli-

darność2. W wielu z nich wątek podziemnych struktur, powstałych po wprowadzeniu

stanu wojennego (12/13 grudnia 1981 r.) jest szczególnie wyeksponowany3. Zadaniem

autora w niniejszym referacie nie będzie wobec tego powielanie znanych już, ogól-

nopolskich ustaleń najwybitniejszych historyków, a poszerzenie tej wiedzy o wątek

niezbadanych dotąd przejawów grupowego oporu społecznego mieszkańców Elbląga.

Prezentowany czytelnikowi tekst zarysuje więc przygotowania, przebieg i konse-

kwencje dwóch największych w całej dekadzie lat 80-tych nielegalnych wówczas ma-

nifestacji patriotycznych, które odbyły się w Elblągu. Zamieszki z 18 grudnia 1981 r.

zachowały się w pamięci elblążan głównie na skutek największego wyroku pozbawie-

nia wolności, jaki zapadł w tym mieście na działacza opozycji posierpniowej. Z kolei

druga z manifestacji, tzw. „elbląski maj ’82”, do dziś budzi wiele kontrowersji wśród

elbląskich środowisk byłej opozycji antykomunistycznej. Część z nich zapewne uda

się wyjaśnić w toku niniejszego artykułu.

1 Cyt. za: A. Dudek, T. Marszałkowski, Walki uliczne w PRL (1956–1989), Kraków 1999.

2 M.in. NSZZ Solidarność 1980–1989, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010; S. Cenckiewicz,

Anna Solidarność: życie i działalność Anny Walentynowicz na tle epoki (1929–2010), Poznań 2010; Kryptonim

„Klan”. SB wobec NSZZ Solidarność w Gdańsku, t. 1: IX 1980 – IX 1981, wstęp S. Cenckiewicz, wybór i oprac.

M. Kruk, R. Żydonik, Warszawa– Gdańsk 2010.

3 Np. Solidarność podziemna (1981–1989), red. A. Friszke, Warszawa 2006; W. Polak, Stan wojenny – pierw-

sze dni, Gdańsk 2006.

208

Manifestacja grudniowa (1981 r.)

Po wprowadzeniu stanu wojennego w województwie elbląskim internowano 58 osób,

z których – jak podczas posiedzenia Egzekutywy KW PZPR w Elblągu zaznaczył płk

Zbigniew Stańczyk – 10 zwolniono z powodów humanitarnych. Następnego dnia,

w reakcji na wprowadzenie stanu wojennego, w Elblągu ogłoszono strajki w kilku

zakładach pracy, w tym m.in. w Wojewódzkim Przedsiębiorstwie Komunikacyjnym,

Zakładach Mechanicznych Zamech oraz w Fabryce Domów Elbląskiego Kombina-

tu Budowlanego. Według dokumentów elbląskiej PZPR, 15 grudnia po godz. 22.00

w województwie elbląskim nie odnotowano już żadnych strajków. Po ich wygaśnięciu

rozpoczęto brutalną likwidację pomieszczeń należących do Zarządu Regionu Elblą-

skiego Solidarności. Lokal przekazano na potrzeby Domu Książki, a wyposażenie zde-

ponowano4.

Od pierwszych dni stanu wojennego aktywność na terenie miasta zaczęli prze-

jawiać byli pracownicy etatowi elbląskiej Solidarności, z których kilku (w tym Jaro-

sław Soboń) w okresie Karnawału Solidarności było członkami Komitetu Obrony

Więzionych za Przekonania. Początkowo podczas swoich spotkań (w restauracjach

„Myśliwska” i „Kaliningradzka”) omawiali oni głównie sprawy socjalno-bytowe rodzin

tych działaczy, którzy od 13 grudnia pozostawali bez pracy. Następnie 17 i 18 grud-

nia w domu Janusza Zagórnego grupa sporządziła ok. 100 egzemplarzy komunikatu

o mszy w intencji ofiar Grudnia ’70, mającej odbyć się 18 grudnia5 w kościele św.

Mikołaja w Elblągu. Kolejnym krokiem zgromadzonych wokół Sobonia działaczy było

wydrukowanie 40 ulotek (Komunikat nr 4), które opisywały sytuację strajkową w kraju

po wprowadzeniu stanu wojennego. Pisma redagował Soboń, a w skład grupy wcho-

dzili: Mirosław Sigurski, Janusz Zagórny, Krystyna Turowicz, Jolanta Gibas, Jolanta

Kalinowska i Kazimierz Lachowski6.

Ostatecznie w godzinach popołudniowych 18 grudnia Jarosław Soboń i Mirosław

Sigurski rozkolportowali przygotowane ulotki przed kościołem św. Mikołaja. Jak prze-

konuje jednak Edmund Krasowski, nie wszyscy manifestanci dotarli w tym dniu do

kościoła dzięki przeczytanym ulotkom. Otóż „dla wielu elblążan było naturalne, że 18

grudnia «coś się będzie działo». A kościół św. Mikołaja był już od końca lat 70-tych

centralnym miejscem spotkań osób niezadowolonych z sytuacji społeczno-politycz-

nej”7. W dalszej części swojej relacji Krasowski wspomina, że we mszy uczestniczyło

blisko 7 tys. osób. Byli to głównie robotnicy, posiadający już wiedzę o wydarzeniach

z Gdańska i z innych części Polski. Wyjątkowy nastrój podczas mszy przedstawia Bo-

4 Więcej zob. K. Nawrocki, Zarys historii NSZZ Solidarność Regionu Elbląskiego (1980–1989), Gdańsk 2010.

5 18 XII jest w Elblągu historyczną datą. Otóż tego dnia w 1970 r. na skutek działań milicji śmierć poniósł

Marian Sawicz (elbląski Grudzień ’70). Również 10 lat później, 18 XII 1980 r. odsłonięto w Elblągu pomnik

Ofiar Grudnia ’70.

6 AIPN Gd., Zakład Karny w Braniewie, 131/51, Wyrok – tryb doraźny w imieniu Polskiej Rzeczpospolitej

Ludowej, 22 I 1982 r., k. 11.

7 Relacja Edmunda Krasowskiego, 29 IV 2010 r. (w zbiorach autora).

209

gumiła Tyszkiewicz: „Na ołtarzu leżała flaga «Solidarności». Panowała czarna rozpacz

i kompletna cisza. Wokół ołtarza kręcili się jacyś klerycy, chyba pilnowali flagi. (…)

W pierwszych rzędach siedziały rodziny aresztowanych. Pod koniec mszy jej uczest-

nicy kolejno podchodzili do ołtarza, klękali i całowali sztandar. Trwało to dosyć długo.

Nie wiem jak dla innych, ale dla mnie czynność ta miała charakter przysięgi”8.

Po eucharystii, mimo apelu ks. Mieczysława Józefczyka o spokój i rozwagę, uczest-

nicy udali się w kierunku pomnika Ofiar Grudnia ’70. Podczas pochodu podnosili

patriotyczne hasła, które wywołały reakcję milicji. Jak pisze ks. Józefczyk, „gdy mi-

licja wzywała do rozejścia się, rozległy się krzyki «Gestapo!», a zebrani nie rozbie-

gli się”9. Doszło więc do regularnej bitwy, którą w następujący sposób opisuje jeden

z jej uczestników: „Idący ulicą 1 Maja, co najmniej siedmiotysięczny pochód śpiewał

patriotyczne pieśni oraz skandował «precz z komuną». Wywołało to reakcję milicji,

która użyła armatek wodnych i pałek. Regularna walka trwała około godziny. Zdecy-

dowaną przewagę osiągnęła w niej milicja, gdyż z racji mrozu (–15 stopni Celsjusza)

wszystkie przydatne do rzucania elementy ulic były po prostu przymarznięte”10. W po-

dobnym nastroju starcia manifestantów z milicją opisuje cytowana już Bogumiła

Tyszkiewicz, przekonując, że gdy znalazła się pod pomnikiem „raptem zgasły światła

uliczne. Usłyszeliśmy warkot silników, zapalono silne reflektory skierowane w naszą

stronę. Między nami a reflektorami ujrzeliśmy czarne sylwetki, ale poza tym niewiele

dało się zobaczyć (…). Razem z innymi kobietami znalazłam się w środku kręgu zro-

bionego przez mężczyzn, trzymających się za ręce. Ktoś zaintonował «Jeszcze Polska

nie zginęła...». Zaczęliśmy śpiewać. Ostatecznie skończyło się to dla mnie paroma pa-

łami i miejscowo zamarzniętą odzieżą (woda z polewaczek natychmiast zamarzała)”11.

Po zakończeniu manifestacji milicja aresztowała 23 osoby, z których 5 zwolniono,

a na pozostałych 18 złożono wnioski do Kolegium ds. Wykroczeń jako obwinionych za

udział w „nielegalnym zbiegowisku”12. Inspiratorów zajść, Jarosława Sobonia, Miro-

sława Sigurskiego i Janusza Zagórnego, Sąd Marynarki Wojennej w Gdyni skazał ko-

lejno na 6, 4 i 3 lata pozbawienia wolności (wraz z pozbawieniem praw publicznych)13.

„Elbląski maj ’82” – przebieg

Zaprezentowana wyżej inicjatywa powstała jeszcze przed powstaniem w Elblągu

zorganizowanych struktur podziemnych. O takich możemy bowiem mówić dopiero

od wczesnej wiosny 1982 r. To właśnie dzięki akcjom drukarskim i kolportażowym

powstałej wówczas grupy Edmunda Krasowskiego, do mieszkańców Elbląga docierał

8 Wywiad Karola Nawrockiego z Bogumiłą Tyszkiewicz (przeprowadzony drogą elektroniczną), Gdańsk –

Wrocław, 13 VII 2010 r.

9 M. Józefczyk, Elbląskie drogi (1968–1993), Elbląg 2006, s. 145.

10 Relacja Edmunda Krasowskiego, 29 IV 2010 r., (w zbiorach autora).

11 Wywiad Karola Nawrockiego z Bogumiłą Tyszkiewicz (przeprowadzony drogą elektroniczną), Gdańsk –

Wrocław, 13 VII 2010 r.

12 AIPN Gd., KW MO Elbląg, 011/92, Akta kontrolne śledztwa w sprawie przeciwko Lechowi Golonowi

i innym, Wykaz zatrzymanych w dn. 18 XII 1981 r., b. d., k. 12,13.

210

biuletyn podziemnej Solidarności „Zwyciężymy”. W numerze drugim Tymczasowy

Przewodniczący Regionu Elbląskiego Solidarności (Krasowski) w następujących sło-

wach mobilizował mieszkańców do walki z systemem komunistycznym: „Czy być to

znaczy trwać powalonym na kolana, obdartym z ludzkiej godności, poniżonym, zhań-

bionym, a wreszcie bitym pałami zomowców!? W takiej rzeczywistości lepiej nie być

i podzielić los stoczniowców, górników i obrócić się w prochy, ale prochy wolne”14.

Według redakcji „Zwyciężymy” jeden z kroków w kierunku wolności miał stanowić

obowiązek złożenia kwiatów i zapalenia zniczy pod pomnikiem Ofiar Grudnia ’70

w 191. rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja.

Za początek „elbląskiego maja” należy jednak uznać pierwszy dzień tego miesiąca.

W solidarnościowej akcji propagandowej, trwającej od drugiej połowy kwietnia wzy-

wano bowiem do bojkotu tradycyjnego pochodu pierwszomajowego. Alternatywą dla

pochodu miało być złożenie kwiatów i zapalenie zniczy pod pomnikiem Ofiar Grud-

nia ’70 w Elblągu. Według obliczeń Tymczasowego Przewodniczącego w oficjalnym

pochodzie udział wzięło od 2 do 10% robotników z poszczególnych zakładów pracy.

Najmniej licznie reprezentowane były: Województwo Przedsiębiorstwo Komunikacyj-

ne, Elbląskie Zakłady Napraw Samochodowych, Zakłady Mechaniczne Zamech, Za-

kłady Armatury Samochodowej Polmo oraz elbląski Browar. Część robotników, która

nie udała się na państwowy pochód, w ciągu dnia zapalała świeczki pod pomnikiem.

Miały być one „naszym NIE! Dla junty Jaruzelskiego”15. Ok. godz. 16.00 we wspo-

mnianym miejscu zebrał się około dwutysięczny tłum, skandujący patriotyczne i an-

tykomunistyczne hasła16. Dwie godziny później milicja w brutalny sposób rozpędziła

manifestantów, a w wyniku akcji pościgowej zatrzymano 13 osób.

Zachowanie funkcjonariuszy milicji w stosunku do pokojowej pierwszomajowej

kontrmanifestacji stało się jedną z przyczyn „bojowego” nastawienia młodzieży, któ-

ra wzięła udział w zajściach z 3 maja 1980 r. Wszystko rozpoczęło się o godz. 14.00,

w momencie zakończenia pracy przez pierwszą zmianę pracowników największego

w mieście zakładu, „Zamechu”. Gromadzący się pod Pomnikiem tłum miał osiągnąć

w kulminacyjnym momencie 15 tys. osób17. Wznoszenie patriotycznych haseł, w po-

łączeniu z dewastacją symboli komunizmu (czerwone flagi), stały się bezpośrednią

przyczyną interwencji milicji. Funkcjonariusze uniemożliwili zgromadzonym zło-

żenie kwiatów, spychając ich przy użyciu radiowozów i gazów łzawiących w stronę

13 AIPN Gd., Zakład Karny w Braniewie, 131/51, Wyrok– tryb doraźny w imieniu Polskiej Rzeczpospolitej

Ludowej, 22 I 1982 r., k. 11

14 „Zwyciężymy”, 3 V 1982 r., nr 2.

15 Ibidem.

16 Ibidem.

17 Notacja filmowa z Edmundem Krasowskim. Wykonana i udostępniona przez Europejskie Centrum Soli-

darności. Według akt KW MO w zajściach z 3 V w Elblągu uczestniczyło około 3 tys. osób. Por. AIPN Gd.,

KW MO Elbląg, 011/92, Akta kontrolne śledztwa przeciw osobom oskarżonym o udział w nielegalnym

zbiegowisku w dniu 3–4 V w Elblągu, Meldunek o zakończeniu postępowania, 25 VI 1982 r., k. 76. Z kolei

w relacjach świadków ówczesnych zdarzeń mówi się o liczbie 7–10 tys. uczestników. Brak możliwości jed-

noznacznego oszacowania liczby manifestantów wynika przede wszystkim z faktu, że walki odbywały się

niezależnie od siebie w różnych częściach starego miasta.

211

Parku Świerczewskiego. Tak pisano w „Zwyciężymy”: „Walki objęły swoim zasięgiem

całe centrum miasta. Od godziny 17.00 starcia przybierały na sile, a szczególnie ostry

przebieg miały na ulicach 12 Lutego i skrzyżowaniu ulic Armii Czerwonej z Nowo-

wiejską, gdzie poważnie uszkodzono kilka wozów milicyjnych. Od pocisków z gazami

łzawiącymi rannych zostało kilkanaście osób”18. Starcia manifestantów z milicjantami

zakończyły się dopiero około godz. 22.30. Wśród zatrzymanych najwięcej było pra-

cowników Zamechu (13 osób), ZAS Polmo (3 osoby) oraz uczniów Zasadniczej Bu-

dowlanej Szkoły Zawodowej w Elblągu (8 osób)19.

Manifestacja stała się materiałem do analiz dla tutejszej KW MO. Tak czytamy

w jednym z raportów; „Całe «misterium» dowodzenia i taktycznych manewrów pole-

gało na niedopuszczeniu do powstania takiego zgromadzenia uczestników zajść, aby

nie osiągnęło ono wielkości przekraczających możliwości rozpraszania przez będące

w naszej dyspozycji siły i środki. W bardzo krótkim czasie i sprawnie uzupełniliśmy

siły przez ściągnięcie załóg z komend miejskich, komisariatów i posterunków”20. Pod-

czas narady podkreślono jednak, że w trakcie manifestacji doszło do zdarzeń, które

zaskoczyły funkcjonariuszy. Należała do nich głównie „agresywność i wręcz determi-

nacja uczestników zajść” oraz „wspieranie ich przez lokatorów, z których mieszkań

(okien i balkonów) rzucano donicami”. Na koniec metodycznego opracowania zajść

z maja „aktyw kierowniczy” MO zwrócił uwagę na fakt, że „na niewielkim przecież

obszarze centrum Elbląga, użyto ponad 10 tys. środków chemicznych21.

Walki na ulicach Elbląga, w których uczestniczyło blisko 1,5 tys. osób, wybuchły

również 4 maja. W ich wyniku zatrzymano ogółem 91 osób, w tym 46 pracowników

zakładów uspołecznionych (16 z Zamechu), 2 taksówkarzy, 5 uczniów szkół podsta-

wowych, 14 uczniów szkół zawodowych i 4 ze szkół średnich22. W przekonaniu nie-

których uczestników tamtych zdarzeń23, za zajścia 4 maja odpowiadała już wyłącznie

milicja, która w brutalny sposób dochodziła sprawiedliwości i poszukiwała najak-

tywniejszych uczestników manifestacji z dnia poprzedniego. Według akt KW MO

w dniach 3–4 maja rannych zostało 2 funkcjonariuszy, a straty w sprzęcie transpor-

towym oceniano na ponad 25 700 zł24. 5 maja, na skutek wzmocnienia służb patro-

lowych, do zamieszek nie doszło. Zatrzymano jednak 69 osób, w tym 35 z „uspołecz-

nionych” zakładów pracy (11 z samego Zamechu). Na 16 z nich sporządzono wnioski

18 „Zwyciężymy” 3 V 1982, nr 2.

19 AIPN Gd., KW MO Elbląg, 011/92, Akta kontrolne śledztwa przeciw osobom oskarżonym o udział w nie-

legalnym zbiegowisku w dniu 3–4 V w Elblągu, Wykaz osób zatrzymanych w dniu 3 V, b. d., k. 27–34.

20 AIPN Gd., KW MO Elbląg, 361/3, Referaty z narad aktywu kierowniczego MO województwa elbląskiego.

Ocena bezpieczeństwa i porządku publicznego po wprowadzeniu stanu wojennego, Referat z narady, 21 VI

1982 r., k. 63.

21 Ibidem.

22 Ibidem, Wykaz osób zatrzymanych w dn. 4–5 V 1982 r., k. 44.

23 M.in. Zbigniew Żbikowski, Edmund Krasowski.

24 AIPN Gd., KW MO Elbląg, 011/92, Akta kontrolne śledztwa przeciw osobom oskarżonym o udział w nie-

legalnym zbiegowisku w dniu 3–4 V w Elblągu, Uzasadnienie aktu oskarżenia, 14 VI 1982 r., k. 82.

212

do kolegium ds. wykroczeń, 5 skierowano do sądu, 1 przekazano do Wydziału III SB,

2 zatrzymano do sprawy, a 45 zwolniono po przeprowadzeniu rozmów25.

Ogólnie w dniach 3–5 maja 1982 r. w Elblągu zatrzymano 334 osoby. Wszyscy za-

trzymani przechodzili tzw. „ścieżki zdrowia”. Tym z nich (189), którzy mimo udziału

w zajściach nie wykazywali zbytniej agresywności, wymierzono kary grzywny od 2 do

5 tys. zł. Taką karę zastosowano wobec 43 uczniów, w tym 2 ze szkoły podstawowej

i 27 ze szkół zawodowych.

„Najaktywniejsi”?

W wyniku podjętych przez tutejszą KW MO czynności śledczych ustalono również

10 „najaktywniejszych” manifestantów; 4 z nich wskazał pozyskany przez elbląską

bezpiekę w kwietniu 1982 r. Tajny Współpracownik SB (TW) o inicjałach W.S.26, któ-

ry – jak podkreślił jeden z oficerów SB – „aktywnie uczestniczył na nasze polecenie

w zajściach ulicznych, jakie miały miejsce w dniach 1–4 maja”27. Zasygnalizowany tu

fakt prowokacyjnych zachowań agentów SB w zajściach z początku maja 1982 r. w El-

blągu potwierdzają uczestniczy tamtych wydarzeń, w tym m.in. Zbigniew Żbikowski

i Józef Gburzyński.

Szeregowego członka Solidarności z Zamechu Ryszarda Juzwuka zatrzymano

3 maja 1982 r. Milicjanci Wacław Oleszkiewicz i Czesław Pilon wskazali Juzwuka jako

tego, który obrzucał ich wyzwiskami i rzucał w ich kierunku kamieniami na placu

Słowiańskim. Juzwuk nie przyznał się do zarzucanych mu czynów oraz zeznał, że

w tym czasie pił alkohol wraz z kolegami. Wersję zeznań Juzwuka w czasie śledz-

twa potwierdzili jego koledzy: Jerzy Kalinowski (również zatrzymany), Lesław Trzaska

i Zbigniew Tarasiuk.

3 maja ok. godz. 19.30 w wyniku pościgu zatrzymano Lecha Golona. Rozpozna-

ny on został przez Wiesława Woźniaka, Henryka Węglińskiego i Henryka Koszelowa

jako sprawca obrzucania kamieniami pojazdu MO. Godzinę później został zatrzy-

many Kazimierz Kędzierski. Andrzej Kowalski, Ireneusz Hajdukonia i Andrzej Ro-

siak rozpoznali go jako tego, który na ul. Armii Czerwonej przy stacji CPN rzucał

kamieniami w ich kierunku. Zatrzymania miały miejsce również 4 i 5 maja. Andrzeja

Kurka jako „kamieniarza” rozpoznali Bolesław Morawek28 i Zbigniew Szopa. Leszek

25 Ibidem, Akta kontrolne śledztwa w sprawie udziału w manifestacji w dniu 3 V 1982 r., Wykaz osób za-

trzymanych w dniu 5 V 1982 r. na terenie Elbląga, b. d., k. 43.

26 Posłużenie się wyłącznie inicjałami wynika z braku dostatecznej wiedzy autora na temat pełnych perso-

naliów agenta.

27 AIPN, Wyższa Szkoła Oficerska w Legionowie, 001708/1954, J. Szatrański, Zwalczanie przestępstw wrogiej

propagandy pisanej na podstawie działań operacyjnych Wydziału III WUSW w Elblągu w latach 1980–1982,

praca magisterska napisana pod kierunkiem Witolda Grefkowicza, 1984, s. 51.

28 Podczas posiedzenia Sądu Okręgowego w Elblągu w dniu 9 IX 2008 r. Bolesław Morawek zeznał: „Prawdą

jest, że to nie ja zatrzymałem tego człowieka opisanego w meldunku, ale faktycznie to funkcjonariusze

ROMO go zatrzymali”. Sąd Okręgowy w Elblągu [dalej: SOE], II Ko 29/09, Protokół posiedzenia, 9 IX 2008 r.,

k. 232. Za dostęp do dokumentów oraz ogólną przychylność przy zbieraniu materiałów autor dziękuje sę-

dziemu Piotrowi Żywickiemu.

213

Skowron został wskazany przez Zdzisława Kobylańskiego i Andrzeja Kowalskiego,

a Antoni Dąbrowski przez Rajmunda Hanowskiego, Stanisława Brejnakowskiego,

Ryszarda Gliszczyńskiego, Ireneusza Trydycha i Jerzego Załęgę. Ostatnim zatrzyma-

nym (dopiero 7 maja), wskazanym przez milicjantów i oskarżonym manifestantem

był Dariusz Kucharski. Rozpoznany on został przez Bolesława Morawka, Andrzeja

Kowalskiego i Zdzisława Kołodyńskiego jako ten, który w dniu 3 maja 1982 r. na placu

Słowiańskim rzucał kamieniami do funkcjonariuszy MO. Przy Dariuszu Kucharskim

znaleziono ponadto zeszyty szkolne ze znakami swastyki. Żaden z podejrzanych nie

przyznał się do zarzucanych czynów29.

Warto w tym miejscu zasygnalizować sposób, w jaki obchodzono się z zatrzymany-

mi. Wszyscy oni byli bici już podczas pierwszego kontaktu z milicjantami. Następnie

przy opuszczaniu wozu milicyjnego w celu przejścia do budynku Komendy Miejskiej

MO przechodzili trzeydziestometrową „ścieżkę zdrowia”. W następujący sposób swo-

je zatrzymanie opisuje Kazimierz Kędzierski: „Złapali mnie w klatce schodowej, po

czym od razu zaczęli katować i wrzucili mnie do milicyjnego wozu – na podłogę. Pod-

czas godzinnego krążenia po Elblągu w celu «zbierania» kolejnych manifestantów,

byłem regularnie kopany i bity milicyjnymi pałkami. Na koniec, jak nas już wygonili

z wozu, ledwo przeszedłem trzydziestometrową «ścieżkę zdrowia». Po tym wszystkim

przez 2 tygodnie nie mogłem chodzić”30.

Dramatycznie brzmią również wspomnienia siedemnastoletniego wówczas Da-

riusza Kucharskiego. Po tym jak 100 m od swojej szkoły (Zasadnicza Szkoła Zawo-

dowa nr 1) został zatrzymany przez wulgarnych milicjantów, przewieziono go do KM

MO i przepuszczono przez „ścieżkę zdrowia”. Po godzinie funkcjonariusze zdecydo-

wali się przewieźć Kucharskiego do KW MO. Tam początkowo straszono go milicyjną

pałką, a następnie bronią palną („mam cię k… odstrzelić!?”). W końcu dwaj milicjan-

ci „bili go otwartą ręką po twarzy, bili pałką milicyjną, a na koniec został kopnięty”.

Mimo to, Kucharski nie przyznał się do zarzucanych czynów i konsekwentnie odpo-

wiadał milicjantom oraz nieco później prokuratorowi („zachowywał się przyzwoicie”),

że „został zabrany ze szkoły i nic nie wie”. W toku rozprawy odbywającej się w Wy-

dziale II Sądu Okręgowego w Elblągu (22 grudnia 2009 r.) Kucharski po raz kolejny

podkreślił, że został zatrzymany przez nieporozumienie, a w latach 80-tych ani póź-

niej nie prowadził żadnej działalności niepodległościowej31.

Nieco więcej „szczęścia” miał Andrzej Kurek. Podczas zatrzymania (4 maja) Kurek

dostał „tylko” jeden cios w twarz, po czym został „wrzucony” do milicyjnego wozu,

w którym czekało około 25–30 osób. Pod KM MO wszystkich „wyrzucono” z milicyj-

nego wozu wprost do czekających milicjantów uformowanych w „ścieżkę zdrowia”.

Kończąc Kurek zaznacza: „Ja dostałem tylko kilka ciosów, więc nie było źle. Byli tam

jednak tacy, którzy zostali pobici bardzo mocno, w tym np. Lech Golon. Jak byliśmy

29 AIPN Gd., KW MO Elbląg, 011/92, Akta kontrolne śledztwa przeciw osobom oskarżonym o udział w nie-

legalnym zbiegowisku w dniu 3–4 V w Elblągu, Uzasadnienie aktu oskarżenia, 14 VI 1982 r., k. 82–88.

30 Relacja Kazimierza Kędzierskiego, 28 IX 2010 r. (w zbiorach autora).

31 SOE, II Ko 18/09, Protokół rozprawy głównej ws. Dariusza Kucharskiego, 22 XII 2009 r., b. p.

214

już w celach przyszedł jakiś ksiądz, który apelował o wypuszczenie nas. Milicjanci

kazali mu wypierdalać i zdeptali mu okulary”32. Na koniec warto dodać, że wszystkich

zatrzymanych w tych dniach obejmowało postępowanie w trybie przyspieszonym.

Oznaczało to, że na miejscu, zgodnie z decyzją prokuratora, dana osoba była objęta

sankcją karną lub wyłącznie kierowana na kolegium ds. wykroczeń. W podjęciu decy-

zji kluczowe znaczenie miała notatka z zatrzymania sporządzona przez milicjantów.

Wyroki

Zarzuty przedstawiono 10 osobom, z których wobec 9 zastosowano areszt tymcza-

sowy. Na wolności pozostał jedynie Jerzy Kalinowski, którego sprawę wyłączono do

odrębnego postępowania. Do zatrzymanych dołączyły natomiast dwie, jak się później

okazało, zupełnie przypadkowe osoby. Byli to pracownicy Państwowego Przedsiębior-

stwa Rozrywkowego z Krakowa, stacjonującego w Elblągu przy ulicy Hetmańskiej.

Przykład tych dwóch zatrzymanych wyraźnie podkreśla słabą orientację milicjantów

w typowaniu tzw. „najbardziej agresywnych” uczestników zajść. Ireneusz Kuran (20

lat) i Roman Rucki (19 lat) zostali zatrzymani 3 maja 1982 r. w Elblągu pod zarzutem

„czynnej napaści na funkcjonariuszy KWMO”. Napaść polegać miała na „rzucaniu

kamieniami podczas i w związku z wykonywaniem przez funkcjonariuszy obowiąz-

ków służbowych”. Rucki i Kuran zostali wskazani przez funkcjonariuszy MO Ryszar-

da Urzędowskiego i Grzegorza Piotrowskiego, którzy ponad wszelką wątpliwość roz-

poznali ich „po ubiorze i ogólnym wyglądzie zewnętrznym”. Oskarżenia milicjantów

stały jednak w sprzeczności z zeznaniami 9 innych osób: 6 z nich to obsługa oraz kie-

rownictwo wesołego miasteczka, natomiast 3 pozostałe to przypadkowi klienci. Z ich

zeznań wynikało, że w momencie pojawienia się w okolicy ul. Hetmańskiej pojazdów

z funkcjonariuszami MO (godz. 15.00) kierownik Antoni Lech nakazał wszystkim

pracownikom zbierać łuski po pociskach łzawiących, aby nie zapaliły karuzeli i in-

nych urządzeń. Pociski te zbierali również oskarżeni, po czym – na polecenie kierow-

nika – stanęli przy urządzeniach by dopilnować ich prawidłowego funkcjonowania.

Zdecydowana argumentacja wspomnianych 9 świadków przekonała wiceprokuratora

wojewódzkiego Boguchwała Tomczaka, który 15 czerwca 1982 r. umorzył śledztwo

w sprawie Kurana i Ruckiego. W podsumowaniu decyzji o umorzeniu Tomczak ob-

nażył karkołomny schemat działania funkcjonariuszy milicji, który powtórzył się przy

większości zatrzymań „najaktywniejszych”33, pisząc: „Nasuwa się istotna wątpliwość

co do aktywnego udziału Ireneusza Kurana i Romana Ruckiego w zajściach ulicznych

(…). Nie można zwłaszcza wykluczyć, że świadkowie – Ryszard Urzędowski i Grze-

gorz Piotrowski rozpoznali nie tych osobników [co trzeba – K.N.], zwłaszcza że za-

trzymanie podejrzanych nie nastąpiło w czasie akcji, lecz po jej zakończeniu”34. Nie

32 Relacja Andrzeja Kurka, 31 VIII 2010 r. (w zbiorach autora).

33 Z wyłączeniem osób zatrzymanych niemal na tzw. „gorącym uczynku”, w tym m.in. Kazimierza Kędzier-

skiego.

34 AIPN Gd., WUSW Elbląg, 011/92, Akta kontrolne śledztwa w sprawie udziału w manifestacji w dniu 3 V

1982 r., Postanowienie o umorzeniu śledztwa, 15 VI 1982 r., k. 92–94.

215

zmienia to oczywiście faktu, że Rucki i Kuran „za niewinność” spędzili ponad miesiąc

w elbląskim areszcie.

Do rozstrzygnięcia pozostały losy kolejnych 7 zatrzymanych: Antoniego Dąbrow-

skiego (19 lat), Lecha Golona (28), Ryszarda Juzwuka (28), Kazimierza Kędzierskiego

(21), Dariusza Kucharskiego (17), Andrzeja Kurka (20) i Leszka Skowrona (22). Wobec

wszystkich 15 czerwca 1982 r. prokuratura wniosła akt oskarżenia z art. 234 ust. 1

kodeksu karnego. Zarzucono im czynną napaść (rzucanie kamieniami) na funkcjo-

nariuszy MO, wykonujących swoje obowiązki. Wszystkie zawarte w akcie oskarżenia

zarzuty zostały oparte o zeznania milicjantów. Po raz kolejny dowiadujemy się z nich

ile przypadkowości było w pojmowaniu „najaktywniejszych” manifestantów. Bowiem

według zeznań Wiesława Woźniaka, Lech Golon 3 maja miał brodę, czego nie eks-

ponowali pozostali milicjanci (Wegliński, Koszelow)35 i co po prostu nie było prawdą.

Ponadto w czasie zatrzymania, śledztwa i rozprawy funkcjonariusze MO wielokrotnie

dowodzili, że ich wiedza z miejsca zatrzymania jest niezgodna z prawdą. Najlepszym

tego przykładem jest fakt, że funkcjonariusz Bolesław Morawek w pierwszej fazie

śledztwa twierdził, że widział Andrzeja Kurka rzucającego kamieniami zarówno 3 jak

i 4 maja. Na rozprawie jednak, w obliczu zeznań dających Kurkowi gruntowne alibi na

dzień 3 maja, Morawek wycofał się ze swoich wcześniejszych ustaleń. Całej sprawy po

wielu latach nie omieszkał skomentować sam oskarżony, mówiąc; „Próbowano mnie

wrobić w jakąś zadymę na wesołym miasteczku w dniu 3 maja36, ale to się nie udało”.

Na tym nie kończą się jednak absurdy wokół zatrzymania i skazania Andrzeja Kurka.

Otóż ten sam Bolesław Morawek w jednym ze swoich zeznań twierdził, że rozpoznał

manifestanta po „długich rzęsach i błękitnych oczach”37.

Co warte podkreślenia, uchybienia w materiale dowodowym zebranym przez mi-

licjantów wykazano również w uzasadnieniu wyroku z 5 lipca 1982 r. ( II K. 66/82),

gdzie czytamy m.in.: „Dynamiczny charakter tych wydarzeń, towarzyszące im wysokie

napięcie emocjonalne i fizyczne jak również wielość powtarzających się podobnych

sytuacji z pewnością nie sprzyjały koncentracji i możliwości zapamiętania szczegółów

po stronie wszystkich uczestników zajść (…). Ponadto w międzyczasie, to jest w dniu

4 maja 1982 r. w tych samych miejscach były identyczne zajścia i dlatego możliwość

błędnego rozpoznania była wyjątkowo wysoka”38. Objawiło się to m.in. brakiem zaufa-

nia sędziów do zeznań milicjanta, który twierdził, że dostrzegł u Ryszarda Juzwuka

„ruchy rękoma, z których wnioskował, że były to rzuty”39. Ponadto sąd wykazał, że mi-

licjanci Czesław Pilon i Wacław Oleszkiewicz „zatrzymali Juzwuka nie jako jednego

z aktywnych uczestników zajść, lecz dlatego, że spośród kilkuosobowej grupy uciekał

jako ostatni i potknął się na skutek opilstwa alkoholowego”40. Podobna sytuacja miała

35 SOE, II Ko 29/08, Uzasadnienie postanowienia, 26 IX 2008 r., k. 16.

36 Chodzi o moment zatrzymania Romana Ruckiego i Ireneusza Kurana.

37 SOE, II Ko 29/08, Uzasadnienie postanowienia, 26 IX 2008 , k. 18.

38 AIPN Gd., WUSW Elbląg, 011/92, Akta kontrolne śledztwa w sprawie udziału w manifestacji w dniu 3 V

1982 r., Uzasadnienie wyroku, 5 VII 1982 r., b. p.

39 Ibidem.

40 Ibidem.

216

miejsce przy rozpatrywaniu sprawy Dariusza Kucharskiego, który został rozpoznany

przez Adama Dziubę jako postać niska o długich włosach, a „w rzeczywistości jest on

bardzo wysoki i 3 maja posiadał włosy średniej długości”41. Dopełnienie zasygnalizo-

wanych rozbieżności może stanowić fakt, że w treści niektórych zeznań pojawiają się

informacje jakoby niektórzy z oskarżonych byli widziani w różnych miejscach w tym

samym czasie.

Fałszywe zeznania świadków – milicjantów w przypadku Dariusza Kucharskiego

i Leszka Skowrona zostały zinterpretowane na korzyść oskarżonych, których uniewin-

niono od zarzutów. Z kolei w przypadku Ryszarda Juzwuka sąd odstąpił od stosowa-

nia trybu doraźnego i skazał go na karę 3 miesięcy aresztu. Wiele pytań i niejasności

występowało również w toku śledztwa wokół Lecha Golona i Andrzeja Kurka. Nie

zapobiegły one jednak przed skazaniem obu oskarżonych na karę 3 lat pozbawienia

wolności i tyleż samo pozbawienia praw publicznych. Poza wątpliwościami sąd uznał

winę dwóch „najbardziej agresywnych” z oskarżonych, Antoniego Dąbrowskiego i Ka-

zimierza Kędzierskiego, skazując ich na kary po 3,5 roku wiezienia oraz pozbawienie

praw publicznych na okres 3 lat42. Oskarżeni doczekali się jednak sprawiedliwości.

Decyzją Wydziału II Sądu Okręgowego w Elblągu z 26 września 2008 r. pod prze-

wodnictwem sędziego Piotra Żywickiego stwierdzono nieważność wyroku z 5 lipca

1982 r. w sprawie Lecha Golona i Andrzeja Kurka43. Wcześniej unieważniono wyrok

względem Antoniego Dąbrowskiego, a aktualnie toczy się postępowanie w sprawie

Kazimierza Kędzierskiego.

Dokonując analizy przebiegu zatrzymania, śledztwa oraz procesu elbląskich „ka-

mieniarzy”, można dojść do kilku zasadniczych, popartych przytaczanymi dokumen-

tami wniosków. Co niezbyt charakterystyczne dla czasów PRL, należy przyznać, że

działanie prokuratury oraz sądu podczas procesu „kamieniarzy” nie budzi większych

zastrzeżeń. Faktycznie teza ta znajduje potwierdzenie chociażby w korzystnym z per-

spektywy oskarżonych postępowaniu obu instytucji względem Dariusza Kuchar-

skiego, Leszka Skowrona, Romana Ruckiego i Ireneusza Kurana. Ponadto stosowne

zachowanie prokuratora akcentuje w toku swoich zeznań Dariusz Kucharski. W ana-

lizowanych dokumentach nie znajdziemy również potwierdzenia tezy jakoby skład

orzekający w sprawie „kamieniarzy” kierował się instrukcjami politycznymi z KC

PZPR44. Zgodność postępowania składu orzekającego z 1982 r. podkreśla również

funkcjonujący już suwerennej Rzeczpospolitej Sąd Okręgowy w Elblągu. W uzasad-

nieniu postanowienia z 26 września 2008 r., sędzia Piotr Żywicki, podpierając się de-

cyzją Sądu Najwyższego z 20 grudnia 2007 r., zwraca uwagę, że sędziowie w okresie

stanu wojennego nie mieli instrumentu prawnego, pozwalającego na niestosowanie

41 Ibidem.

42 Wyrok zapadł 5 VII 1982 r. w trybie doraźnym. Skład sędziowski: Władysław Bagiński, Andrzej Pietra-

szewski, Antoni Rukujże. Oskarżycielami byli prokuratorzy wojewódzcy z Elbląga Antoni Dykowski i Bogu-

chwał Tomczak. Zob. http://www.ipn.gov.pl/sip/index.php?opt=3&n=K&idO=2674&sprawa=3363 [ostatni

dostęp 14 XII 2010 r.].

43 SOE, II Ko 29/08, Postanowienie, 26 IX 2008 r., k.1.

44 Por. AIPN Gd. Akta kontrolne śledztwa w sprawie przeciwko Lechowi Golonowi i innym, 011/92 (całość).

217

retroaktywnego prawa karnego (prawa stanu wojennego). Żywicki w trakcie przygo-

towywania unieważnienia wyroku względem skazanych nie natknął się również na

fakty, sygnalizujące stronniczość sędziów. Ponadto, w jego uznaniu, po pierwsze, Sąd

Wojewódzki w Elblągu wymierzył karę najniższą z możliwych do orzeczenia w minio-

nym okresie za czyn z art. 234 ust. 1. Po drugie, sąd nie miał wpływu na niemożność

wywiedzenia rewizji od wyroku z 5 lipca 1982 r., gdyż wyrok był w trybie doraźnym,

a także – po trzecie – pozytywnie zaopiniował prośby o ułaskawienie skazanych (co

wpłynęło na skrócenie odbywania kar pozbawienia wolności)45.

Słów usprawiedliwienia nie znajdziemy jednak w stosunku do milicjantów, za-

trzymujących podejrzanych, a następnie zeznających w toku rozprawy sądowej. Prze-

bieg zatrzymań rzekomo „najaktywniejszych” osób doprowadził do sytuacji, w której

wśród rzeczywiście agresywnych znajdowały się osoby zupełnie przypadkowe. Należy

również napiętnować sam styl zatrzymywania podejrzanych. Obfitował on bowiem

w obelżywe zwroty względem manifestantów, bicie ich, a nawet straszenie śmiercią.

Swoje niegodne zachowanie milicjanci potwierdzili podczas rozprawy sądowej, gdy

nie licząc się z konsekwencjami karnymi względem oskarżonych, posługiwali się ab-

surdalnymi argumentami by dowieść winy niewinnych.

Z perspektywy czasu

Warte do przeanalizowania wydają się refleksje uczestników tamtych wydarzeń po

niemal 30 latach. Co ciekawe, są one w zasadniczej części zgodne z biegiem sprawy

w czasie trwania stanu wojennego. I tak, jak wspominają niezależnie od siebie An-

drzej Kurek, Lech Golon i Ryszard Juzwuk, przed zatrzymaniem przez milicję nie

mieli nawet szansy dojść do centrum ówczesnych wydarzeń. Według słów Kurka, po

zakończeniu naprawy motocykla wyszedł on wprawdzie z domu w celu wzięcia udzia-

łu w manifestacji, jednak już parę kroków za domem zatrzymał go milicjant, ustawił

pod murem i powiedział, że skoro ma brudne ręce (były brudne od naprawianego mo-

tocykla), to pewnie rzucał kamieniami46. Z kolei Lech Golon w swoim oświadczeniu

z 2008 r. napisał: „Przeprowadzenie postępowania w trybie doraźnym naruszyło moje

prawo do obrony i umożliwiło skazanie mnie za przestępstwo, którego nie popełni-

łem. Oskarżono mnie o rzeczy, których się nie dopuściłem. Przedstawiono mi świad-

ków, których nigdy nie widziałem na oczy i którzy mnie również prawdopodobnie

nigdy nie widzieli”47. W podobnym tonie wypowiada się Ryszard Juzwuk, twierdząc,

że „w dniu 3 maja obchodził urodziny swojego kolegi i nie uczestniczył w żadnej ma-

nifestacji. Jedynie przyglądał się zamieszkom sprzed hotelu robotniczego, skąd gwał-

townie wraz z Jerzym Kalinowskim zostali zgarnięci przez milicję. Następnie poinfor-

mowano ich że teraz zobaczą jak Gestapo nap…”48.

45 SOE, II Ko 29/08, Uzasadnienie postanowienie, 26 IX 2008 r., k. 19–21.

46 Relacja Andrzeja Kurka, 31 VIII 2010 r. (w zbiorach autora).

47 Oświadczenie Lecha Golona przekazane Karolowi Nawrockiemu, 2008 r.

48 Notatka z rozmowy Karola Nawrockiego z Ryszardem Juzwukiem, 20 I 2010 r. (w zbiorach autora).

218

Należy jednak zaznaczyć, że nie wszyscy oskarżeni nie przejawiali agresji wobec

milicji. Jak bowiem przekonuje Kazimierz Kędzierski, mimo że nie przyznał się wów-

czas do winy, to rzeczywiście podczas manifestacji robił wszystko, by trafić milicyjny

radiowóz kamieniem. Przyznał, że nie było w tym nic dziwnego jakoby został złapa-

ny przez milicję i oskarżony. Dodaje jednak, że nie może się zgodzić, iż był – jak to

określił sąd – „wyjątkowo agresywny”. Zachowywał się jak setki, a może tysiące ma-

nifestantów, z tym, że miał czerwone sztruksowe spodnie, a „jak powiedział sędzia,

tego dnia wśród złapanych i uznanych za bardzo agresywnych zostało jeszcze dwóch

chłopaków w identycznych spodniach”49.

Zapomniany bohater

Zupełnie odrębnego omówienia wymaga sprawa kolejnego skazanego manifestanta

z 3 maja 1982 r. z Elbląga, Ryszarda Zaborowskiego. Autor poświęcił mu oddzielny

akapit tego artykułu z dwóch względów. Po pierwsze dlatego, że Zaborowski został

objęty osobnym śledztwem, poza grupą tzw. „kamieniarzy”. Ciężko znaleźć dziś wyja-

śnienie tego faktu, tym bardziej, że jak mówi sam Zaborowski „był sądzony i skazany

za to samo, za co byli sądzeni i skazani inni”50. Drugą przyczyną jest fakt, że Ryszarda

Zaborowskiego właściwie nie wymienia się wśród skazanych za udział w manifesta-

cjach 3–5 maja w Elblągu51. W związku z tym, jednym z celów niniejszego artykułu

jest podjęcie próby zmiany niewłaściwej tendencji pomijania Zaborowskiego w publi-

kacjach naukowych, popularnonaukowych oraz w wystawach.

W aktach kontrolnych śledztwa można przeczytać: „W dniu 3 maja w Elblągu na

ulicy 1 maja Ryszard Zaborowski, biorąc aktywny udział w nielegalnym zbiegowisku,

liczącym kilkaset osób, zerwał z dekoracji przy pomniku czerwoną flagę – symbol

międzynarodowego ruchu robotniczego – którą następnie zniszczył poprzez podpa-

lenie”52. Według cytowanych akt Zaborowski uczestniczył 3 maja w zgromadzeniach

pod elbląskim pomnikiem Ofiar Grudnia ’70 zarówno o godzinie 16.00, jak i o 21.00.

Podczas drugiego zgromadzenia położył stojak z czerwonymi flagami na torowisku,

a jedną z nich wyjął ze stojaka i spalił. Mimo to, nie został aresztowany w pierwszych

dniach zajść. Zatrzymano go dopiero 5 maja na skutek rozpoznania przez milicjan-

tów Zbigniewa Cieślę i Mariana Zambrzyckiego. Zaborowski nie przyznał się do

winy, twierdząc że „3 maja po skończonej pracy wraz z kolegami udał się na piwo,

a następnie około 17.00 poszedł do domu na ul. Batorego, gdzie przebywał do rana

49 Relacja Kazimierza Kędzierskiego, 28 IX 2010 r. (w zbiorach autora). Dwie osoby uznane za szczególnie

agresywne, które tego dnia były ubrane w bordowe spodnie to Kazimierz Kędzierski i Antoni Dąbrowski.

Trzeciej osoby nie udało się ustalić.

50 Notatka z rozmowy Karola Nawrockiego z Ryszardem Zaborowskim, 21 XII 2010 r. (w zbiorach autora).

51 Np. nazwisko Ryszarda Zaborowskiego nie pojawiło się na tablicy wywieszonej z okazji 25. rocznicy

elbląskiej Solidarności. O przypadku Zaborowskiego nie znajdziemy też informacji w rozdziale poświęco-

nym manifestacjom majowym z 1982 r. w publikacji: K. Nawrocki, Zarys historii Regionu Elbląskiego NSZZ

Solidarność (1980–1989), Gdańsk 2010.

52 AIPN Gd., WUSW Elbląg, 011/48, Akta kontrolne śledztwa dot. Ryszarda Zaborowskiego, Postanowienie

o wszczęciu postępowania, 6 V 1982 r., k. 1.

219

dnia następnego”53. Swoje zeznania z 1982 r. potwierdza w rozmowie przeprowadzo-

nej osiemnaście lat później: „mnie tam w ogóle nie było. Miałem dwudziestu pięciu

świadków, którzy to potwierdzili. Nie dano im jednak wiary, a posłuchano dwóch pod-

stawionych milicjantów, których widziałem na rozprawie pierwszy raz w życiu”54.

Notatka z zatrzymania Zaborowskiego, sporządzona przez doświadczonego w „ści-

ganiu” elbląskiej opozycji kpt. Edmunda Suszyńskiego55, przypisywała mu rolę jed-

nego z inspiratorów manifestacji majowych. Jak bowiem pisał Suszyński, „[Ryszard

Zaborowski] był jednym z organizatorów zbiegowiska i pochodu pod pomnikiem

Ofiar Grudnia ’70”56. Notatka ta sprawiła, że zarzut względem Zaborowskiego posze-

rzył się i był określany już nie jako „spalenie flagi”, a „uszkadzanie flag czerwonych,

w ten sposób, że wyrywał je ze stojaków a następnie podpalał”57. Jako że świadkowie

rozpoznali Zaborowskiego z pełną stanowczością („po kurtce w biało-niebieskie pasy

i po ogólnym wyglądzie zewnętrznym”), Sąd Rejonowy w Elblągu wyrokiem z 27 paź-

dziernika 1982 r. skazał go na rok pozbawienia wolności. Podczas rozprawy w sprawie

Zaborowskiego na sali panowała nerwowa atmosfera. Doszło do głośnego kwestiono-

wania zeznań milicjantów, a nawet – jak donosił uczestniczący w niej ppor. Andrzej

Bloch z Wydziału Śledczego WUSW – „przy wyjściu świadka [Mariana] Zambrzyc-

kiego z sali rozpraw, niektóre osoby wymachiwały w jego kierunku pięściami”58. Na

zakończenie warto dodać, że w aktach śledztwa w sprawie Ryszarda Zaborowskiego

(AIPN Gd. 011/48) brak jest protokołów zeznań oskarżonego i świadków. Zachowa-

ne materiały nie są więc wystarczające do kompleksowego zbadania toku sprawy.

W 2010 r. decyzją Sądu Okręgowego w Elblągu unieważniono wyrok względem Ry-

szarda Zaborowskiego.

Zakończenie

Aktywność podziemnego środowiska elbląskiej Solidarności w całej dekadzie lat 80-

tych nigdy już nie osiągnęła poziomu z okresu pierwszego roku stanu wojennego.

Przekonuje o tym co najmniej kilka faktów. Po pierwsze, po maju 1982 r. nie zorgani-

zowano już w Elblągu manifestacji na skalę opisanych w niniejszym referacie59. Staty-

53 Ibidem, Akt oskarżenia, 6 V 1982 r., k. 9.

54 Notatka z rozmowy Karola Nawrockiego z Ryszardem Zaborowskim, 21 XII 2010 r. (w zbiorach autora).

55 Wskazanie Ryszarda Zaborowskiego przez Edmunda Suszyńskiego jako inspiratora zajść z V 1982 r.

miało prawdopodobnie charakter osobisty. Jeszcze bowiem przed tymi zdarzeniami Zaborowski, wiedząc

kim jest Suszyński, „pogonił” go spod kiosku i obrzucił wyzwiskami „esbek” itp. Osobistą urazę Suszyń-

skiego względem Zaborowskiego zauważono również podczas śledztwa, odsuwając go od sprawy i prosząc

o opuszczenie sali sądowej. Por. Notatka z rozmowy Karola Nawrockiego z Ryszardem Zaborowskim, 21

XII 2010 r. (w zbiorach autora).

56 AIPN Gd., WUSW Elbląg, 011/48, Akta kontrolne śledztwa dot. Ryszarda Zaborowskiego, Meldunek

o zakończeniu postępowania, 16 VII 1982 r., k. 14.

57 Ibidem, Postanowienie o wszczęciu postępowania, 6 V 1982 r., k. 1.

58 Ibidem, Notatka służbowa ppor. Andrzeja Blocha, 27 X 1982 r., k. 18.

59 W znaczeniu manifestacji uznanych za nielegalne przez komunistyczne władze. Z wyłączeniem, rzecz

jasna, już półlegalnych manifestacji czy kampanii wyborczej z 1989 r.

220

stycznie „przepaść” chociażby między pierwszym a drugim półroczem 1982 r. sygna-

lizuje niejako sprawozdanie z działalności kolegium ds. wykroczeń przy prezydencie

miasta Elbląga. Otóż w pierwszej części roku za złamanie art. 50 i 51 dekretu o stanie

wojennym wszczęto postępowanie w stosunku do 987 osób (wszystkie na podstawie

wniosków MO)60, podczas gdy w drugim półroczu już „wyłącznie” 12661. Tendencja ta

utrzymała się w kolejnych latach. Jednym z czynników, który wpłynął na tak drastycz-

ny spadek liczby „gotowych” na łamanie prawa stanu wojennego, były z pewnością

bardzo wysokie (nawet 6 lat) wyroki pozbawienia wolności, zapadające w Elblągu na

przełomie 1981/1982 r. Drugi fakt, potwierdzający mniejszą aktywność opozycyjnych

środowisk w Elblągu po 1982 r., stanowi brak zorganizowanych struktur podziemnych

w tym mieście między styczniem 1983 r. a połową 1984 r. W naturalny sposób zmniej-

szyło to dynamikę pojawiania się podziemnej bibuły i ulotek. I wreszcie trzeci, ostatni

czynnik wpływający na wyjątkową moc mobilizacyjną elbląskiego podziemia w okre-

sie 1981–1982 r. w porównaniu z kolejnymi latami. Otóż mimo internowania wielu

ważnych członków legalnej Solidarności (np. Tadeusz Chmielewski, Bogusław Szybal-

ski, Ryszard Kalinowski), w pierwszym roku stanu wojennego elbląska opozycja była

zjednoczona, solidarna i widziała wyłącznie jednego wroga – PZPR. Niestety z każ-

dym kolejnym rokiem środowisko to, zgodnie z ogólnopolską tendencją, było coraz

mocniej podzielone na kilka nieumiejących nawiązać współpracy frakcji. Wszystko to

sprawiło, że manifestacje z grudnia 1981 r. i z maja 1982 r. w Elblągu pozostaną w hi-

storii tego miasta symbolem bezkompromisowej i wspólnej walki z prawodawstwem

stanu wojennego w imię idei Solidarności.

60 Liczba prawomocnych rozstrzygnięć w postępowaniu zwyczajnym to 81, w trybie przyspieszonym – 915.

Umorzono postępowanie względem 2 osób, uniewinniono 20 osób, odstąpiono od wymierzenia kary 56

osób. Orzeczono ogółem 918 zasadniczych kar, w tym 3 kary aresztu a reszta grzywny (93 grzywny do

1 tys. zł, 563 grzywien między 1 tys. a 3 tys., 259 grzywien powyżej 3 tys.). Ponadto w 205 przypadkach

orzeczono zastępcze kary aresztu. Orzeczono 3 kary dodatkowe – wszystkie dotyczyły podania do publicz-

nej wiadomości orzeczenia o ukaraniu. Ponadto z poprzedniego okresu zostało 10 nierozpoznawalnych

wniosków o ukaranie oraz 27 nieprawomocnych rozstrzygnięć. Na następny okres zostało 28 nierozpozna-

walnych wniosków o ukaranie. Por. Archiwum Państwowe w Elblągu z siedzibą w Malborku [APE], Urząd

Wojewódzki w Elblągu, 337/452, Sprawozdanie z orzecznictwa w sprawach o wykroczenia – Kolegium ds.

Wykroczeń przy Prezydencie Miasta w Elblągu [I półrocze 1982], b. d., k. 77.

61 W tym 11 rozstrzygnięć w postępowaniu zwyczajnym, 121 w przyspieszonym, a 18 w nakazowym. Umo-

rzono postępowanie względem 2 osób, uniewinniono 5 osób. W 17 przypadkach odstąpiono od wymierze-

nia kary. W stosunku do 126 osób orzeczono kary zasadnicze – grzywny. Ponadto 4 zastępcze kary aresztu.

Por. Ibidem, Sprawozdanie z orzecznictwa w sprawach o wykroczenia – Kolegium ds. Wykroczeń przy

Prezydencie Miasta w Elblągu [II półrocze 1982], b. d., k. 145.

221

aleksandRa afTaRuk

Biuro Koordynacyjne NSZZ Solidarność w Brukseli.

Zwyczajny wykonawca czy współtwórca polityki zagranicznej

podziemnej Solidarności?

Wprowadzenie

NSZZ Solidarność w czasie 16 miesięcy swojego legalnego istnienia utworzyła sieć

kontaktów z zachodnimi związkami zawodowymi1. Wprowadzenie stanu wojennego

nie doprowadziło do zniszczenia tej sieci, chociaż z pewnością utrudniło nawiązy-

wanie i utrzymywanie kontaktów zagranicznych na terytorium Polski. Dzięki repre-

zentantom NSZZ Solidarność, którzy po 13 grudnia znaleźli się za „żelazną kurty-

ną”, polski Związek zapewnił sobie możliwość bezpośredniego i częstszego kontaktu

z przedstawicielami Zachodu. W rezultacie, kontakty NSZZ Solidarność z zachodni-

mi centralami związkowymi znacznie się rozszerzyły, przynosząc w efekcie pomoc

o dużo większym zasięgu i na dużo większą skalę, niż ta za czasów „karnawału Soli-

darności”.

W marcu 1982 r. na Zachodzie przebywało 483 działaczy funkcyjnych oraz człon-

ków NSZZ Solidarność2. Wśród nich znajdowali się członkowie Zarządów Regional-

nych, MKZ NSZZ Solidarność, Komitetów Zakładowych NSZZ Solidarność, NSZZ

Solidarność Rolników Indywidualnych, Regionalnych Komitetów Obrony Więzio-

nych za Przekonania oraz Niezależnego Związku Studentów. Wielu byłych działaczy

Związku, przy wykorzystaniu różnorodnych komitetów i organizacji poparcia dla Soli-

darności, zaczęło organizować pomoc dla polskich robotników. Utworzone przez nich

grupy poparcia często były uznawane na Zachodzie za przedstawicielstwa Związku

za granicą. Zajmowały się one zbieraniem informacji o sytuacji w Polsce (szczególnie

o represjach reżimu, internowanych oraz ich rodzinach), następnie rozpowszechnia-

niem tych informacji wśród zagranicznej opinii publicznej oraz organizowaniem po-

mocy humanitarnej, a także wsparcia politycznego.

Zachodnie związki zawodowe, które najbardziej solidaryzowały się z polskimi

robotnikami, niejednokrotnie wspierały zakładanie oraz funkcjonowanie prosolidar-

nościowych komitetów i organizacji. W niektórych przypadkach, zachodnie centrale

1 Najczęściej kontakty nawiązywane były z inicjatywy strony zachodniej.

2 AIPN BU 0236/344, t. 1, Informacja Wydziału III Dep. V MSW z 16 III 1982.

222

związkowe samodzielnie inicjowały zakładanie placówek prosolidarnościowych, jak

to miało miejsce w przypadku biura Solidarności w Szwecji. Założone w Sztokholmie

Biuro Informacyjne było nie tylko utworzone przez Zarząd szwedzkiej centrali LO

(choć prowadzone w dużej mierze przez Polaków), ale również przez wiele lat utrzy-

mywane przez tę organizację3.

Duża liczba komitetów i organizacji wspierających Solidarność oraz uznających

się za przedstawicielstwa polskiego Związku za granicą tworzyła potrzebę skoordy-

nowania ich działalności. Wszystkie one ubiegały się o finanse, często u tych samych

ofiarodawców, powodując nie tylko rozdrobnienie funduszy, ale również powielanie

tych samych wysiłków. Brak upoważnionej przez kraj reprezentacji Solidarności prze-

szkadzał również przedstawicielom zachodnich związków zawodowych. Zagranicz-

ni związkowcy chcieli Polakom pomagać, ale nie wiedzieli przez kogo taką pomoc

powinni kierować, skoro tak wiele placówek przemawiało w imieniu NSZZ Solidar-

ność4. Wywoływało to zapewne uczucie konsternacji, a przez to również i niechęci.

Pierwszą próbą scentralizowania pomocy dla NSZZ Solidarność, podjętą poza

granicami kraju, było utworzenie tzw. „Grupy roboczej Solidarności” w Zurychu

w grudniu 1981 r. W jej skład weszli uczestnicy I Zjazdu Solidarności, którzy orga-

nizowali pomoc dla Związku w różnych krajach na Zachodzie5. W następnych mie-

siącach podejmowano kolejne próby scentralizowania działalności członków Związku

przebywających za granicą. Najważniejsze z nich, przeprowadzono w trakcie spotkań

w Brukseli w styczniu 1982 r., następnie w Paryżu 1982 r. i w Oslo w lipcu 1982 r. Po-

mysł powołania placówki koordynującej działalność na rzecz Związku znalazł wielu

zwolenników wśród reprezentantów placówek prosolidarnościowych. Mimo to, stwo-

rzenie takiego przedstawicielstwa przez osoby pozostające poza granicami kraju, było

niezwykle trudne. Na taką sytuację złożyło się kilka powodów. W lipcu 1982 r. Solidar-

ność posiadała aż 15 przedstawicielstw w dziesięciu krajach Europy i Ameryki Północ-

nej6. W pierwszych miesiącach po wprowadzeniu stanu wojennego wielu działaczy

NSZZ Solidarność na emigracji, zaskoczonych posunięciem władz PRL, długo nie

potrafiło przystosować się do nowo zastałych warunków. Nie wiadomo było, czy za-

stana sytuacja jest krótkotrwała czy należy przygotować taktykę długoterminową. Na-

wiązanie łączności z krajem było zadaniem co najmniej trudnym, a dodatkowo chaos

organizacyjny, jaki powstał po licznych internowaniach i aresztowaniach, powodował,

że nie wiadomo było do kogo zwracać się o wytyczne działań. Z krajowych struktur

nie płynęły żadne instrukcje i stan taki utrzymywał się przez kilka miesięcy. Częste

3 Archiwum Opozycji Karta, Raport Milewskiego do TKK z 30 V 1987.

4 Tak w liście do Tadeusza Jarzębowskiego pisał Frank Chapple Sekretarz Generalny EETPV (Związek Elek-

tryków, Elektroników, Hydraulików i Pracowników Przemysłu Telekomunikacyjnego) w Wielkiej Brytanii:

„Jeżeli trwać będzie dalej to zamieszanie (…), będzie użyte przez przeciwników Solidarności w brytyjskim

ruchu związkowym jako powód do bezczynności”. Ibidem, s. 12.

5 Również 20 XII w Londynie podjęła działalność grupa „Zespół działania NSZZ Solidarność”, która za cel

objęła sobie pomoc związkowcom w kraju. Hoover Institution, M. Zieliński, Struktury Emigracyjne b. NSZZ

„Solidarność” (1981–1984), Warszawa 1985, s. 8.

6 Ibidem, s. 9.

223

różnice w ocenach sytuacji oraz propozycji możliwych rozwiązań nie pozwalały na

znalezienie kompromisu. Jeśli w obrazie sytuacji uwzględnić jeszcze konflikty perso-

nalne lub rozgrywki o władzę czy pieniądze, to zadanie centralizacji działań polskich

związkowców na emigracji było mocno skomplikowane. W interesie podziemnego

Związku leżało jak najszybsze wyznaczenie swojej reprezentacji za granicą. Minęło

jednak kilka miesięcy zanim powołano taką placówkę.

Utworzenie Biura w Brukseli

Kwestią ustalenia reprezentacji Solidarności za granicą zajęła się powołana dopiero

w kwietniu 1982 r. Tymczasowa Komisja Koordynacyjna (TKK). Ta kierownicza struk-

tura podziemnej Solidarności zainicjowała powstanie placówki w Brukseli, która mia-

ła za zadanie koordynację działań na rzecz podziemnego Związku za granicą7. TKK

na kierownika tej reprezentacji wybrała Jerzego Milewskiego, który w czasie ogłosze-

nia stanu wojennego przebywał w Stanach Zjednoczonych8. Ten wybór poparty został

również przez Lecha Wałęsę.

8 maja 1982 r. Bogdan Lis jako osoba odpowiedzialna w TKK za kontakty zagra-

niczne wysłał do Milewskiego list (kopie do MK WZZ – Międzynarodowej Konfede-

racji Wolnych Związków Zawodowych i ŚKP – Światowej Konfederacji Pracy), gdzie

wyraził potrzebę ujednolicenia działań Solidarności poza granicami kraju. Pierwszym

zadaniem Milewskiego miało być podporządkowanie sobie wszystkich biur Solidar-

ności w innych krajach. Lis stwierdzał w liście, że należało stworzyć centrum na Za-

chodzie, które otrzymywałoby wytyczne z kraju i zgodnie z nimi wspierało działalność

podziemnej Solidarności. Milewski otrzymał propozycję objęcia kierownictwa takiej

placówki, przy czym postawiono mu jeden warunek. Miał się zgodzić na to, aby TKK

obsadziła pozostałe posady w biurze zaufanymi sobie ludźmi. Ostatecznie TKK zdecy-

dowała się przekazać poszczególne obszary działalności następującym osobom: infor-

macje i kreowanie opinii publicznej Sewerynowi Blumsztajnowi, koordynację trans-

portów do Polski oraz kontakt z krajem Mirosławowi Chojeckiemu oraz Sławomirowi

Czarlewskiemu, prowadzenie finansów Krystynie Ruchniewicz, sprawy ideologiczne

i polityczne Bogdanowi Cywińskiemu. W ten sposób ustalony został pierwszy skład

zagranicznej reprezentacji Solidarności. Kilka miesięcy później Milewski został upo-

ważniony do samodzielnego podejmowania decyzji personalnych w Biurze i już po

kilku miesiącach podstawowy skład Biura uległ zmianie9. W skład Biura weszła m.in.

7 W wielu dokumentach sporządzonych przez SB można znaleźć informacje o tym, że Biuro w Brukseli

powstało z inicjatywy i przy pomocy rządu USA oraz innych kapitalistycznych rządów państw Europy Zach-

odniej oraz w oderwaniu od struktur Solidarności w kraju. Zob. AIPN

A

BU

IPN

0582/261

BU

t

0582/261 .9,

t

Opis

.9,

B

Opis iura

B

K

iura o

K ordy-

ordy-

nacyjnego w Brukseli z 18 VIII 1984.

8 Milewski wyjechał na konferencję Lasers ‘81 do Nowego Orleanu 11 XII 1981, AIPN BU 01820/49 t. 11,

Pismo JMP PAN do Biura Kadr Naukowych PAN w Warszawie w Gdańsku nr DN/739/82 z 1 III 1982. Ar-

Ar

chiwum Opozycji Karta, Protokół z 17 VII 1982 ze spotkania przedstawicieli komitetów Solidarności oraz

grupy delegatów I KZD za granicą w Oslo w dniach 17–19 VII 1982.

9 Upoważnienie z 22 XI 1982 wydane przez TKK, Zestawienia danych podstawowych z 15 IV 1990.

224

Joanna Pilarska, która z czasem została zastępcą kierownika, a następnie kierowni-

kiem Biura w Brukseli10.

Po zgodzie Milewskiego na objęcie proponowanej pozycji i przyjęcie stawianych

mu warunków, 1 lipca 1982 r. TKK napisało list upoważniający, w którym informo-

wało MKWZZ i ŚKP o powstaniu Biura Zagranicznego NSZZ Solidarność za granicą

z siedzibą w Brukseli. Biuro oprócz koordynowania pracy członków Solidarności po-

zostających za granicą miało reprezentować interesy Związku wobec zagranicznych

związków zawodowych. Milewski został pisemnie upoważniony zarówno do kierowa-

nia Biurem, jak i jego organizacji. Z Polski miał otrzymywać wskazówki co do tego, ja-

kie cele powinien osiągnąć, natomiast metoda realizacji tych dążeń miała już zależeć

od niego. Wybór Brukseli na miejsce siedziby głównej placówki reprezentującej pol-

ski Związek nie było przypadkowe. Tam mieściły się główne siedziby dwóch najwięk-

szych demokratycznych międzynarodowych central związkowych oraz wiele przed-

stawicielstw różnorodnych organizacji międzynarodowych. Bruksela była miastem,

gdzie stosunkowo łatwo można było prowadzić lobbing na rzecz Solidarności. Biuro

zostało formalnie powołane w czasie spotkania przedstawicieli, funkcjonujących na

Zachodzie komitetów i biur Solidarności w Oslo w dniach 17–19 lipca 1982 r.11 Na tym

spotkaniu ustalono nową nazwę placówki: Biuro Koordynacyjne NSZZ Solidarność za

Granicą. Osoba Milewskiego wywołała wiele kontrowersji, ale został on upoważniony

przez kierownictwo Związku w Polsce, co nie pozostawiało wiele pola do dyskusji12.

Co więcej, sama decyzja utworzenia kierowniczego ośrodka w Brukseli była dosyć czę-

sto kwestionowana. Nie wszystkie komitety i biura wyrażały zgodę na podporządko-

wanie się Milewskiemu13. Nie negowały decyzji kierownictwa podziemnego Związku.

Mimo to, wolały prowadzić niezależną działalność na rzecz Solidarności.

Na spotkaniu w Oslo zatwierdzono placówki afiliowane przy Biurze w Brukse-

li, a tym samym uznawane przez krajową Solidarność za przedstawicielstwa Biura

w poszczególnych krajach. Powołując Biuro w Brukseli, jako jego część uznano Ko-

mitet Koordynacyjny Solidarności w Paryżu w osobach Chojeckiego, Czarlewskiego

i Blumsztajna14. Pozostałe biura i komitety uznane na spotkaniu w lipcu to: Biuro

Informacyjne NSZZ Solidarność w Amsterdamie, Biuro Informacyjne NSZZ Soli-

darność w Toronto, Biuro Informacyjno-Koordynacyjne NSZZ Solidarność w Bremie,

Biuro Informacyjne NSZZ Solidarność w Sztokholmie, Grupa Robocza NSZZ Soli-

darność w Wielkiej Brytanii, Komitet Pomoc w Nowym Jorku i Komitet Solidarności

z Solidarnością w Rzymie. Liczba placówek afiliowanych przy Brukseli zmieniała się

w zależności od uwarunkowań. Miało na to wpływ wiele czynników, jak: problemy

kadrowe, brak funduszy na działalność, konflikty personalne czy chęć niezależnego

10 J. Pilarska zastąpiła Milewskiego po jego wyjeździe do Polski w 1991 r.

11 Archiwum Opozycji Karta, Upoważnienie z 1 VII 1982 wydane przez TKK.

12 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”. Biuro Zagraniczne NSZZ „Solidarność”,

1982–1989, cz. I, „Pamięć i Sprawiedliwość”, 2006, nr 2 (10), s. 317.

13 Hoover Institution, Struktura, organizacja i wydawnictwa emigracji prosolidarnościowej na Zachodzie,

MSW.

14 Komitet w Paryżu istniał już od 13 XII 1981.

225

działania. Przykładowo, w lutym 1987 r. była mowa o placówkach afiliowanych, istnie-

jących wyłącznie w Sztokholmie i Toronto. Inne organizacje poparcia jedynie współ-

pracowały z Biurem15.

W trakcie spotkania w Oslo powołano również Radę Biura, w skład której mieli

wchodzić przedstawiciele wszystkich biur Solidarności na Zachodzie oraz uczestni-

cy I Krajowego Zjazdu Solidarności. Miała ona spełniać funkcje programowe i opi-

niotwórcze, a także kontrolować Biuro Koordynacyjne NSZZ Solidarność w Brukseli.

Rada miała się zbierać, co najmniej, co 6 miesięcy. Wymienione założenia pozostały

jednak jedynie na papierze, głównie ze względu na brak funduszy przeznaczonych na

ten cel. Część ustalonej Rady Biura zebrała się w styczniu 1983 r. Na tym spotkaniu

zmieniono skład jej skład osobowy, w wyniku czego przybrała ona charakter opozycyj-

ny w stosunku do posunięć kierownika Milewskiego. Przewodniczącym nowej Rady

został Maciej Seweryński. Utworzenie takiego ciała stanowiło jeden z przykładów kon-

fliktów personalnych, jakie pojawiały się od początku powstania Biura i trwały przez

cały okres jego działalności. Pomijając osobę Milewskiego, charakter i działalność

placówki w Brukseli, a przede wszystkim wysokie kwoty pieniężne, jakie przez nią

przechodziły, skazywała ją na uwagi krytyczne i nieprzychylne komentarze. Jednak

fakt, że Milewski pozostał jako kierownik Biura w Brukseli do 1991 r. (kiedy wrócił do

Polski) najlepiej świadczy o tym, że placówka spełniała funkcje wyznaczone jej przez

kierownictwo w kraju. Wprawdzie Biuro nie uniknęło uwag krytycznych ze strony

kierownictwa Związku, jednak nigdy nie doszło do sytuacji, w której próbowano by

zastąpić tą placówkę inną instytucją16.

Biuro na samym początku zostało akredytowane przy MK WZZ oraz ŚKP. Współ-

pracowało z nimi na co dzień i nieprzerwanie cieszyło się ich ogromnym wsparciem.

Dodatkowo wspólnie utworzyły Komisję do spraw audytu rachunków biura, dzięki

czemu niejasności finansowe Biura mogły być rozpatrzone przez zewnętrzną instan-

cję. Wszelkie wydatki związane z funkcjonowaniem Biura pokrywane były z dotacji

MK WZZ oraz AFL-CIO i PTTI17. Placówka w Brukseli zebrała też wokół siebie grono

doradców, którzy służyli radą kierownikowi w zakresie różnych zagadnień oraz poma-

gali przekonać grona decyzyjne w Polsce do konkretnych posunięć. Wśród doradców

znaleźli się m.in.: Bohdan Cywiński, Zdzisław Najder czy Krzysztof Pomian.

Działalność biura

Według dokumentu TKK z kwietnia 1986 r., Biuro reprezentowało NSZZ Solidarność

w międzynarodowym ruchu związkowym, utrzymywało stałą współpracę ze związka-

mi zawodowymi i ich międzynarodowymi organizacjami, a w szczególności pośredni-

czyło w kontaktach między kierownictwem podziemnego Związku w Polsce a władza-

15 Archiwum Opozycji Karta, List J. Pilarskiej do L. Gut z 9 II 1987.

16 Ze strony kierownictwa pojawiały się zarówno głosy krytykujące placówkę w Brukseli za małą skuteczność

w przesyłaniu pomocy materialnej, jak i głosy ogromnej wdzięczności za wielką pomoc.

17 J. Milewski, Zestawienie danych podstawowych z 15 IV 1990, s. 4. W przypadku AFL-CIO głównym

źródłem funduszy był rząd amerykański, a następnie Kongres USA.

226

mi zagranicznych organizacji związkowych18. Poza reprezentacją NSZZ Solidarność

za granicą najważniejszym zadaniem Biura było zabieganie o wsparcie materialne dla

podziemnego Związku, transport pomocy do kraju oraz zabieganie o poparcie poli-

tyczne19. Istotnym aspektem pracy placówki w Brukseli było nieustanne propagowa-

nie informacji na temat NSZZ Solidarność oraz ogólnej sytuacji w Polsce. Milewski

dążył to tego, żeby niezależnie od opcji politycznej wszystkie związki zawodowe na

Zachodzie, pomimo delegalizacji NSZZ Solidarność, uważały go za związek zawo-

dowy działający w PRL oraz w miarę swoich możliwości wspierały polski Związek

materialnie oraz politycznie20. W 1983 r. w jednym z listów do TKK Milewski pisał

o planowaniu podjęcia akcji pozyskania poparcia dla Solidarności ze strony Między-

narodówki Socjalistycznej: „Prawica i centrum już nas od dawna popierają, a z lewicą

jeszcze ciągle tu i ówdzie są kłopoty (np. w Niemczech Zachodnich)”21.

Utrzymywanie zainteresowania opinii publicznej problemami polskiej opozycji

nie należało do zadań łatwych. W ciągu kilku lat podziemnej działalności Związku

na świecie pojawiały się różnorodne kryzysy humanitarne czy polityczne, konflikty

zbrojne oraz klęski żywiołowe, które powodowały, że ludność z innych części świata

potrzebowała pomocy pilniej od Polaków. Zachodnie związki zawodowe najmocniej

solidaryzowały się z polskim Związkiem, dlatego priorytetem Biura było utrzymanie

właśnie ich poparcia dla walki polskich robotników o ich prawa społeczne i polityczne,

a przede wszystkim związkowe. Kierownik Biura oraz jego przedstawiciele przywią-

zywali ogromną wagę do tego, aby nieustannie podkreślać, że Solidarność jest nadal

związkiem zawodowym o jednolitej organizacji.

Biuro w pewnym sensie fałszowało obraz polskiego Związku, kładąc mocny ak-

cent na wizerunek NSZZ Solidarność jako organizacji związkowej, a nie ruchu spo-

łeczno-politycznego. Było to konieczne do utrzymania podstawowego źródła pomocy

dla kraju. Taki wizerunek był jednak często sprzeczny z tym, co mówili odwiedzający

kraje zachodnie działacze z Polski, uznawani za reprezentantów NSZZ Solidarność.

Nie rozumiejąc do końca istoty problemu, przedstawiali oni Solidarność jako organi-

zację polityczną, pomijając jej związkowy charakter. Co więcej, niejednokrotnie wy-

głaszali oni opinie sprzeczne ze stanowiskiem TKK czy przewodniczącego Związku.

Wrażenie, że NSZZ Solidarność nie było już kierowane przez TKK w porozumieniu

z Wałęsą i w ramach statutu Związku, osłabiało zaufanie i szacunek do Solidarności

oraz służyło przeciwnikom polskiego Związku jako „argument na rzecz bezcelowo-

ści udzielania Solidarności pomocy”22. Z tego powodu udowadnianie, że w polskim

Związku panuje jedność, należało do ważnych elementów działalności Biura.

18 Archiwum Opozycji Karta, Uchwała TKK w sprawie Biura Koordynacyjnego w Brukseli z 15 IV 1986.

19 W pierwszej fazie działalności Biura Koordynacyjnego w Brukseli TKK za najważniejsze zadanie uważała

organizowanie kanałów przerzutowych dla sprzętu do Polski. Archiwum Opozycji Karta, list Lisa do

Milewskiego z 28 VIII 1982.

20 AIPN BU 01820/49 t. 11, list Milewski do Zbyszka z 31 X 1983.

21 AIPN BU 01820/49 t. 11, list Milewskiego do TKK z 7 V 1983.

22 AOK, List doradców do TKK, brak daty.

227

Początkowo zagraniczne przedstawicielstwo Solidarności miało utrzymywać kon-

takty tylko ze związkami zawodowymi. Taki warunek postawiony został przyszłemu

kierownikowi tej placówki jeszcze w kwietniu 1982 r.23 TKK obawiało się, że jakie-

kolwiek zaangażowanie Biura w Brukseli w działalność ugrupowań politycznych na

Zachodzie zaszkodziłoby rozmowom z przedstawicielami władz PRL, które miałyby

na celu złagodzenie reżimu i przywrócenie praw NSZZ Solidarność. Utrzymywaniem

kontaktów z organizacjami, które solidaryzowały się z polskim Związkiem, ale nie

były tworzone przez związki zawodowe, miały zajmować się inne grupy. Z biegiem

czasu zmieniono regułę współpracy jedynie ze związkami zawodowymi. Placówka

w Brukseli miała bez żadnych dodatkowych upoważnień reprezentować Solidarność

również wobec wszystkich niezwiązkowych organizacji, instytucji oraz osób prywat-

nych, aby również tam ubiegać się o uzyskanie bezwarunkowej pomocy materialnej

i politycznej. Warto jednak dodać, że prawie zawsze lobbing w organizacjach czy in-

stytucjach niezwiązkowych odbywał się za pośrednictwem związków zawodowych.

Większość spotkań przedstawicieli Biura Koordynacyjnego miała miejsce w Brukseli

lub odbywała się w trakcie zjazdów związkowych w różnych częściach Europy i świa-

ta, na które byli oni zapraszani. Poza spotkaniami nawiązane kontakty próbowano

również podtrzymać przez korespondencję oraz wysyłkę materiałów informacyjnych.

W zachodnich centralach związkowych stale zabiegano o bezpośrednie wsparcie

finansowe24. Dzięki otrzymanej pomocy Biuro w Brukseli realizowało zamówienia

na gotówkę i sprzęt pochodzące od krajowego kierownictwa Związku. Reprezentan-

ci Biura Koordynacyjnego prosili też o pomoc humanitarną dla polskiego społeczeń-

stwa, w szczególności dla aresztowanych i internowanych działaczy opozycyjnych

oraz ich rodzin. Pomoc ta, głównie w postaci lekarstw, odzieży i żywności, najczęściej

przesyłana była za pośrednictwem Kościoła.

Bardzo ważne było również wsparcie polityczne. Zachodnich związkowców pro-

szono o to, aby wywierali naciski na władze oraz różne organizacje w swoim pań-

stwie, poprzez propagowanie informacji na temat Solidarności, wnoszenie protestów

przeciwko represjom w PRL, organizowanie demonstracji czy imprez poparcia dla

polskiego Związku. Na spotkaniach z zachodnimi przedstawicielstwami reprezen-

tacja Biura Koordynacyjnego zwracała ponadto uwagę na znaczenie, jakie dopływ

informacji z zagranicy miał dla polskiego społeczeństwa. Zachęcano do kontaktów

z uczestnikami działań niezależnych w Polsce, współpracy kulturalnej i naukowej czy

przykładowo podkreślano korzyści dalszego tworzenia polskojęzycznych programów

w zachodnich radiostacjach25. Zdarzało się też, że życzenia wyrażane w imieniu Soli-

darności za granicą były oderwane od rzeczywistości. W jednym z listów do Kirklanda

(AFL-CIO) Milewski pisał: „Życzylibyśmy sobie kształtowania uzgodnionej polityki

krajów Zachodu wobec Polski w zakresie kontaktów dyplomatycznych, stosunków

23 AOK, List Lisa do Milewskiego z 8 V 1982.

24 Największe kwoty uzyskiwano za pośrednictwem amerykańskiej centrali związkowej AFL-CIO.

25 Archiwum Krajowe NSZZ Solidarność w Gdańsku, list Milewskiego do Kirklanda z 18 VIII 1986.

228

gospodarczych, współpracy naukowej, kulturalnej i związkowej”26. Chociaż podobne

życzenia nie miały szans na spełnienie, wiele z próśb o materialne lub polityczne

wsparcie Solidarności znajdowało pozytywne odpowiedzi.

Biuro miało zakaz wydawania uzyskanych dotacji na własną rękę czy też wysyłania

ich do kraju według własnego uznania. Decyzje o tym, gdzie powinien być przekaza-

ny konkretny sprzęt lub gotówka, podejmowane były zawsze w Polsce. TKK wysyłało

co roku do Brukseli listę z zapotrzebowaniem na sprzęt i gotówkę w danym okre-

sie, a zadaniem Biura było zdobycie pozycji zawartych na liście. Gros pomocy dostar-

czano do kraju w postaci sprzętu technicznego. Ze względu na fatalne zaopatrzenie

polskiego rynku towarowego, jak również oczywiste zagrożenia i trudności związane

z zakupem konkretnych produktów, gotówka w kraju była często bezużyteczna. Kie-

rownictwo podziemnej Solidarności rozdzielało pomoc według zasady, która mówiła

o tym, że rozpoczynając działalność opozycyjną w Polsce, związkowcy mieli liczyć

przede wszystkim na własne umiejętności i inicjatywę, a dopiero potem na pomoc

z zewnątrz27. Przykładowo TKK nie chciało wysyłać wysokiej jakości sprzętu do regio-

nów, w których nie było dobrej organizacji, a tym samym istniało duże prawdopodo-

bieństwo wpadki zagranicznej przesyłki.

Biuro w Brukseli nie miało obowiązku organizowania pomocy dla członków i dzia-

łaczy NSZZ Solidarność udających się na emigrację na Zachód czy pozostających na

emigracji28. W jednym z listów Lis pisał, że Biuro Koordynacyjne jako jedyne miało

zajmować się działaniem na rzecz Solidarności na skalę światową, podczas gdy inni

działacze prosolidarnościowi mieli zostać zniechęceni do podobnych działań. Kierow-

nictwo w Polsce było świadome, że podobna polityka przysporzy im wrogów, jednak

taktyka wyznaczenia centrum koordynacyjnego była jedynym skutecznym sposobem

na działalność zagraniczną Związku.

Biuro Koordynacyjne w Brukseli otrzymało od TKK dużą swobodę w zakresie

realizacji powierzonych mu zadań. Placówka w Brukseli pracowała w oparciu o wy-

tyczne i sugestie pochodzące od podziemnego kierownictwa oraz przewodniczącego

Związku, ale samodzielnie decydowała o sposobach realizacji swoich zadań29. TKK

zdawało sobie sprawę z tego, że kierownik Biura, działając na terenie Brukseli, bę-

dzie dokładniej orientował się w sytuacji na Zachodzie i dzięki temu będzie w stanie

wybrać skuteczniejsze metody realizacji wyznaczonych mu zleceń. Wytyczne przeka-

zywane przez krajowe kierownictwo Związku dotyczyły w większości jedynie celów,

które Biuro miało osiągnąć na Zachodzie i dzięki temu poszerzały możliwości pla-

cówki w Brukseli w tym zakresie30. Dwa poważniejsze ograniczenia, które narzucono

na początku na Biuro, dotyczyły wspomnianego już doboru źródeł pomocy (wyłącznie

wśród związków zawodowych) oraz udzielania wywiadów. W liście do Milewskiego

26 Ibidem.

27 AOK, list Lisa do Milewskiego z 28 VIII 1982.

28 AOK, Oświadczenie TKK z 22 XI 1982.

29 AIPN BU 514/35 t. 10, Rozmowa z Pilarską o polityce zagranicznej Solidarności w RWE 7 I 1986.

30 Archiwum Krajowe NSZZ Solidarność w Gdańsku, List Lisa do Milewskiego, 10 VIII 1982.

229

z sierpnia 1982 r. Lis prosił o nieudzielanie wywiadów na temat kontaktów zagra-

nicznej reprezentacji Solidarności z krajem oraz zagranicą. Tłumaczył te zalecenia

względami politycznymi oraz bezpieczeństwa. W liście czytamy: „Piszę o tym dlatego,

iż jednym z warunków odwieszenia działalności Solidarności jest ograniczenie dzia-

łalności zagranicznych związków”31. Kiedy kierownictwo straciło nadzieję na szybkie

polepszenie sytuacji Związku poprzez kompromis z władzami reżimu, zniesiono

również i to ograniczenie.

Kontakt z krajem

Według Zestawienia danych podstawowych na temat Biura z kwietnia 1990 r., placów-

ka w Brukseli była w ciągłym kontakcie korespondencyjnym z TKK, a w późniejszym

okresie z KKW oraz z przewodniczącym Związku za pomocą kurierów. Pracownicy

Biura sporządzali raporty dla krajowego kierownictwa Związku, w których zawiera-

ły się sprawozdania z bieżącej działalności oraz informacje o potrzebie przekazania

odpowiednich dokumentów czy podjęcia odpowiednich działań32. Ponadto w swoich

listach Milewski opisywał demokratyczne mechanizmy, według których polski Zwią-

zek powinien postępować na arenie międzynarodowej. Przykładowo wskazywał oso-

by, którym kierownictwo w Polsce powinno wysłać listy z podziękowaniem, podawał

sugerowane treści, które powinny się w nich znaleźć czy informował o wydarzeniach,

w których reprezentacja Solidarności powinna uczestniczyć33.

W miarę potrzeb i możliwości placówka w Brukseli do komunikacji z krajem wy-

korzystywała również tzw. kurierów merytorycznych. Byli to zaufani ludzie, którzy

mieli okazję spotkać się z reprezentantami Solidarności za granicą, a następnie jecha-

li do Polski. Przedstawiano im dokładnie stanowisko Biura Solidarności w Brukseli

w danej sprawie, a następnie proszono o to, aby równie szczegółowo przedstawić ten

punkt widzenia konkretnym działaczom związkowym w Polsce. Szczególnie w przy-

padku spraw o bardziej skomplikowanych aspektach i wymagających głębszych prze-

myśleń taka forma komunikacji okazywała się bardziej skuteczna.

Korespondencja, która przychodziła do Biura z kraju była rzadsza i bardziej lako-

niczna. W wyniku tego pracownicy Biura nie mieli czasami pewności, czy raporty,

które wysyłali, docierały do swoich adresatów lub czy ktoś je czytał34. Pomimo pona-

wianych próśb czy silnych sugestii kierownika Biura bywało, że z różnych powodów

niektóre poruszane przez niego kwestie pozostawały bez odpowiedzi. Przykładami

takich spraw było: ustalenie zakresu kompetencji Biura35 lub wysłanie podziękowania

dla sekretarzy generalnych MK WZZ i ŚKP za dotychczasową pomoc36. Ponadto zda-

rzały się sytuacje, kiedy stanowisko TKK nie było wyrażone w listach w sposób jasny

31 Ibidem.

32 Według danych zawartych w Zestawieniu, Biuro wysyłało do kraju około 10 obszernych raportów rocznie.

33 Korespondencja Biura w Brukseli była od 1984 r. szyfrowana.

34 Joanna Pilarska, Biuro Koordynacyjne NSZZ Solidarność za Granicą, Rozm. Przepr. Aftaruk Aleksandra,

16 IV 2010, w zbiorach autorki.

35 List Milewskiego do przewodniczącego Związku, TKK i RKW z 28 IV 1985.

36 AIPN BU 01820/49 t.11, List Milewskiego do TKK 7 V 1983.

230

i bezpośredni, co utrudniało Milewskiemu odczytanie wytycznych z kraju37. Na taki

stan rzeczy złożyły się różne powody. Przede wszystkim panował, zupełnie oczywi-

sty, zdecydowany priorytet spraw krajowych nad zagranicznymi, który powodował, że

brakowało dobrze opracowanych koncepcji działań reprezentacji Związku za granicą.

Ta część działalności Solidarności była zaniedbana. Co więcej, występował brak jedno-

ści opinii kierownictwa Związku wobec wielu, mniej lub bardziej skomplikowanych

kwestii związanych z zagranicą. Nie jest też wykluczone, że celowo formułowano zale-

cenia w taki właśnie sposób, aby zwiększyć decyzyjność Biura w sprawach, w których

kierownictwo nie miało pełnego obrazu sytuacji. Wynikałoby to raczej z chęci zmniej-

szenia odpowiedzialności kierownictwa w Polsce za konkretne posunięcia, które uwa-

żane były za sprawy „małej” lub „mniejszej wagi”, niż z zaufania do pracowników

w Brukseli.

Według zachowanej w archiwach korespondencji Biura do kraju oraz jego do-

radców wynika, że były też okresy, w których występował brak łączności ze strony

TKK. Takie przerwy w komunikacji związane były z momentami zaostrzenia działań

represyjnych w PRL, a przede wszystkim z aresztowaniami działaczy w kraju. Biu-

ro w Brukseli znalazło się w szczególnie trudnym położeniu po aresztowaniu Lisa.

W jednym z listów Milewski pisał o tym, że robocze kontakty z osobą w TKK odpo-

wiedzialną za współdziałanie z Biurem nie istniały od prawie roku38. Jeszcze w 1986 r.

w listach Milewskiego korespondencja między TKK a placówką w Brukseli określana

była przez niego jako „wąskie gardło”39. Nienajlepiej wyglądała sprawa kontaktów mie-

dzy Biurem a przewodniczącym NSZZ Solidarność. Milewski, podobnie jak w listach

do TKK, przekazywał przewodniczącemu sugestie, a nawet zalecenia odnośnie kon-

kretnych sytuacji związanych ze sprawami zagranicznymi Związku. Był to raczej kon-

takt jednostronny, czyli listy Milewskiego pozostawały bez odpowiedzi40. Komunikacja

zarówno z przewodniczącym Związku, jak i z podziemnym kierownictwem Solidar-

ności znacznie poprawiła się, kiedy stanowisko osoby odpowiedzialnej za łączność

z Brukselą objął w kraju Jacek Merkel. Był on łącznikiem placówki zagranicznej za-

równo z TKK, jak i Wałęsą, co z pewnością ułatwiało pracę Biura. Bez wątpienia duży

wpływ na poprawę łączności pomiędzy krajem a zagranicą miała również liberalizacja

systemu, dzięki której komunikacja pomiędzy opozycją w Polsce, a działaczami na

Zachodzie stała się łatwiejsza.

Biuro Koordynacyjne w Brukseli uważane było w gronie doradczym za jedyną

placówkę zagraniczną, która chciała wypełniać instrukcje zlecone z kraju oraz go-

towa była rozliczać się z ich wykonania41. Mimo to, poza problemami z łącznością,

istniały poważne problemy wynikające z braku zaufania do osoby Milewskiego oraz

37 AOK, List Milewskiego do TKK i Wałęsy z 11 X 1984 oraz Z. Najder , Sprawa polska a zagranica, „Arka”,

1988, nr 22, s. 14. Stanowisko innego reprezentanta Solidarności za granicą Piotra Chruszczyńskiego,

Wywiad z P. Chruszczyńskim, „Kultura”, nr 481, Paryż 1987, s. 114.

38 AOK, List Milewskiego do Przewodniczącego Związku, TKK i RKW z 28 IV 1985.

39 AOK, List Milewskiego do ks. Bonieckiego z 14 VIII 1986.

40 AOK, List Milewskiego z 11 XI 1984.

41 Z. Najder, Sprawa polska a zagranica, s. 14.

231

innych osób działających na rzecz Biura w Brukseli42. Kierownik placówki w Brukseli,

wprawdzie pochodził z Gdańska, ale nie był dobrze znany kierownictwu Solidarności.

Pomimo tego, że TKK sama dokonała wyboru Milewskiego na jego stanowisko, nie

wszyscy darzyli go zaufaniem. W takich okolicznościach duży rozdźwięk pomiędzy

poglądami kierownictwa w kraju a ludźmi działającymi w Biurze czy współpracują-

cymi z Biurem za granicą stanowił dużą przeszkodę w działalności przedstawiciel-

stwa za granicą. Oceny sytuacji po obu stronach „żelaznej kurtyny” często się różniły.

W Polsce dostęp do źródeł informacji, szczególnie odnoszących się do sytuacji poli-

tycznej i gospodarczej w krajach zachodnich, był bardzo ograniczony. Kierownictwo

Związku mogło się zapoznać jedynie z materiałami, które dawały wyrywkowy obraz

rzeczywistości. Wprawdzie wizerunek ten uzupełniany był przez relacje osób, które

odbyły dłuższe lub krótsze wizyty w krajach zachodnich, jednak takie informacje da-

wały obraz z innej perspektywy. Jeśli dodatkowo uwzględnić odmienne polskie realia,

które kształtowały odmienny sposób myślenia, to różne oceny sytuacji w Polsce i na

Zachodzie wydawały się naturalną konsekwencją. Taki stan rzeczy przy ograniczonym

zaufaniu wprowadzał dużo komplikacji43. Działając na Zachodzie, pracownicy Biura

mogli podejmować bardziej racjonalne decyzje, jednak brak bezwzględnego zaufa-

nia ze strony władz Związku w Polsce przez cały czas ciążył na działalności placówki

w Brukseli i ograniczał jej możliwości. Milewski starał się przy użyciu odpowiedniej

argumentacji przekonać kierownictwo do swoich racji, co nie zawsze mu się udawało.

Czasem Biuro musiało wykonywać działania, z którymi się nie zgadzało44. Było jednak

zupełnie oczywiste, kto jest głównym decydentem w przypadku spraw NSZZ Solidar-

ność, dlatego pracownicy placówki niezależnie od swojego stanowiska, wykonywali

polecenia z kraju.

W opinii jednego z doradców Biura „zakłócenia komunikacyjno-zaufaniowe” gro-

ziły nawet katastrofą finansową i polityczną45. Istniało duże zagrożenie, że związki za-

wodowe oraz inne instytucje i organizacje przestałyby popierać placówkę w Brukseli

oraz inne komitety z nią współpracujące, co odcięłoby Związek od najistotniejszego

źródła pomocy dla kraju. W takim przypadku praktycznie nie było szansy na odbu-

dowanie podobnej liczącej się instytucji. Sytuacja uległa lekkiej poprawie w marcu

1985 r. W tym okresie TKK wydało oświadczenie w obronie Biura przed oskarżeniami

o kontakty agenturalne i działalność dywersyjną. W oświadczeniu tym podkreślono,

że placówka w Brukseli działa z upoważnienia i zgodnie z zaleceniami TKK46. Wkrót-

ce potem TKK wydało uchwałę w sprawie Biura w Brukseli. Dla zachodnich sprzymie-

rzeńców polskiego Związku stanowiło to potwierdzenie, że współpracują z właściwą

instytucją.

Wspomniane już przejęcie przez Merkla pozycji łącznika ze strony TKK w 1986 r.

zakończyło problem deficytu zaufania. Merkel obdarzył Biuro w Brukseli bezwzględ-

42 List Milewskiego z 28 IV 1985 do Przewodniczącego Związku, TKK i RKW.

43 Dodatkowo zdarzały się przypadki zagubionych pokwitowań otrzymanych dotacji, które pogarszały ob-

raz sytuacji.

44 Joanna Pilarska, Biuro Koordynacyjne NSZZ Solidarność za Granicą.

45 AOK, List Najdera do Janka z 5 VII 1985.

232

nym zaufaniem, dzięki czemu mogło ono działać z wyprzedzeniem i bardziej kon-

struktywnie47. Zaowocowało to pozytywnymi rozstrzygnięciami niektórych spraw,

z których najważniejszą była afiliacja do ŚKP i MK WZZ.

Budowanie pozycji międzynarodowej NSZZ Solidarność.

Afiliacja i polityka wobec apartheidu

Po wielu zabiegach pracowników placówki w Brukseli oraz jej afiliowanych komi-

tetów w listopadzie 1986 r. NSZZ Solidarność w tym samym czasie został przyjęty

do MK WZZ i ŚKP. Dzięki tej afiliacji Biuro Koordynacyjne otrzymało status prawny

oraz poparcie wynikające również z obowiązku pomocy członkowi rodzimej organi-

zacji związkowej, przewidziane w statucie tych organizacji. Było to duże osiągnięcie

z dwóch powodów. Po pierwsze, Solidarność była nielegalnym związkiem i jej oficjal-

ne uznanie na arenie międzynarodowej musiało być boleśnie odebrane przez władze

reżimu w PRL. Stanowiło to małe zwycięstwo Związku, gdyż pomimo nieustannych

poważnych represji, Solidarność nie tylko po kilku latach działań w podziemiu nadal

funkcjonowała, ale co więcej znajdowała uznanie wśród zachodniego świata związ-

kowego. Po drugie, równoczesna afiliacja do MK WZZ i ŚKP nie była częścią stan-

dardowego funkcjonowania tych konfederacji związkowych. Wręcz przeciwnie, obie

organizacje często ze sobą rywalizowały. Do momentu włączenia NSZZ Solidarność

do obu tych konfederacji podwójna afiliacja miała miejsce tylko raz. Pierwszym związ-

kiem, który został afiliowany w tym samym czasie przez MK WZZ i ŚKP, był baskijski

związek zawodowy pozostający na wygnaniu48.

Sprawa afiliacji do międzynarodowych konfederacji związkowych pojawiła się

jeszcze w 1981 r., kiedy Lis, Modzelewski i Słowik sondowali ten temat w rozmowach

z przedstawicielami MK WZZ49. Biorąc pod uwagę fakt, że zarówno MK WZZ jak

i ŚKP od samego początku istnienia polskiego Związku popierały Solidarność, afilia-

cja ta nastąpiła stosunkowo późno50. Mówi się o trzech głównych powodach takiej sy-

tuacji. Pierwszym było wspomniane już współzawodnictwo między MK WZZ i ŚKP,

co wymuszało wypracowanie trudniejszej formuły podwójnej afiliacji, aby nie nara-

zić się na spadek poparcia którejś z tych organizacji. Drugim powodem były głosy

sprzeciwu wśród sceptyków afiliacji w obu konfederacjach. Zadaniem przedstawicieli

Solidarności było wyeliminowanie takich głosów. Trzeci powód, który jest najbardziej

istotny dla potrzeb tekstu niniejszego artykułu, to przeciwnicy afiliacji w Polsce. Biu-

46 Oświadczenie TKK Solidarność, „Tygodnik Wojenny”, nr 105 z 26 III 1985 r., s. 1.

47 Joanna Pilarska, Biuro Koordynacyjne NSZZ Solidarność za Granicą.

48 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”. Biuro Zagraniczne NSZZ „Solidarność”,

1982–1989, cz. I, „Pamięć i Sprawiedliwość”, 2006, nr 2 (10) , s. 345.

49 J. Pilarska, Korespondencja z A. Aftaruk, 17 XI 2010, w zbiorach autorki.

50 Więcej na temat stosunku obu konfederacji związkowych do Solidarności w: I. Goddeeris, Ministerst-

wo Spraw Zagranicznych „Solidarności”. Biuro Zagraniczne NSZZ „Solidarność”, 1982–1989, cz. I, „Pamięć

i Sprawiedliwość”, 2006, nr 2 (10) oraz cz. II, „Pamięć i Sprawiedliwość”, 2007, nr 1 (11).

233

ro w Brukseli musiało włożyć wiele wysiłku, aby ostatecznie przekonać władze związ-

kowe do tego, że afiliacja jest potrzebna i przyniesie Solidarności wiele korzyści.

Już w 1984 r. Milewski przekazał informacje o możliwości rozpoczęcia rozmów

o podwójnej afiliacji. W Polsce nie podzielano jego opinii. Przeważał pogląd, że nie

był to czas na tego typu działanie, gdyż brakowało odpowiednich uwarunkowań, dzię-

ki którym sprawa podwójnej afiliacji do tych konkretnych konfederacji mogłaby przy-

nieść pozytywne skutki. W 1985 r. kierownictwo przesłało zgodę na afiliację, ale jedy-

nie do EKZZ ( Europejskiej Konfederacji Związków Zawodowych). Doprowadzenie do

takiej afiliacji było niemożliwe, gdyż skupiała ona związki z Europy Zachodniej i nie

zajmowała się sprawami po drugiej stronie „kurtyny”.

Obawy czy też obiekcje co do afiliacji z MK WZZ i ŚKP były różne. Sprzeciw wo-

bec afiliacji wyrażało nie tylko wielu związkowców, ale również liczni doradcy w Pol-

sce (m.in. Geremek), w szczególności ci związani z Kościołem51. Duży wpływ na

sprzeciwianie się afiliacji miały obawy, że taki oficjalny krok stanie się pretekstem dla

władz PRL do zwiększenia represji wobec polskiej opozycji. Szczególnie niektóre gro-

na związane z Kościołem widziały poważną groźbę takiego rozwoju wypadków. Wiele

osób miało również zastrzeżenia, co do ideologii i polityki MK WZZ. Była to organi-

zacja w niektórych polskich środowiskach uważana za przesadnie lewicową, a przez

to niepasującą do charakteru polskiego Związku52. Nikt nie negował ideologii ŚKP,

która miała charakter chrześcijański, a ponadto była kierowana przez Polaka, nie-

mniej jednak, była to mała konfederacja, przez co uważana przez wielu za organizację

drugiej kategorii. Słabnąca w tamtym czasie Solidarność nie mogła sobie pozwolić

na nieodpowiedni ruch na arenie międzynarodowej, a w oczach niektórych polskich

związkowców takim właśnie działaniem było związanie się z ŚKP. Obawiano się też,

że MK WZZ i ŚKP odrzucą wniosek NSZZ Solidarność o afiliację, co niewątpliwie

równałoby się nie tylko z klęską polskiego Związku na arenie międzynarodowej, ale

przede wszystkim z utratą poparcia materialnego i politycznego, jakim go do tej pory

obdarzano. Odrzucenie wniosku ze strony zachodniej znaczyłoby praktycznie odrzu-

cenie Solidarności przez demokratyczny ruch związkowy na świecie. Polscy działacze

musieli być pewni, że do takiej sytuacji nie dojdzie. Niewątpliwie przeciągało to w cza-

sie podjęcie decyzji o afiliacji.

Biuro musiało podjąć wiele wysiłków, aby ostatecznie przekonać kierownictwo

o korzyściach płynących z podwójnej afiliacji oraz doprowadzić do jej realizacji. Prze-

ciwnicy afiliacji w MK WZZ i ŚKP rozwiali swoje wątpliwości co do słuszności afilia-

cji polskiego Związku po trzymanych w tajemnicy rozmowach z wysłanym z Polski

Andrzejem Słowikiem. Merkel pomógł przekonać kierownictwo Związku oraz dorad-

ców. Mniej więcej w połowie 1986 r. Biuro otrzymało wniosek afiliacyjny z podpisem

Wałęsy, jednak nie dostało pozwolenia złożenia tego wniosku ze względu na sprzeciw

w gronie Wałęsy. Jeszcze samo spotkanie Zebrania Zarządu MK WZZ, na którym

51 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”. Biuro Zagraniczne NSZZ „Solidarność”,

1982–1989, cz. I, s. 346.

52 Joanna Pilarska, Biuro Koordynacyjne NSZZ Solidarność za Granicą.

234

miało dojść do afiliacji, kosztowało pracowników Biura sporo nerwów. Na początku

spotkania, które odbyło się w listopadzie, nie było ciągle przyzwolenia na ostateczne

złożenie wniosku. Po pewnym czasie pojawiła się zgoda z Polski na podwójną afilia-

cję, ale zaraz ją odwołano. Dopiero wieczorem, dosłownie w ostatniej chwili, otrzyma-

no ostateczną zgodę. Afiliacja do ŚKP nastąpiła kilka dni później na Zebraniu Prezy-

dium ŚKP. Obecnie wskazuje się na afiliację jako jedno z najważniejszych osiągnięć

NSZZ Solidarność na arenie międzynarodowej.

Drugim wspomnianym przykładem wkładu Biura w Brukseli w tworzenie po-

zycji międzynarodowej Związku była polityka wobec rządu Republiki Południowej

Afryki. Milewski przywiązywał dużą wagę do tego, aby Solidarność była pozytywnie

postrzegana w krajach Trzeciego Świata53. W latach 80-tych uwaga światowej opinii

publicznej skupiała się często na sytuacji czarnej ludności w RPA, a demokratyczne

związki zawodowe angażowały się w zwalczanie apartheidu. Kierownik Biura uwa-

żał, że również Solidarność powinna włączyć się w walkę o obronę praw równości

rasowej w tym kraju. W Biurze panowało dosyć oczywiste przekonanie, że oczekując

zainteresowania polskimi problemami, Związek musiał angażować się w rozwiązywa-

nie problemów innych części świata związkowego. Milewski widział w takiej polityce

w stosunku do RPA możliwość zdobycia większej sympatii i szacunku dla polskiego

Związku54. Nie chodziło w tym wypadku o obowiązek pomocy wynikający z ideałów

Solidarności, raczej o jeden ze sposobów na poprawę czy też umocnienie swojej pozy-

cji w międzynarodowym ruchu związkowym. Ponadto kierownik placówki w Brukse-

li, poprzez krytykę południowo-afrykańskich rządów prawicowych, chciał przeciwsta-

wić się komunistycznej propagandzie, w której NSZZ Solidarność przedstawiany był

jako organizacja skrajnej prawicy.

Polityka krytyki apartheidu zaprzeczała takiemu wizerunkowi. W imieniu Biura

Milewski wysłał listy wyrażające słowa protestu wobec polityki rządu południowo-

-afrykańskiego. Reprezentanci Solidarności za granicą uczestniczyli też w Zjazdach

potępiających apartheid w Zambii i Zimbabwe. Co więcej, Milewski podjął akcję

w obozach dla polskich uchodźców w Wiedniu, gdzie przedstawiciele RPA werbowali

pracowników do swojego kraju55. Biuro zwróciło się w 1984 r. do austriackiej centrali

związków zawodowych z prośbą o przeprowadzenie wśród polskich uchodźców akcji

informacyjnej wyjaśniającej istotę apartheidu. Pracownicy placówki w Brukseli spo-

rządzili apel, w którym TKK zwracało się do polskiego społeczeństwa o nieemigrowa-

nie do Afryki Południowej. Emigracja do RPA miała być równoznaczna z ogranicza-

niem źródeł utrzymania czarnych robotników, a zatem sprzeczna z podstawowymi

zasadami solidarności związkowej56. Dokument ten został przywołany w tym samym

53 AOK, List Milewskiego z 30 VI 1985 do TKK i Wałęsy.

54 W swoim artykule o Biurze Goedderis napisał, że jednym celów, jakie miała osiągnąć polityka wobec

apartheidu, było użycie związków zawodowych Trzeciego Świata do walki z komunizmem. Temu poglądowi

zaprzecza J. Pilarska.

55 Akcja zniechęcenia Polaków do wyjazdów do RPA napotkała na krytykę ze strony polskiej emigracji

w tym kraju.

56 Archiwum Krajowe NSZZ Solidarność w Gdańsku, Deklaracja Biura Koordynacyjnego z 18 IV 1984.

235

roku na zebraniu Grupy Pracowniczej MOP, gdzie cieszył się ogromnym zaintereso-

waniem57.

Milewski już od pierwszych miesięcy istnienia Biura zabiegał o to, aby kierow-

nictwo Związku zajęło jasne stanowisko w sprawie apartheidu58. W swoich raportach

ciągle przypominał o potrzebie wydania dokumentu, który potwierdzałby, że NSZZ

Solidarność, podobnie jak wszystkie inne związki zawodowe, również sprzeciwia się

polityce dyskryminacji rasowej. Pomimo tych starań, nigdy nie udało mu się przeko-

nać całego TKK czy przewodniczącego Związku do oficjalnego potępienia apartheidu.

Milewskiemu udało się uzyskać zgodę TKK na apel o nieemigrowanie Polaków do

RPA. Dokument ten nie był jednak podpisany przez podziemne kierownictwo, ale

przez niego, jako osobę upoważnioną przez TKK. Pod koniec 1984 r. kierownik Biura

w Brukseli otrzymał również pozwolenie na wyjazd zagranicznej reprezentacji So-

lidarności do Zambii i Zimbabwe, gdzie postawa sprzeciwu wobec apartheidu była

oczywista.

Podejście kierownictwa Związku do spraw RPA można tłumaczyć na dwa sposoby.

Republika Południowej Afryki była państwem antykomunistycznym. Postępując nie-

jako w myśl zasady: „wrogowie naszego wroga są naszymi przyjaciółmi”, kierownic-

two nie widziało wystarczających argumentów za tym, aby przeciwstawiać się takim

rządom. Po drugie, RPA zapewniało polskim emigrantom dobre warunki zatrudnie-

nia. Polscy związkowcy, którzy nierzadko sami liczyli się z przymusem emigracji, nie

chcieli narażać się na utratę tych korzyści.

Polityka sprzeciwu wobec apartheidu nie została zainicjowana przez Milewskiego

w czasie jego urzędowania w Brukseli. Jeszcze za czasów legalnej działalności pol-

skiego Związku Bronisław Geremek wszedł w skład Komisji ds. Walki z Apartheidem

utworzonej przez Międzynarodową Komisję Pracy (MOP)59. Jednak ani kierownictwo

podziemnej Solidarności, ani Wałęsa nie widzieli potrzeby włączenia się w ten nurt

spraw istotnych dla światowego ruchu związkowego. Taka postawa nie była do końca

zrozumiała. Jedyną osobą w TKK, która w pełni popierała walkę Solidarności z apar-

theidem, był Bogdan Lis. Dzisiaj postrzega on politykę polskiego Związku wobec apar-

theidu jako bezprecedensową działalność Solidarności na polu międzynarodowym60.

Od grudnia 1981 r. Solidarność sama musiała walczyć o przetrwanie, a mimo to wy-

stępowała w obronie praw czarnej ludności. Wrażenie, że polski Związek silnie an-

gażował się w walkę z apartheidem, powstało dzięki działalności Milewskiego i jego

współpracowników.

57 Kilkaset angielskich egzemplarzy tego tekstu, które zostały rozłożone na stoliku przez MK WZZ, szybko,

zamiast w rękach zachodnich związkowców, zostały przejęte przez funkcjonariuszy polskiego reżimu.

58 J. Pilarska, korespondencja z A. Aftaruk, 17 XI 2010.

59 I. Goddeeris, Ministerstwo Spraw Zagranicznych „Solidarności”. Biuro Zagraniczne NSZZ „Solidarność”,

1982–1989, cz. I, s. 332.

60 B. Lis, Sprawy Zagraniczne NSZZ Solidarność, Rozm. Przepr. A. Aleksandra, 27 VII 2010, w zbiorach

autorki.

236

Zakończenie

Bez wątpienia pracownicy Biura Koordynacyjnego mieli duży wpływ na utrzymanie

poparcia politycznego dla NSZZ Solidarność na arenie międzynarodowej przez cały

okres podziemnej działalności Związku. Dzięki aktywności Biura w Brukseli NSZZ

Solidarność występowała na forach różnorodnych instytucji i organizacji państwo-

wych, politycznych i społecznych (np. MOP, KBWE, Kongres USA).

Jednym z poważniejszych osiągnięć Biura było przygotowanie dokumentów oraz

dopełnienie procedur związanych z procesem Komisji Badawczej MOP w sprawie

nieprzestrzegania przez Polskę Konwencji MOP nr 87 i nr 98, które m.in. przewidy-

wały, że związki zawodowe mogą powstawać bez zgody władz. MOP miał duże zna-

czenie z tego względu, że stanowiła forum, na którym spotykały się zarówno związki

zawodowe oraz pracodawcy, jak i przedstawiciele rządów. W wyniku postępowania

Komisji Badawczej, PRL zawiesiła swoje członkostwo w tej organizacji. Ponadto kie-

rownik Biura w Brukseli reprezentował NSZZ Solidarność w oficjalnych rozmowach

z przedstawicielami rządów państw demokratycznych, w tym z prezydentem USA Ro-

naldem Reaganem w 1985 r. na spotkaniu w Białym Domu.

Pracownicy Biura nieustannie udowadniali, że pomimo delegalizacji NSZZ Soli-

darność przez cały czas zachowywał zorganizowaną strukturę związkową. Był to wa-

runek konieczny do uzyskania wsparcia ze strony swoich głównych sprzymierzeńców,

czyli zachodnich związków zawodowych, które zupełnie inaczej traktowałyby pozba-

wione centrum grupy opozycyjne w Polsce. Wykorzystując poparcie ze strony zachod-

nich central związkowych, Biuro w Brukseli oraz placówki z nim afiliowane organi-

zowały pomoc dla TKK w postaci sprzętu oraz gotówki. W latach 1982–1989 wpływy

Biura w Brukseli (łącznie z wpływami oddziału Biura w Paryżu) wyniosły 7 051 513

dolarów, z czego 5 462 852 przeznaczono na wydatki na kraj61. W lipcu 1987 r. Biuro

razem ze swoimi współpracownikami w Stanach Zjednoczonych pozyskało dla pol-

skiego Związku dotację od Kongresu USA w wysokości 1 mln dolarów62. W kolejnych

latach uzyskało ponowienie amerykańskich dotacji63. Całość pomocy uzyskana przez

Biuro w Brukseli stanowiła duże wsparcie materialne dla opozycji w kraju i znacznie

przyczyniała się do podtrzymywania aktywności polskiego podziemia.

Pomimo wszystkich osiągnięć oraz dużego wkładu w funkcjonowanie polskiej

opozycji, działalność Biura Koordynacyjnego w Brukseli była i nadal pozostaje nie-

doceniona. Z pewnością na taki obraz złożyło się kilka negatywnych czynników. Zali-

czyć do nich można fałszywe zarzuty wobec Milewskiego o współpracę z SB, częścio-

wo uzasadnione zarzuty o nadużycia finansowe wobec konkretnych współpracowni-

ków czy członków Biura, przeświadczenie o inwigilacji Biura oraz wpadka transportu

61 Zestawienie danych podstawowych, s. 9.

62 Ogromy wpływ na uzyskanie dotacji miała Elżbieta Wasiutyńska, która działała na terenie USA.

63 W 1988 r. suma dotacji wyniosła 2 mln

ln dolarów,

dolarów a

a w

w 1989 r.

r 3 mln

mln dolarów,

dolarów Ho

H over Institution, doku-

doku-

menty Piecucha.

237

w Świnoujściu64. Dodatkowo zgłaszano różne zarzuty wobec charakteru i kompeten-

cji osoby Milewskiego czy obwiniano Biuro za faworyzowanie konkretnych regionów.

Jednak wszelkie żale i oskarżenia wobec pracowników Biura, z których część była zu-

pełnie bezpodstawna, a część prawdziwa, w żadnym stopniu nie pomniejszają jego

wkładu w zwycięstwo polskiej opozycji w 1989 r. Placówka w Brukseli, która posiadała

jedynie ograniczoną kadrę oraz niewielkie fundusze, z pewnością nie była w stanie

zaspokoić wszystkich potrzeb materialnych zgłaszanych przez NSZZ Solidarność.

Bez wątpienia jednak Biuro Koordynacyjne, które zdobywało ogromne wsparcie dla

polskiej opozycji, zasługuje na większą uwagę badaczy naukowych.

64 Informacje potwierdzające fakt, że Milewski nie był współpracownikiem SB, a włamanie do Biura było

upozorowane, , można znaleźć w

w dokumentach gen. Pożogi,

P

które znajdują się w

w posiadaniu Ho

H over In-

In-

stitution, Stanford. Generał twierdzi również, że SB miały w Biurze swojego informatora. Informacje na

temat nadużyć finansowych odnośnie niektórych osób zostały potwierdzone przez pracownika Biura, który

pragnie pozostać anonimowy.

238

KONCEPCJE I POS TAW Y W ŚRODOWISKU

DZIAŁ ACZY SOLIDARNOŚCI

kRzyszTof bRzechczyn

Koncepcje oporu społecznego w okresie

stanu wojennego 1981–1983

I

Wypracowany w latach 1980–1981 program Solidarności przyjmował reformistycz-

ną wizję przemian społecznych, zakładając, że władza jest racjonalnym partnerem

społecznym, w której interesie leży zdobycie zaufania społecznego – podstawowe-

go warunku sprawnego rządzenia1. Ponieważ największym zaufaniem społecznym

była w latach 1980–1981 obdarzona dziewięcioipółmilionowa Solidarność sądzono, iż

z tego tylko powodu stała się ona nieusuwalnym elementem życia społeczno-politycz-

nego. Zamach na związek pozbawiłby bowiem władzę komunistyczną resztek zaufa-

nia społecznego. Przyjmowane przez czołowe ośrodki eksperckie i doradców związku

wizja porządku społecznego wpłynęła na koncepcyjne i organizacyjne nieprzygoto-

wanie Solidarności do sytuacji, w której władza zdecydowała się na frontalny atak na

związek z użyciem sił represji i zastosowaniem przemocy.

Jednym z nielicznych dokumentów przygotowujących związek do społecznej

konfrontacji była uchwała Komisji Krajowej z 12 grudnia 1981 r. w sprawie taktyki

i strategii związku. Zapowiadano w niej proklamowanie „ogólnopolskiego straj-

ku protestacyjnego” w przypadku uchwalenia przez sejm ustawy o nadzwyczajnych

uprawnieniach dla rządu. Strajk taki miałby rozpocząć się automatycznie o godz. 9.00

najbliższego dnia roboczego. Uchwala precyzowała, że „w przypadku zastosowania

środków nadzwyczajnych lub innych represji, uniemożliwiających normalną działal-

ność władz i organizacji związkowych, załogi przystąpić winny niezwłocznie do straj-

ku powszechnego, nie oczekując na decyzję KK lub zarządu regionalnego”2.

Po wprowadzeniu stanu wojennego ocaleli z aresztowań członkowie Komisji Kra-

jowej: wiceprzewodniczący Komisji Krajowej Mirosław Krupiński, członkowie Prezy-

dium Komisji Krajowej Andrzej Konarski, Eugeniusz Szumiejko i Jan Waszkiewicz

1 Charakterystyka solidarnościowej myśli społecznej, zob. K. Brzechczyn, Program i myśl polityczna NSZZ

„Solidarność” , [w :] NSZZ „Solidarność”, t. 2: Ruch społeczny, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 13–74.

2 Uchwała Komisji Krajowej z 12 XII 1981 w sprawie taktyki i strategii związku, [w:] Dokumenty Krajowej

Komisji Porozumiewawczej i Komisji Krajowej 1980–1981, red. J.M. Owsiński[online]www.archsol.pl/module,

s. 168.

239

oraz członek KK z Częstochowy Aleksander Przygodziński, na terenie Portu Północ-

nego zawiązali Krajowy Komitet Strajkowy NSZZ Solidarność, który przedostał się

na teren Stoczni Gdańskiej. W Komunikacie nr 1 ogłoszonym 13 grudnia 1981 r. gre-

mium to, powołując się na uchwałę Komisji Krajowej z 12 grudnia 1981, nawoływało

do przeprowadzenia strajku generalnego. Warunkiem jego zakończenia było uwolnie-

nie wszystkich aresztowanych i odwołanie stanu wojennego. W Komunikacie zapew-

niano, że „po spełnieniu w/w warunków możemy podjąć rozmowy w celu poszukania

płaszczyzny porozumienia”3. W wydanym oświadczeniu przypominano o zachowaniu

spokoju i dyscypliny w trakcie trwania strajku, poszanowania „społecznego majątku”

i „unikania zbędnych starć z siłami porządkowymi”. Do momentu pacyfikacji Stoczni

Gdańskiej, która nastąpiła rankiem 16 grudnia 1981 r. Krajowy Komitet Strajkowy

wydał 5 oświadczeń i komunikatów, w których deklarowano prowadzenie do końca

oporu, apelowano do społeczeństwa o pomoc strajkującym, krytykowano działanie

władz i domagano się od nich zniesienia stanu wojennego i przystąpienia do dialogu.

Ocalały z fali aresztowań Eugeniusz Szumiejko w apelu wydanym 19 grudnia

1981 r. w imieniu KKS zachęcał do niepoddawania się psychozie stanu wojennego.

Ukrywający się działacz Solidarności apelował o zakładanie w każdym regionie, za-

kładzie pracy, osiedlu i wsi komitetów strajkowych, które winny zająć się samoobroną

i samoorganizacją społeczną. Przewidywał bowiem, że „walka będzie długa. Taka wal-

ka wymaga nie tylko determinacji. Wymaga nade wszystko dojrzałości i konsekwencji

w działaniu. Winna ona w najbliższym czasie skupić się na samopomocy społecznej

i na odmowie wszelkiej współpracy społeczeństwa z zewnętrznym okupantem”4. Do-

kument kończył się wezwaniem do władz o podjęcie dialogu społecznego i wypusz-

czeniem internowanych i aresztowanych oraz odwołaniem stanu wojennego.

II

W pierwszym półroczu stanu wojennego działacze związkowi, którym udało się

uniknąć grudniowych aresztowań, musieli sformułować na nowo program i strate-

gię związku w warunkach zwiększonej represywności totalitarnego systemu komu-

nistycznego. W tym okresie zasadniczą kontrowersją był kształt organizacyjny oporu:

hierarchiczny („państwo podziemne”) czy zdecentralizowany („społeczeństwo pod-

ziemne”) oraz sposób nacisku na władzę: strajki aż do zorganizowania strajku gene-

ralnego włącznie („krótki skok”) czy też postępująca samoorganizacja społeczeństwa

wypierająca władzę z regulacji różnych dziedzin życia społecznego prowadząca do

3 Komunikat nr 1 Krajowego Komitetu Strajkowego, reprodukcja, [w:] H. Głębocki, Dzieje „Solidarności

w podziemiu (1981–1989), [w:] Droga do niepodległości, Solidarność 1980–2005, Warszawa 2005, s. 142.

4 Apel wydany przez Eugeniusza Szumiejkę w imieniu Krajowego Komitetu Strajkowego NSZZ Solidar-

ność o organizowanie protestów przeciwko stanowi wojennemu, [w:] Dokumenty władz NSZZ Solidarność

1981–1989, pod red. J. Olaszka, Warszawa 2010, s. 56.

5 Prezentacja sporów ideowych zob. m. in.: J. Holzer, K. Leski, Solidarność w podziemiu, Łódź 1990, s. 30–66;

A. Friszke, Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ Solidarność (1982–1987), [w:] Solidarność podziemna

1981–1989, red. A. Friszke, Warszawa 2006, s. 69–78; A. Dudek, „Solidarność” w poszukiwaniu metody walki, 240

ewolucyjnej zmiany systemu („długi marsz”)5. Skrzyżowanie tych dwóch kryteriów

podziału pozwala zbudować typologię koncepcji oporu społecznego sformułowanych

w pierwszym okresie stanu wojennego.

Strategia oporu/

Długi marsz

Nagły skok

Struktura organizacyjna

„Państwo podziemne”

2. Władysław Frasyniuk,

1. Eugeniusz Szumiejko

scentralizowana

Jacek Kuroń

„Społeczeństwo podziemne”

3. Zbigniew Bujak, Wiktor Kulerski,

4. Zbigniew Romaszewski

zdecentralizowana

Adam Michnik

1. Pierwszą koncepcję organizacji podziemnego oporu zaproponowali ocalali z gru-

dniowych aresztowań i pacyfikacji Stoczni dwaj członkowie stałego Prezydium Ko-

misji Krajowej NSZZ Solidarność i zarazem członkowie KKS: Eugeniusz Szumiejko

i Andrzej Konarski. Zawiązali oni 13 stycznia 1982 r. Ogólnopolski Komitet Oporu

NSZZ Solidarność. W przygotowanym pod koniec stycznia 1981 r. komunikacie pod-

pisanym pseudonimem „Mieszko” apelowano do władz o podjęcie dialogu społeczne-

go: „Każda władza w swym działaniu musi opierać się na porozumieniu i współpracy

z własnym narodem, ponieważ to naród poprzez swą pracę tworzy wartości duchowe

i materialne kraju, kształtuje swą przyszłość, wreszcie wybiera i kontroluje stworzo-

ne przez siebie władze”6. Principia te ignorują i lekceważą autorzy stanu wojennego,

dlatego też odpowiedzią i obowiązkiem społeczeństwa winno jest organizowanie się

w „masowy, ogólnospołeczny podziemny ruch oporu”, respektujący jednak zasady hu-

manitaryzmu i etyki chrześcijańskiej. Ogólnopolski Komitet Oporu podkreślał, że jest

kontynuatorem KKS i postrzegał swoją rolę w koordynacji działalności konspiracyj-

nej na terenie całego kraju, zaś reprezentantem związku w ewentualnych rozmowach

z władzami winno być jedynie Prezydium Komisji Krajowej NSZZ Solidarność z Le-

chem Wałęsą na czele.

W oświadczeniu Komitetu na temat celów działania domagano się odwołania sta-

nu wojennego i przywrócenia działania związku, uwolnienia aresztowanych, skaza-

nych i internowanych oraz podjęcia przez władzę dialogu ze statutowymi władzami

NSZZ Solidarność w kształcie sprzed 13 grudnia 1981 r. Do tego czasu zachęcano do

tworzenia podziemnych struktur związkowych, które miały podlegać centralom okrę-

gów Ogólnopolskiego Komitetu Oporu7.

Oświadczenia programowe Komitetu mieściły się zatem w wizji „długiego mar-

szu” – nie ma w nich przynajmniej nic o nawoływaniu do strajku generalnego. Różni-

[w:] idem, Ślady PeeReLu. Ludzie, wydarzenia, mechanizmy, Kraków 2001, s. 276–287; Ł. Kamiński, Opozycja

w poszukiwaniu metod walki w stanie wojennym [online], www.ipn.gov.pl/portal.php?serwis=pl&dzial=2&i-

d=4320&poz=4[dostęp: 28 XII 2009 r.].

6 Komunikat nr 1 Ogólnopolskiego Komitetu Oporu NSZZ „Solidarność” na temat celów działania , [w:]

Dokumenty, s. 58.

7 H. Głębocki, Dzieje „Solidarności” w podziemiu (1981–1989), [w:] Droga do niepodległości, Solidarność 1980–

2005, Warszawa 2005, s. 159–161. Zob. także: W. Sawicki, OKO: walka o władzę w podziemnej Solidarności,

„Arcana” 1998, nr 1 (19), s. 121–141.

241

ce pomiędzy wysuwającymi tę samą strategię oporu Bujakiem i Kulerskim dotyczyły

jedynie, czy aż, struktury organizacyjnej związku. Szumiejko bowiem proponował

budowę hierarchicznej jak na warunki podziemia organizacji podzielonej na 4 okręgi:

Północ z siedzibą w Gdańsku, Zachód z siedzibą we Wrocławiu, Wschód – Warszawa

oraz Południe z siedzibą w Krakowie. Nie spotkało się to z aprobatą działaczy regionu

Mazowsze Zbigniewa Bujaka i Wiktora Kulerskiego, którzy uznali ją za przedwczesną

i zbyt centralistyczną. W lutym 1982 r. Bujak uważał, że powoływanie podziemnego

kierownictwa nawet na szczeblu regionu doprowadziłoby do rozbicia związku, wpro-

wadzając szkodliwy dualizm władzy: legalnie wybranych statutowych władz, którzy

z powodu internowania nie mogą działać, oraz samozwańczych ogniw związku. Bujak

zatem opowiadał się za działaniem ogniw związkowych w zdekompletowanym przez

aresztowania, kadłubowym składzie, bez powoływania nowych ciał. Na podobnej

zasadzie miało się odtworzyć w kadłubowym składzie ogólnokrajowe kierownictwo

związku – uzupełniane nowymi osobami. W przeprowadzonej dyskusji uzasadniał to

następująco: „Jeżeli dojdziemy do porozumienia między regionami – ja, Frasyniuk,

Bogdan Lis – będzie to jakieś porozumienie ogólnokrajowe. Jeżeli w to wchodzą ko-

lejni działacze kolejnych regionów to z nazwiskami”8. Ponadto Bujak obawiał się, że

powoływanie samozwańczych struktur związku, składających się z działaczy posługu-

jących się pseudonimami, ułatwić może zastosowanie przez władzy prowokacji i prze-

niknięcie doń agentów SB. Niechęć Bujaka i Kulerskiego do budowy scentralizowa-

nych podziemnych struktur uniemożliwiła rozwinięcie działalności Ogólnopolskiego

Komitetu Oporu.

2. Idea strajku generalnego najwięcej zwolenników zyskała na Dolnym Śląsku. Maso-

wy zasięg strajków we Wrocławiu w momencie wprowadzenia stanu wojennego spra-

wił, że działacze Solidarności w Regionie Dolnośląskim uznawali broń strajkową za

najskuteczniejsze narzędzie walki z opresyjnym systemem władzy. Przeprowadzenie

strajku generalnego popierali również działacze Solidarności w Gdańsku i Krakowie,

gdzie w grudniu 1981 r. również wybuchały strajki w zakładach pracy9. Wprawdzie

w opracowanych w styczniu 1982 r. przez przywódców wrocławskiej Solidarności Te-

zach o aktualnej sytuacji przyznawano, że w chwili obecnej strajk powszechny nie od-

niesie powodzenia ze względu na słabość organizacyjną wszystkich regionów poza

Wrocławiem. Uważano jednak, że konflikt władzy ze społeczeństwem będzie nara-

stał, co stworzy warunki do proklamacji strajku generalnego. Do tego czasu Włady-

sław Frasyniuk postulował budowę scentralizowanej organizacji związkowej, która

w odpowiednim momencie dałaby hasło do strajku powszechnego w całym kraju10.

8 Tego się trzeba nauczyć. Dyskusja z udziałem Wiktora Kulerskiego, [w:] Z. Bujak, Prawda raz powiedziana…

Warszawa 1987, s. 129–130.

9 W Warszawie zwolennikiem przygotowań do strajku generalnego był Zbigniew Romaszewski i współpra-

cująca z nim MRK Solidarność. Z. Romaszewski, Rozpocząć przygotowania do strajku powszechnego, „Tygo-

dnik Mazowsze” 1982, nr 16, s. 1–2.

10 W. Frasyniuk, Zmusić władzę do porozumienia, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 11, s. 2. Zob. także: Soli-

darność w podziemiu. Wywiad z przewodniczącym RKS Dolny Śląsk – Władysławem Frasyniukiem, „Tygodnik

Mazowsze”1982, nr 13, s. 1–2.

242

Z tego również powodu przywódca dolnośląskiej solidarności początkowo poparł za-

inicjowaną przez wrocławian z Gdańska koncepcję budowy ogólnopolskiej struktury

związku. Strajk generalny za najbardziej optymalną metodę walki z ekipą stanu wo-

jennego uznawał też Bohdan Lis, który tak argumentował: „Myślę, że niezależnie od

tego, jakie wcześniej zorganizujemy akcje, jakie będziemy stosować naciski – na koń-

cu naszej drogi jest strajk generalny. I inaczej niż w Grudniu ‘81 będziemy musieli się

zdecydować się na obronę strajkujących zakładów. To jest nasz ostateczny argument.

Sądzę, że wtedy władza się ugnie, że sama zacznie szukać porozumienia”11.

Pomysł nagłego skoku dokonanego przez hierarchiczną organizację zyskał nie-

oczekiwane wsparcie w publicystyce Jacka Kuronia. W opublikowanym pod koniec

marca 1982 r. w „Tygodniku Mazowsze” artykule pt. Tezy o wyjściu z sytuacji bez wyjścia

Kuroń zauważał, że „siłą okupanta jest dezorganizacja społeczeństwa i zdolność szyb-

kiego przerzucania z miejsca na miejsce niewielkich ilości ekip pacyfikacyjnych. Dla-

tego obecnie musimy inaczej niż przed Sierpniem ‘80 organizować się wokół ośrodka

centralnego i okazać mu pełną dyscyplinę”12. Budowa takiego ośrodka uchronić miała

młode pokolenie Polaków przed zabrnięciem w „ślepą uliczkę terroryzmu” rozumia-

ne przed Kuronia jako żywiołowe i spontaniczne stosowanie przemocy. Nie oznaczało

to wyrzeczenia się stosowania przemocy przez podziemie, gdyż jak pisał doradca So-

lidarności, „kierownictwo oporu musi przygotować społeczeństwo polskie do zlikwi-

dowania okupacji w zbiorowym, zorganizowanym wystąpieniu (…) do nawet najdalej

idących ustępstw w kompromisie z władzą. Sądzę, że wystąpienie takie może polegać

na równoczesnym uderzeniu na wszystkie ośrodki władzy i informacji w całym kra-

ju”13. Tezy te Kuroń uzasadniał tym, że „nie można budować programu na nadziei, że

generałowie i sekretarze dobrowolnie zgodzą się na kompromis. Trzeba przyjąć, że

przemoc ustępuje tylko wobec przemocy i zapowiedzieć wyraźnie, że ruch nie cofnie

się przed użyciem siły”14. Kuroń postulował zatem wybranie jakiegoś konkretnego

terminu (latem czy na jesieni) do proklamacji strajku generalnego i połączenie go

z uderzeniem na wybrane ośrodki władzy i informacji. W tym celu należy skierować

propagandę związkową do żołnierzy i milicjantów tak, aby w momencie wybuchu

społecznego przyłączyli się do strajkujących. Kuroń zauważał, że umiarkowane tezy

Prymasowskiej Rady Społecznej zostały zlekceważone przez władze i uznane za zbyt

ekstremistyczne. Episkopat stanie się pożądanym mediatorem i stroną społecznego

kompromisu dopiero wtedy, gdy ruch związkowy stanie się bardziej radykalny od hie-

rarchii kościelnej: zagrozi użyciem siły i wezwie do strajku generalnego. W tej sytu-

acji Kuroń zauważał, „że jeśli do kompromisu takiego dojdzie, to ci, którzy straszyli,

znajdą się na marginesie ówczesnego życia społecznego”15. Rodzi to pytanie o funkcję

społeczną zapowiedzi użycia siły i wezwania do strajku powszechnego przez konspi-

11 B. Lis, Zmusić władzę do porozumienia, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 11, s. 2.

12 J. Kuroń, Tezy o wyjściu z sytuacji bez wyjścia, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 8, s. 3.

13 Ibidem, s. 3.

14 Ibidem.

15 Ibidem.

243

racyjny ruch solidarnościowy, czy miał to być „straszak”, rodzaj karty przetargowej

mającej zmusić władzę do przystąpienia do negocjacji, czy też cel, jaki miała realizo-

wać Solidarność16.

3. W opozycji do alternatywnych koncepcji oporu „krótkiego skoku” czy budowy „pań-

stwa podziemnego” kształtowała się koncepcja „długiego marszu”, „podziemnego

społeczeństwa” forsowana głównie przez Bujaka i Kulerskiego. Ten pierwszy w liście

skierowanym do czasopisma „Wola” w następujący sposób uzasadniał niechęć do bu-

dowy hierarchicznych struktur: „W waszym piśmie znajdują się hasła konspiracji,

podziemnej Solidarności, a nawet przytoczony jest fragment odezwy NZS mówiący

o państwie podziemnym. Pod tymi hasłami każdy rozumie i widzi konspiracyjną siat-

kę oplatającą cały kraj, organizacyjną strukturę, hierarchiczną podległość i zależność.

Jesteśmy przeciwni takim formom organizacji. O jej niebezpieczeństwach wspomi-

nacie i można wskazać tylko hierarchię WiN, aby uświadomić sobie, jaki będzie tego

koniec. Na taką porażkę Solidarność nie może sobie pozwolić”17.

W liście z 24 stycznia 1982 r. skierowanym do Władysława Frasyniuka, Bujak i Ku-

lerski pisali: „Należy przebudować organizację związkową w strukturę zdecentrali-

zowaną i niesformalizowaną, opartą na grupach związkowców, których łączą więzy

koleżeńskie, sąsiedzkie, przyjacielskie. Przebudowy tej należy dokonywać w trakcie

działań skupionych przede wszystkim na niesieniu pomocy prześladowanym i rodzi-

nom; odrodzeniu niezależnej prasy i sieci jej kolportażu; stworzeniu nowej sieci łącz-

ności; wznowieniu ruchu wydawniczego; wypracowaniu systemu zbierania i przeka-

zywania informacji; doprowadzeniu do wytworzenia się skutecznie działającej opinii

publicznej, z którą będą musieli liczyć się służalcy; stopniowym organizowaniu bier-

nego oporu i walki cywilnej”18.

W pierwszym kwartale stanu wojennego Bujak formułował minimalne warunki

zawarcia ponownego kompromisu z władzą, którymi było: uwolnienie Lecha Wałęsy

i innych internowanych, odwołanie stanu wojennego19, zachowanie terytorialno-bran-

żowej struktury i niezmienionego składu personalnego władz związku. W zamian

za to Solidarność ograniczyłaby swoją rolę do wykonywania „zadań czysto związko-

wych”20. Działacze mazowieckiej solidarności byli również sceptyczni wobec organi-

zowania spektakularnych akcji protestacyjnych i strajkowych. Bujak argumentował to

brakiem technicznych możliwości podejmowania takich przedsięwzięć, zaś według

Kulerskiego „akcje spektakularne są daleko mniejszym środkiem nacisku na władze

aniżeli sama organizacja społeczeństwa”21.

16 Na temat strajku powszechnego w opozycyjnej myśli politycznej zob. K. Łabędź, Spory wokół zagadnień

programowych w publikacjach opozycji politycznej w Polsce w latach 1981–1989, Kraków 1997, s. 157–162.

17 Koleżanki i koledzy z Woli, [w:] Z. Bujak, Prawda, s. 148.

18 Cyt. za: Ł. Kamiński, Opozycja, s. 2.

19 Do członków „ S olidarności”. O działaniach naszego związku w obecnej sytuacji, [w:] Prawda, s. 122–123.

20 Tego się trzeba, s. 125.

21 Ibidem, s. 137.

244

Z tego powodu ukrywający się działacze mazowieckiej Solidarności byli przeciwni

tezom wysuwanym przez Kuronia. Bujak poddawał w wątpliwość tezę, że scentrali-

zowany ruch oporu jest w stanie powstrzymać falę terroryzmu. Wręcz przeciwnie,

twierdził, że scentralizowana monolityczna organizacja szybciej może ulec pokusie

stosowania. Przywódca mazowieckiej Solidarności twierdził: „Opowiadam się za ru-

chem silnie zdecentralizowanym, stosującym wiele różnych metod działania. Tylko

taki ruch – nieokreślony i różnorodny będzie nieuchwytny i trudny do pokonania”22.

Gwarantem jedności ruchu miały być wspólne cele: uwolnienie internowanych i przy-

wrócenie Solidarności. Zdaniem Bujaka należy unikać frontalnych starć z władzą,

gdyż ich uczestnicy narażają na represje władzy, a szanse zwycięstwa w obecnej sy-

tuacji są minimalne. Zamiast tego Bujak proponował strategię „wojny pozycyjnej”

– poszczególne środowiska społeczne winne wypracować mechanizmy oporu spo-

łecznego przeciwko poczynaniom władzy w różnych sferach życia społecznego: dzia-

łalność związkowa w zakładach pracy, Komitety Pomocy Społecznej działające przy

parafiach, rady edukacji narodowej, kultury, nauki. Spoiwem niezależnych poczynań

winna być działalność wydawnicza i publikacja podziemnych czasopism. Swoje prze-

myślenia podsumowywał w następujący sposób: „Nie jest to droga szybkich i efek-

townych sukcesów, lecz długiej, żmudnej pracy, wymagającej aktywności znacznej

części społeczeństwa”. Uzupełnieniem głosu Bujaka była wypowiedź Kulerskiego,

który zauważał, że nakreślona przez Kuronia alternatywa: kompromis albo rewolucja,

jest fałszywa. Może bowiem tak się zdarzyć, że władze uznają stagnację gospodarczą

i niepokoje społeczne za mniej kosztowne niż zawarcie kompromisu, a ogólnopol-

skie akcje protestacyjne okażą się lokalnymi incydentami i nie przekształcą się – jak

zakładać miał Kuroń – w powszechną rewoltę obalającą władzę. Kulerski dostrzegał

trzecią możliwość: powolny rozkład systemu umożliwiający społeczeństwu wywiera-

nie zwiększonego wpływu na władzę. W tym celu potrzebne jest „nie tyle utworzenie

Państwa Podziemnego, co zorganizowanie się w Podziemne Społeczeństwo. A zatem

nie ośrodek centralny i pełna wobec niego dyspozycyjność, lecz ruch wieloośrodkowy,

zdecentralizowany, nieformalny, składający się z niezależnych od siebie, luźno powią-

zanych grup, kół, komitetów, itp. o dużej samodzielności i swobodzie decyzji”23.

Do pomysłów swoich polemistów sceptycznie odnosił się Kuroń zauważając, że

proponowana koncepcja działania jest powtórzeniem programu KOR-u, który był

adekwatną odpowiedzią na warunki społeczne, w ramach których działała opozycja

przedsierpniowa: ludzie mieli wtedy możliwość działania, a działania te miały zagwa-

rantowaną skuteczność, zaś system, w ramach którego tworzył się ruch samoobrony,

posiadał „wewnętrzne rezerwy rozwojowe”. Stan wojenny przekreślił dwa pierwsze

warunki, gdyż władze aresztowały działaczy, a pozostali musieli się ukrywać. Według

Kuronia, „masowy ruch społeczny jest zawsze odpowiedzią na ważne cele, które osią-

gnąć można w zorganizowanym działaniu, i tylko w takim działaniu”24. Tymczasem

22 Z. Bujak, Walka pozycyjna, „Tyodnik Mazowsze” 1982, nr 8, s. 4.

23 W. Kulerski, Trzecia możliwość, „Tygodnik Mazowsze”, 1982, nr 8, s. 4.

24 J. Kuroń, Macie teraz złoty róg. List otwarty do Zbigniewa Bujaka, Wiktora Kulerskiego i innych działaczy

ruchu oporu, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 13, s. 3.

245

to, co proponowała podziemna Solidarność, nie przywróciłoby masowego ruchu – nie

był on bowiem potrzebny do działalności wydawniczej czy samokształceniowej, gdyż

taka aktywność obywała się w zasadzie bez niego, a na władzy nie wymusiłaby ona

żadnych znaczących ustępstw.

Poglądów Kuronia nie popierał siedzący w Białołęce Adam Michnik, jednoznacz-

nie opowiadając się za ideą społeczeństwa podziemnego. Michnik argumentował, że

państwo podziemne, dysponujące rządem, parlamentem i siłami militarnymi, nie

miałoby narodowego mandatu. W zamian za to postulował tworzenie „szerokiego

ruchu podziemnego na rzecz rekonstrukcji społeczeństwa cywilnego. Kształt insty-

tucjonalny tego ruchu pozostaje sprawą otwartą: (…) musi obejmować samopomoc

dla zagrożonych represjami karnymi, czy redukcjami z pracy (…) potrzebna jest ruch

samokształceniowy, koncepcyjny, wydawniczy i potrzebna jest jakaś wyłoniona z dzia-

łaczy Solidarności instytucja nadrzędna”25 koordynująca ruch oporu. Uznając za ko-

nieczne istnienie pewnego centrum oporu, Michnik przeciwstawiał się zarazem bu-

dowie centralistyczno-hierarchicznej organizacji opartej na aktywności zawodowych

konspiratorów. Według niego siła centrum koordynacyjnego mogłaby opierać się je-

dynie na zakorzenieniu w zakładach pracy. Zakładał, że tylko społeczny nacisk „aż po

strajk generalny” mógłby wymusić na władzy porozumienie i zawarcie kompromisu.

4. Pośredni wariant oporu, będący połączeniem przygotowań do strajku generalnego

i budowy zdecentralizowanych struktur, postulował Zbigniew Romaszewski.26 Opo-

wiadał się za zdecentralizowaną strukturą oporu, popierając budowę porozumień

międzyzakładowych, które siłą rzeczy przejęłyby część kompetencji władz regional-

nych. Centrum miałoby tylko wyznaczać cele i ogólne kierunki walki, zaś w sferze

wykonawczej ruch oporu winien być zdecentralizowany. W Warszawie takimi struktu-

rami pośrednimi pomiędzy kierownictwem regionu a zakładami pracy był Międzyza-

kładowy Robotniczy Komitet Solidarność i Międzyzakładowy Komitet Koordynacyjny

NSZZ Solidarność27. W sferze programowej Romaszewski był zwolennikiem rozpo-

częcia przygotowań do strajku powszechnego, który winien zmusić władzę do za-

warcia porozumienia. Winno spełniać ono trzy warunki: uwolnienie internowanych,

aresztowanych i skazanych oraz pełne przywrócenie związku (ewentualne zmiany

programowe i statutowe winien zaakceptować wyłącznie Krajowy Zjazd Delegatów).

Ponadto do porozumienia należałoby włączyć postulaty ekonomiczne: walka z bez-

robociem i uchwalenie pakietu ustaw ułatwiających działalność spółek zarobkowych

w drobnej przedsiębiorczości.

25 A.M. [A. Michnik], Kształt podziemia, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 14, s. 3.

26 Z. Romaszewski, Sierpień 1980 – Grudzień 1981. Co dalej?, Warszawa 1982. Opis sporu pomiędzy Buja-

kiem a Romaszewskim zob. A. Friszke, Regionalny Komitet Wykonawczy Mazowsze. Powstanie, struktura,

działalność (1981–1986), [w:] Solidarność podziemna, s. 419–431.

27 O historii tych struktur zob. B. Kaliski, Meandry radykalizmu. Międzyzakładowy Robotniczy Komitet „So-

lidarności” w latach 1982–1988, [w:] Ibidem, red. A. Friszke, Warszawa 2006, s. 489–530. Zob. też: P. So-wiński, Wola czyli wolność: Międzyzakładowy Komitet Koordynacyjny NSZZ „Solidarność”, tygodnik, Grupa

Polityczna, [w:] Ibidem, s. 531–547.

246

Romaszewski zakładał, że do strajku należałoby przystąpić jesienią 1982 r. przed

rozmowami Reagan–Breżniew. Perspektywa spotkania miała by powstrzymać Rosjan

od podjęcia drastycznych kroków i spowodowałaby umiędzynarodowienie strajku. We-

dług wizji Romaszewskiego, „powinien to być ogólnopolski strajk powszechny z czyn-

ną obroną zakładów pracy. W Warszawie strajk okupacyjny podjęłoby 20 do 30 dużych

zakładów pracy, pozostałe – strajk absencyjny, wspomagający. Poza tym demonstracje

i pochody odciągające część sił”28. Romaszewski również bardziej optymistycznie wi-

dział perspektywy społecznego oporu. Według niego „noc z 12 na 13 grudnia 1981 nie

była klęską narodowego powstania, była po prostu przegraną bitwą. Bitwą w wyniku,

której – używając tej analogii – utraciliśmy trochę sprzętu, zniszczone zostały struk-

tury organizacyjne, ale ocalały dwa najistotniejsze elementy pozwalające na kontynu-

owanie walki: morale i w dalszym ciągu ponad 10 mln ludzi należących do naszego

Związku”29. Romaszewski wymieniał dwa istotne kierunki działania. Jednym z nich

było kształtowanie świadomości członków związku poprzez rozwój prasy podziemnej

i wydawnictw. Istotne miejsce w kształtowaniu świadomości społecznej zajmowały

akcje ulotowe i plakatowe – stanowiły widomy dowód, dla władzy i społeczeństwa, ist-

nienia struktur podziemnych. Drugim kierunkiem działań była walka z kolaboracją.

Chociaż Romaszewski przeciwstawiał się jednoznacznie aktom terroru, to uznawał,

że dopuszczalnymi środkami w społecznym potępieniu kolaboranta są metody stoso-

wane w działaniach małego sabotażu z II wojny światowej.

Warto również podkreślić, że horyzontem oczekiwanych przemian społecznych

było ponowne zmuszenie władzy do zawarcia kompromisu z Solidarnością (gdy mowa

była o obalaniu władzy – miano na myśli ekipę Jaruzelskiego, a nie system realnego

socjalizmu) i akceptacja położenia geopolitycznego Polski.

Obok dyskusji programowych nad koncepcjami oporu toczonej na łamach prasy

podziemnej w pierwszej połowie 1982 r. wyłoniły się w sposób spontaniczny i żywio-

łowy – przez nikogo niezaprogramowane – nowe oddolne formy oporu. Były nimi

demonstracje uliczne, w których organizacji i przebiegu rola kierownictwa związ-

kowego była znikoma. Demonstracje uliczne w Warszawie 1 i 3 maja 1982 r. były

przedmiotem krytyki na łamach „Tygodnika Mazowsze”30, a stosunek do nich jednym

z powodów rozłamu w Regionalnym Komitecie Strajkowym we Wrocławiu, który do-

prowadził do wyłonienia się grupy zwolenników Kornela Morawieckiego. Założone

przez nich najpierw porozumienie, a potem organizacja Solidarność Walcząca pre-

ferowała demonstracje uliczne i inne spektakularne akcje protestacyjne jako formę

nacisku na władzę. Powodzenie demonstracji 13 czerwca 1982 r. we Wrocławiu, do

których wzywała Solidarność Walcząca, było pośrednim potwierdzeniem słuszności

28 Z. Romaszewski, Rozpocząć przygotowania do strajku powszechnego…, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 16,

s. 2.

29 Idem, Sierpień 1980 – Grudzień 1981. Co dalej? [online]www.romaszewski.pl/podstrony/publikacje/1982_

sier_80, s. 18[dostęp: 24 III 2010].

30 Świadczą o tym opublikowane listy do redakcji Komitetu Oporu Społecznego KOS ( Manifestacje nie zastą-

pią oporu na co dzień, „Tygodnik Mazowsze”, 1982, nr 14, s. 2) i Grupy Współpracy Solidarności skierowane-

go do władz regionu ( Żywiołowe wystąpienia mogą stać się szkodliwe, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 14, s. 3).

247

koncepcji oporu przyjętej przez działaczy tej organizacji. Podstawowe jednak różnice

programowe pomiędzy Solidarnością Walczącą a Solidarnością związkową dotyczyły

celów długofalowych, gdyż organizacja Kornela Morawieckiego jawnie dążyła do po-

zbawienia komunistów władzy i odzyskania przez Polskę niepodległości31.

III

Powołanie 21 kwietnia 1982 r. Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ Solidar-

ność oznaczało powstanie struktury, która wzięła na siebie obowiązek koordynowania

działań podziemnej Solidarności i opracowania programu oporu społecznego w wa-

runkach stanu wojennego32. Program ten był wypadkową formułowanych i popula-

ryzowanych w podziemnej przestrzeni koncepcji oporu społecznego. Okoliczność

ta sprawiała, że poszczególne dokumenty programowe Komisji były zbitką różnych

strategii oporu, a oświadczeniom wydawanym w poszczególnych kwestiach zarzucić

można niespójność programową. W momencie powstania gremium to przyjęło 3

oświadczenia: w sprawie form i metod działania, ugody narodowej, groźbie delegali-

zacji związku i apel o udział w protestach 13 maja 1982 r.

W Oświadczeniu w sprawie form i metod działania akceptowano wypracowane

formy oporu, zachęcając do tworzenia Komitetów Pomocy Społecznej wspierających

rodziny represjonowanych, zakładania Dyskusyjnych Klubów Solidarności, które mia-

ły wypracować taktykę Związku i zakładania drukarni i pism33. Z kolei w Oświadcze-

niu w sprawie ugody narodowej deklarowano stosowanie wszelkich form nacisku na

władze, by zmusić je do dialogu z Lechem Wałęsą i statutowymi władzami NSZZ So-

lidarność. Jako płaszczyznę negocjacji Tymczasowa Komisja Koordynacyjna przyjmo-

wała tezy Prymasowskiej Rady Społecznej. Warunkiem przystąpienia do rozmów było

zwolnienie wszystkich internowanych oraz amnestionowanie aresztowanych i skaza-

nych34. W Oświadczeniu wobec groźby delegalizacji NSZZ Solidarność deklarowano

natomiast, że w przypadku delegalizacji związku Tymczasowa Komisja Koordyna-

cyjna nie zawaha się wezwać „do strajku generalnego i do czynnej obrony zakładów

pracy”35. Wspomniane dokumenty programowe były próbą pogodzenia zwolenników

strajku generalnego i oporu wobec władzy.

W kolejnym dokumencie programowym Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej –

5 x Tak – po raz kolejny wysuwano wobec obozu władzy ofertę porozumienia naro-

31 O programie Solidarności Walczącej zob. K. Brzechczyn, Wolność, Solidarność, Niepodległość – myśl po-

lityczna Organizacji Solidarność Walcząca, [w:] Idea solidarności w kontekstach filozoficznych i historycznych, red., D. Dobrzański, A. Wawrzynowicz, Poznań 2006, s. 223–25; zob. także: idem, Program polityczny Organizacji „Solidarność Walcząca”. Próba wstępnej charakterystyki, [w:] Organizacja Solidarność Walcząca w Wielkopolsce w latach 1983–1990, pod red. K. Brzechczyna, P. Zwiernika, Poznań 2009, s. 20–33 .

32 O historii tej struktury zob. A. Friszke, Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność (1982–

1987), [w:] Solidarność podziemna…, pod red. A. Friszke, Warszawa 2006, s. 17–182.

33 Oświadczenie ws. form i metod działania, „Tygodnik Mazowsze”1982, nr 11, s. 1.

34 Oświadczenie ws. ugody narodowej, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 11, s. 1.

35 Oświadczenie wobec groźby delegalizacji NSZZ „Solidarność”, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 11, s. 1.

248

dowego, ogłaszając zarazem moratorium na przeprowadzanie akcji protestacyjnych.

Warunkiem porozumienia było: uwolnienie internowanych działaczy związkowych

wszystkich szczebli, łącznie z Lechem Wałęsą, ogłoszenie amnestii dla skazanych po

wprowadzeniu stanu wojennego, przywrócenie do pracy zwolnionych za prowadzenie

działalności związkowej i przywrócenie legalnego działania NSZZ Solidarność i in-

nych związków. W kolejnych dwóch punktach wysuwano hasło zawarcia z władzą po-

rozumienia narodowego36. Według deklaracji gwarancją trwałości porozumienia na-

rodowego było uznanie istnienia „niezależnej i samorządnej reprezentacji grupowych

interesów” polskiego świata pracy. Reprezentacją taką – jak miała „uczyć historia” –

był NSZZ Solidarność. W zakończeniu deklaracji ukrywający się działacze związkowi

oświadczali: „Poprzemy wszystkie inicjatywy władzy prowadzące do odbudowy prawo-

rządności i budowy silnej, sprawiedliwej i uczciwej administracji państwowej”37.

Swoistym podsumowaniem pierwszego okresu dyskusji programowych po wpro-

wadzeniu stanu wojennego był sygnowany przez Tymczasową Komisję Koordynacyjną

NSZZ Solidarność dokument programowy pt. Społeczeństwo podziemne, opubliko-

wany w lipcu 1982 r.38, składający się z 12 zwięzłych punktów. W punkcie pierwszym

Komisja stała na stanowisko, że „tylko ugoda społeczna” z władzą umożliwi wyjście

z obecnego kryzysu, jednakże w panujących warunkach władza zignorowała propo-

zycje ugody składane przez Związek, Kościół i różne grupy społeczne, żądając jedy-

nie spokoju, posłuszeństwa i pracy. Deklarowano, że: celem Komisji jest niezmien-

nie budowa Samorządnej Rzeczypospolitej, której projekt został nakreślony podczas

I KZD; w warunkach stanu wojennego realizacja programu może się dokonać tylko

w podziemiu; zadaniem społeczeństwa podziemnego jest nie dopuścić do rozbicia

przez władzę społeczeństwa, stymulować działania na rzecz samoorganizacji i samo-

obrony oraz podnosić poziom kultury politycznej i wychowania demokratycznego.

Autorzy proponowali 5 głównych kierunków działań: organizowanie samopomocy

dla represjonowanych i poszkodowanych wprowadzeniem stanu wojennego; budowę

niezależnego obiegu informacji obejmującego działalność wydawniczą, redakcyjną

i kolporterską; tworzenie niezależnego ruchu samokształceniowego poprzez tajne na-

uczanie, kursy samokształceniowe i zakładanie bibliotek; manifestowanie istnienia

oporu społecznego (plakaty, ulotki, demonstracje, udział w akcjach protestacyjnych

organizowanych przez ogniwa związku) i organizowanie działalności gospodarczej

(poprzez spółdzielnie i warsztaty pracy). Według autorów deklaracji „ruch społeczeń-

stwa podziemnego powinien być zdecentralizowany. Wszystkie ogniwa związku mają

obowiązek podjęcia działań inspirujących i organizujących społeczeństwo podziem-

ne. Funkcje konsultacyjno-koordynacyjne w regionach pełnią zakonspirowane regio-

nalne ciała decyzyjne. Nadają one kierunek pracy, publikują w prasie podziemnej za-

lecenia, instrukcje i odezwy programowe. Koordynację ogólnopolską zapewnia TKK

36 5 x TAK, „Tygodnik Mazowsze” 1982, nr 21, s. 1

37 Ibidem, s. 1.

38 Społeczeństwo podziemne. Wstępne założenia deklaracji programowej TKK NSZZ „Solidarność”, „Tygodnik

Mazowsze”1982, nr 22, s. 1–2.

249

[Tymczasowa Komisja Koordynacyjna]”39. Celem podziemnego oporu społecznego

było skłonienie władzy, nawet w przypadku grożącej delegalizacji związku, do poro-

zumienia się ze społeczeństwem. Społeczeństwo podziemne, jak określano, „będzie

wywierać stały nacisk na władzę, zagrozi jej pełną izolacją i zmusi do uznania faktu,

że tylko droga porozumienia prowadzi do rozwiązania problemów, przed którymi stoi

aktualnie Polska”40. W planie krótkoterminowym formułowano trzy cele: uwolnienie

uwięzionych i internowanych, zakończenie stanu wojennego i reaktywowanie nieza-

leżnego ruchu związkowego.

Uzupełnieniem deklaracji programowej było oświadczenie Tymczasowej Komisji

Koordynacyjnej NSZZ Solidarność 5 x NIE, które raz jeszcze definiowało minimalne,

niespełnione zresztą przez obóz władzy po lipcowym posiedzeniu Sejmu, warunki po-

rozumienia narodowego41. Było to: zawieszenie stanu wojennego, uwolnienie aresz-

towanych i przywrócenia NSZZ Solidarność. Zamiast zaproponować „zasady poro-

zumienia narodowego” władze powołują dyspozycyjne organizacje, jak Patriotyczny

Ruch Odrodzenia Narodowego czy Społeczna Komisja Koordynacyjna ds. Związków

Zawodowych oraz zwlekają z przedstawianiem konkretnych planów reformy gospo-

darczej. Taką postawę obozu władzy autorzy oświadczenia traktowali jako „odebranie

społeczeństwu jakiejkolwiek nadziei na polityczne i gospodarcze zmiany w Polsce.

Dalsze pogłębianie się przepaści między rządzącymi a rządzonymi dramatycznie

zmniejszy szanse wyjścia kraju z kryzysu”42.

W obu dokumentach nie wspominano o strajku generalnym jako formie nacisku

na komunistyczne władze. Przedstawione propozycje programowe w zasadzie opera-

cjonalizowały strategię „długiego marszu” – samoorganizacji społecznej. Pojednawczy

i wzywający do porozumienia ton dokumentów Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej

nie wywołał reakcji po stronie władz. Jesienią 1982 r. zdelegalizowano NSZZ Solidar-

ność. Odpowiedzią podziemnych władz związku było wezwanie do czterogodzinnego

strajku proklamowanego na 10 listopada 1982 r. Ponadto w oświadczeniu sygnowa-

nym na dzień 20 października 1982 r. zapowiedziano, że Komisja „podejmuje decyzję

o przystąpieniu na wiosnę 1983 r. do strajku generalnego”43. W innym oświadczeniu

sygnowanym tego samego dnia zapowiedziano rozpoczęcie przygotowań do strajku

generalnego. Za tymi słowami nie poszły jednak konkretne czyny, a sama deklaracja

adresowana była do władzy i miała być formą wywarcia na nią nacisku na władzę.

Stałą cechą programowych oświadczeń Komisji była próba połączenia dwóch

przeciwstawnych koncepcji oporu, co skutkowało brakiem jednolitej linii programo-

wej i wzywaniem w krótkim przedziale czasu zarówno do porozumienia narodowe-

go i działań pozytywistycznych (np. w samorządach pracowniczych), jak i do spek-

39 Ibidem, s. 2.

40 Ibidem, s. 2.

41 5 x Nie, s. 1.

42 Ibidem, s. 1.

43 Oświadczenie Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność” o strajku generalnym, [w:] Do-

kumenty, s. 92.

250

takularnych wezwań do akcji protestacyjnych i strajków (ze strajkiem generalnym

włącznie). Było to także charakterystyczne dla deklaracji programowej Komisji Soli-

darność dziś, przyjętej w styczniu 1983 r., która adresowana była do całego społeczeń-

stwa. Dokument ten rozpoczynał się od krótkiej diagnozy sytuacji społecznej, w któ-

rej stwierdzano, że „celem władzy jest zdławienie demokratycznych dążeń, rozbicie

społecznej solidarności i zaprowadzenie rządów opartych na przymusie i powszech-

nym poczuciu zagrożenia w stopniu nieznanym w Polsce od czasów stalinowskich.

Powstaje totalitarna dyktatura”44. W takiej sytuacji jedyną postawą jest opór i walka

z dyktaturą, której celem była realizacja programu I KZD zawierającego się w budo-

wie samorządnej Rzeczypospolitej. Cechami podstawowymi ustroju proponowanego

przez Solidarność była kontrola społeczna władzy: w zakładzie pracy przez samorząd

pracowniczy, w gminie i województwie – przez samorząd terytorialny, w kraju przez

demokratycznie wybrany sejm. Gwarantem praworządności byłyby niezawisłe sądy,

uspołecznienie środków produkcji oraz samorządność instytucji kulturalnych, oświa-

towych i środków masowego przekazu. W deklaracji zapewniano, że „wizja Samo-

rządnej Rzeczypospolitej nie jest sprzeczna z ideą socjalizmu, a jej realizacja nie musi

kłócić się z istniejącym ładem międzynarodowym”45. Jednakże warunkiem realizacji

programu związku jest „stworzenie sytuacji, w której władza zmuszona jest do szu-

kania kompromisu ze społeczeństwem”46, co umożliwi zapoczątkowanie procesu re-

form. Według autorów deklaracji, czynnikiem wymuszającym ustępstwa władzy jest

opór społeczny. Autorzy oświadczenia programowego nie wyobrażali sobie zawarcia

porozumienia z ówczesną ekipą Jaruzelskiego, gdyż znajduje się w nim sformuło-

wanie o dążeniu do „załamania się obecnej dyktatury”. Społeczny opór zamierzano

prowadzić w 4 płaszczyznach: front odmowy, walkę ekonomiczną, walkę o niezależną

świadomość społeczną i przygotowania do strajku generalnego.

Najpoważniejszą formą protestu był bojkot organizacji, instytucji i stowarzyszeń,

które manifestacyjnie okazują poparcie dla ekipy Jaruzelskiego, uczestniczą w stoso-

waniu represji, zastępują zdelegalizowane lub zawieszone organizacje społeczne oraz

kamuflują istnienie i funkcjonowanie totalitarnej dyktatury (PRON, OKON, FJN). Jed-

nakże autorzy deklaracji twierdzili, że zasadę bojkotu należy stosować selektywnie

– należy działać w tych instytucjach, których celem jest „zaspakajanie autentycznych

potrzeb społecznych”47. Zasadę działania w oficjalnych instytucjach określać winny

środowiskowe kodeksy postępowania, w których „selektywny bojkot” połączony zosta-

nie ze wskazaniem sfer aktywności zawodowych i społecznych. W walce ekonomicz-

nej planowano wykorzystać rygorystyczne przestrzeganie istniejących przepisów BHP

i norm pracy, ujawnianie przypadków marnotrawstwa, błędnych decyzji i przypad-

ków niesprawiedliwych decyzji kierownictwa zakładów pracy, organizując zbiorowe

petycje, odmowę pracy w nadgodzinach aż do strajku ekonomicznego. Postulowano

44 Solidarność dziś. Oświadczenie programowe TKK NSZZ „Solidarność” , „Tygodnik Mazowsze” 1983, nr 41,

s. 1.

45 Ibidem, s. 1.

46 Ibidem.

47 Ibidem.

251

również wykorzystanie samorządu pracowniczego wszędzie tam, „gdzie istnieje moż-

liwość utworzenia go tak, by służył ochronie warunków bytu załogi i obronie przed re-

presjami”48. Głównym instrumentem w walce o niezależną świadomość społeczną był

podziemny ruch wydawniczy, kółka samokształceniowe, biblioteczki, prasa. Według

autorów programu, „niezależne instytucje i inicjatywy takie, jak: rynek wydawniczy

i artystyczny, prasa i radio, oświata niezależna są naszym wspólnym dobrem”49, przy-

gotowującym do życia w demokratycznej i samorządnej Rzeczypospolitej.

W oświadczeniu programowym znalazł się również paragraf poświęcony przygoto-

waniom do strajku generalnego, którego powodzenie uzależniano od stopnia samoor-

ganizacji społecznej, akceptacji celów strajku i sytuacji międzynarodowej. Warunkiem

przeprowadzenia strajku generalnego jest sformułowanie i uzgodnienie „społeczne-

go programu minimum”, który – z jednej strony – gwarantowałby przebieg reform,

a z drugiej strony – uwzględniał „ograniczenia wynikające z wewnętrznych i między-

narodowych realiów politycznych”. Ponadto, według autorów deklaracji, „perspektywa

strajku generalnego – który jest nieuchronny według naszej oceny – nie przekreśla

programu ewolucyjnej zmiany systemu. Wskazuje tylko sposób załamania obecnej

dyktatury i stworzenia warunków wyjścia na drogę demokratycznych reform”50.

W porównaniu z deklaracją programową Społeczeństwo podziemne dokument Soli-

darność dziś charakteryzował się pewnymi wewnętrznymi napięciami i niezbornością.

W diagnozie sytuacji wspominano o powstawaniu „totalitarnej dyktatury”, z którą po-

stulowano walkę prowadzącą do jej załamania. Jednocześnie deklarowano, że walka

ta – prowadząca do realizacji programu Solidarności – ma nie być „sprzeczna z ideą

socjalizmu”. W programie znalazł się passus o strajku generalnym, który miał jednak

nie przekreślać perspektyw ewolucyjnej zmiany systemu.

Można zaryzykować tezę, że dyskusje programowe lat 1981–1983 zakreślały ho-

ryzont rozwoju opozycyjnej myśli politycznej w latach późniejszych. Dla wszystkich

bowiem późniejszych koncepcji politycznych, czy to precyzujących pomysły politycz-

no-społeczne powstałe w tych latach, czy proponujących jakąś ich alternatywę ideową,

koncepcje oporu społecznego sformułowane w latach 1982–1983 były naturalnym

punktem odniesienia.

48 Ibidem.

49 Ibidem, s. 2.

50 Ibidem.

252

naTalia Jackowska

Racja stanu w programie i działaniu Solidarności 1980–1989

Próby definiowania pojęcia racji stanu kierują uwagę ku genezie państwa i uzasadnie-

niom jego istnienia. Kłopoty z jej jednoznacznym zdefiniowaniem nieobce były wie-

lu pracom podejmującym ten temat. Autor do dziś wysoko cenionej rozprawy o idei

racji stanu Friedrich von Meinecke stwierdził, że rozległy obszar problematyki racji

stanu nie daje się wtłoczyć w ramy definicji1. Mimo to zgodzić się można, że mówimy

o priorytecie przyświecającym istnieniu państwa oraz realizacji jego zbiorowego inte-

resu, który determinuje postępowanie władz oraz jednostek w rzeczywistości (przede

wszystkim) politycznej. Arkady Rzegocki proponuje dwojaką definicję: „W węższym

rozumieniu racja stanu jest pojmowana jako uzasadnienie działania politycznego

o wyjątkowym, jednorazowym i tymczasowym charakterze, którego celem jest zapo-

bieżenie zagrożeniu istnienia wspólnoty państwowej. (…) Szersza definicja natomiast

zwraca uwagę na działanie polityczne, szczególnie o charakterze długofalowym, ma-

jące na celu zabezpieczenie żywotnych interesów państwa (…), racja stanu jest racją

istnienia państwa, jego przetrwania i rozwoju, dotyczy więc fundamentalnych inte-

resów wspólnoty politycznej”2. Wyróżnione przez tego autora obszary znaczeniowe

przybliżające kontekst definicji to racja istnienia państwa, ochrona jego fundamental-

nych interesów, realizm polityczny oraz okoliczności obiektywne, a także – negatyw-

nie – pojmowanie racji stanu jako pretekstu usprawiedliwiającego niecne czyny. Byt

państwa i jego rozwój są najważniejszymi kryteriami wartościowania, które zastąpiły

dominujący w tradycji klasycznej imperatyw dobra wspólnego.

W realiach Polski Ludowej wyswobodzonej ze stalinowskiego gorsetu Stefan Ki-

sielewski, publicysta i działacz o potencjale wielkiego polityka, wyliczał cztery sprawy

potrzebne „narodowi do pełnego życia”: istnienie biologiczne, niezależność i auten-

tyczność życia kulturalno-duchowego i obyczajowego, własne, dostosowane do jego

struktury i położenia formy ustroju społeczno-ekonomicznego oraz suwerenność

państwowa3. Choć był świadom względnego charakteru suwerenności we współcze-

snym świecie i spełnienie trzech pierwszych postulatów skłonny był uznać za zabez-

pieczenie bytu narodowego, to jednak zmagania towarzyszące do końca dziejom PRL

1 F. von Meinecke, Die Idee der Staatsräson in der neueren Geschichte, München–Berlin 1924, s. 251,259, cyt.

za: A. Rzegocki, Racja stanu a polska tradycja myslenia o polityce, Kraków 2008, s. 48.

2 Ibidem, s. 48–49.

253

koncentrowały się na próbach ich realizacji zgodnie z potrzebami i pragnieniami

Polaków.

Reprezentacja i realizacja interesów wynikających z racji stanu utożsamiane są

przede wszystkim z organami władzy państwowej. Urzeczywistniany przez nie inte-

res państwa jest wektorem łączącym szereg potrzeb i interesów organizacji państwo-

wej oraz społeczeństwa, rodzących się z podstawowych wartości rządzących polityką

państwa, jak również jego uwarunkowań geopolitycznych, gospodarczych oraz spo-

łecznych. Czy jednak zakresy pojęć racji stanu i interesu narodowego są tożsame?

Przeczą temu realia właściwe okresowi Polski Ludowej: wątpliwa legitymizacja władz,

ich fasadowy charakter, wartości realizowane w polityce państwowej, determinanty

wynikające z sojuszy międzynarodowych czy brak instytucji samorządowych. Wo-

bec takiego ograniczenia interesów narodowych rację stanu uznać można za kwestię

w wysokim stopniu marginalizowaną przez władze państwowe. Czy wobec tego była

ona realizowana w polityce wewnętrznej przez inne podmioty? Jakie formy przybie-

rała jej realizacja? Czy może mieliśmy do czynienia wyłącznie ze sferą deklaracji wer-

balnych? Przecież, jak słusznie artykułuje Kazimierz Łastawski, „dla kilku pokoleń

Polaków PRL była ułomnym państwem polskim”, a przywołując Piotra Wandycza

stwierdza, że „«okres PRL stanowił niewątpliwie formę niespotykaną uprzednio w na-

szych dziejach», tylko częściowo podobną do Królestwa Polskiego z lat 1815–1830.

PRL nie była jednak okresem «czarnej dziury» w realizowaniu celów narodu, chociaż

istniała zewnętrzna blokada uniemożliwiająca realizację polskich interesów narodo-

wych. Była to swoista koegzystencja totalitarnego państwa i suwerennego społeczeń-

stwa popieranego przez władze kościelne”4. Problem braku autentycznych instytucji

przedstawicielskich, które mogłyby być partnerem w relacjach z władzą i reprezentan-

tem interesów społecznych pojawił się wcześniej, niż w okresie strajków 1980 r. Ko-

lejne kryzysy naruszające kruchą równowagę władza – społeczeństwo coraz wyraźniej

pokazywały fasadowy charakter instytucji społecznych i państwowych: „Dochodzili-

śmy do wniosku, że my nie mamy żadnego przedstawicielstwa, żadnej jakiejś takiej

siły, która by broniła naszych praw, tych przyziemnych, tych podstawowych. I to jakby

rodziło te wszelkie działania władz torpedujące, zastraszające”5. Postulat utworzenia

niezależnych związków zawodowych pojawił się w Szczecinie w 1970 r. Odstąpiono

od niego po słynnej obietnicy radykalnej poprawy warunków życia złożonej przez

Edwarda Gierka. Zapis ewolucji świadomości obywatelskiej, jaki daje się zrekonstru-

ować z doświadczeń i relacji, pokazuje istotny wpływ cyklicznie powracających kryzy-

sów politycznych na dojrzewanie postaw, które ostatecznie ujawniły swą siłę w ruchu

Solidarności i okazały się odporne na stłumienie, nawet przez stan wojenny. Niemałą

przy tym rolę odegrały środki przekazu wolnego słowa, tak zagraniczne (Radio Wolna

Europa, Głos Ameryki, BBC), jak i cieszące się względną swobodą czasopisma katolic-

3 S. Kisielewski, Czy neopozytywizm? , [w:] J. Kloczkowski (red.), Realizm polityczny. Przypadek polski. Wybór tekstów, Kraków 2008, s. 302. Tekst opublikowany został pierwotnie w 1956 r. na łamach „Tygodnika Powszechnego”.

4 K. Łastawski, Polska racja stanu po wstąpieniu do Unii Europejskiej, Warszawa 2009, s. 67.

5 I. Krzemiński (red.), Solidarność – doświadczenie i pamięć, Gdańsk 2010, s. 121.

254

kie, spośród których najszersze oddziaływanie posiadał „Tygodnik Powszechny”6. Do-

datkowym, negatywnym czynnikiem burzącym autorytet państwa w okresie PRL był

jego represyjny charakter, co wytwarzało ostrą polaryzację między państwem a jego

obywatelami. Splot powyżej zasygnalizowanych, niestanowiących przecież pełnej listy

czynników cechujących lata Polski Ludowej pomaga zrozumieć wagę formującej się

w tak opresyjnych warunkach świadomości obywatelskiej dla rozwoju wydarzeń po

1980 r.

Użycie pojęcia racji stanu w kontekście programu i działania Solidarności w latach

1980–1989 może się wydawać w potocznym rozumowaniu niespójne. Nasuwa wątpli-

wości odnoszące się do definicji, zarówno w sferze przedmiotowej, jak i podmiotowej.

Jeśli traktować będziemy o Niezależnym Samorządnym Związku Zawodowym z lat

1980–1981, uwzględnimy jego dokumenty programowe oraz stanowiska w toczącej

się dyskusji z władzami państwowymi różnych szczebli, nie wyczerpie to całego spek-

trum stanowisk, które petryfikowane były na forum tej organizacji. Próba opisu lat

późniejszych – stanu wojennego i Solidarności podziemnej – potęguje te trudności,

nie tylko ze względów źródłowych, ale dynamiki aktywności działaczy oraz różnicowa-

nia stanowisk w reakcji na zmiany w sytuacji wewnętrznej i międzynarodowej kraju.

Trudności te stanowią pochodną dyskusji toczącej się od lat i przybierającej na sile

w latach kolejnych jubileuszy porozumień sierpniowych: czym właściwie była Solidar-

ność, która zainicjowała zmianę systemową na skalę europejską? Dążność do precyzji

odpowiedzi może się okazać pułapką, gdyż zjawisko to wymyka się klasycznym defi-

nicjom związku zawodowego czy ruchu społecznego zarówno w analizie programów,

jak i praktyce pierwszych 16 miesięcy oraz lat późniejszych.

Drugą trudność nasuwa pojęcie racji stanu ze względu na swoją potencjalną wie-

loznaczność, a także wykorzystanie (często instrumentalne) w praktyce i myśli poli-

tycznej. Pojęcie to należało raczej do zasobu słownictwa władzy, niż rodzącej się opo-

zycji, której działalność – jak sugerowano – godziła w tę właśnie wartość. Kierując się

logiką władz, można stwierdzić, że samo istnienie niezależnego ruchu związkowego

musiało naruszać rację stanu socjalistycznego państwa sprzymierzonego w konstytu-

cyjnie gwarantowanym sojuszu ze Związkiem Radzieckim. Działalność i deklaracje

programowe mieszczące się w publicznym nurcie aktywności Solidarności cechowa-

ło istotne samoograniczenie. Mimo to, postulowane zmiany wybiegały przecież poza

sferę ochrony praw i interesów pracowniczych czy relacji obywatela z aparatem pań-

stwowym.

Trzecia uwaga dotyczy wpływu perspektywy historycznej, z jakiej oceniać może-

my wątek refleksji o państwie i jego celach, zawarty w programach Solidarności lat

80-tych. Można ją ująć w trywialnym stwierdzeniu, że ostatecznie państwo, o które-

go kształt walczyła wówczas Solidarność, nie istnieje. Nie przetrwał jego ustrój, na-

wet z wprowadzonymi w drugiej połowie lat 80-tych zmianami idącymi w kierunku

kontroli procesu prawodawczego oraz ochrony praw jednostki (Trybunał Konstytu-

cyjny oraz instytucja Rzecznika Praw Obywatelskich) czy swobód gospodarczych,

6 Ibidem, s. 121–122.

255

ostatecznie załamał się system partyjny, a także diametralnie zmieniła się mapa

geopolityczna Europy. A jednak nie oznacza to kapitulacji idei, które przyświecały

od początku wolnemu ruchowi związkowemu. To, co z jego doświadczeń pozostało,

tworzy do dziś tkankę ideową i instytucjonalną III Rzeczpospolitej, święcąc także –

może do końca niedocenione – triumfy w innych krajach. Mówimy więc o wpływie

Solidarności na racje istnienia i kształtu państwa, korzystając z liczącego 3 dekady

doświadczenia, które przesądziło o trwałości idei zapoczątkowanej w 1980 r. pod

bramą Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Nie oznacza to ahistorycznego przykładania

obecnej miary do postulatów sprzed 30 lat; solidarnościowe postulaty i idee okaza-

ły się silniejsze niż ustrój oparty na antropologicznym błędzie zniewolenia człowie-

ka. Dzięki temu możemy dziś oceniać efekty takiej ich implementacji, jaką trudno

było sobie wyobrazić nawet w okresie entuzjastycznych początków niezależnego ru-

chu związkowego. Idee Solidarności przerosły cele wytyczone przez swoich twórców.

Upominanie się przez środowiska opozycyjne o respektowanie gwarantowanych

przez Konstytucję podstawowych praw i wolności czy zabiegi na rzecz porozumienia

z sąsiednimi narodami dla przezwyciężenia trudnej przeszłości, jakich najlepszym

przykładem jest orędzie biskupów z 1965 r. nawołujące do dialogu z Niemcami, wy-

kraczały poza doraźną sferę interesów politycznych. Były zorientowane długofalowo

w dążeniu do stabilnego i bezpiecznego umiejscowienia Polski w Europie, choć prze-

cież okoliczności chwili nie były dla nich sprzyjające. Właśnie ta cecha – podejmo-

wanie działań wykraczających poza doraźną koniunkturę polityczną, a nawet wbrew

panującej koniunkturze – sytuuje wspomniane dążenia w kategorii racji stanu.

Pojawienie się na scenie politycznej Polski Ludowej Solidarności przyniosło za-

sadnicze zmiany w panującym systemie politycznym, jak i w świadomości społecz-

nej, a co za tym idzie, w percepcji państwa. Paleta postaw rozciągać się odtąd miała

od walki z państwem po walkę o państwo, sięgając do genezy istniejącej od 1944 r.

formy ustrojowej7. W pisanej niemal na gorąco syntezie dziejów 16 solidarnościo-

wych miesięcy Jerzy Holzer podkreślał, jak ogromne znaczenie dla ich przebiegu

miały utrwalone w zbiorowej świadomości dzieje powojenne, a szczególnie wiedza

i emocje towarzyszące konfliktom komunistycznej władzy ze społeczeństwem8. Ich

wykorzystanie nie miało wszelako charakteru wyłącznie defensywnego, łączyło się

z umiejętnym operowaniem uniwersalnym i europejskim dorobkiem w zakresie praw

człowieka. Powołując się w konkretnych sytuacjach na podstawowe prawa jedno-

stek i zbiorowości, Solidarność zabiegała o ich respektowanie, budując jednocześnie

świadomość podmiotowości obywatelskiej. Przykładem może służyć jedna z uchwał

I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ Solidarność – „w sprawie walki psychologicznej

z narodem”9. Realia kryzysu gospodarczego nakazywały myślenie kategoriami zabez-

pieczenia elementarnych potrzeb. Reprezentujący na Zjeździe region łódzki Marek

7 R. Matyja, Państwowość PRL w polskiej refleksji politycznej lat 1956–1980, Kraków – Nowy Sącz 2007, s. 381–382.

8 J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981. Geneza i historia, Paryż 1984, s. 9.

9 „Tygodnik Solidarność” nr 28 z 9 X 1981 r., s. 6.

256

Edelman mówił o wyżywieniu jako największej bolączce Łodzi: „Delegaci oczekują od

nas ostrego występowania na rzecz pełnej kontroli nad żywnością. Nie trzeba się temu

dziwić – tyle lat ten naród był oszukiwany i teraz nie wierzy, że nie ma zapasów. Jeśli

ich rzeczywiście nie ma, to czemu bać się kontroli społecznej? Gdyby pozwolono na

taką kontrolę, pomogłaby ona uwiarygodnić rząd10”. Podobne wypowiedzi były nie tyl-

ko przejawem dyplomatycznej zręczności działaczy Solidarności czy chęcią uniknię-

cia konfrontacji (nawet tylko werbalnej) z władzami na wszystkich frontach, ale świa-

dectwem realizmu w szacowaniu rzeczywistych możliwości chwili. „Źle służy krajowi

ten, kto w chwili obecnej wprowadza stan napięcia, prowokuje konflikty czy szerzy

panikę. Rzecz idzie o racje najwyższe, o losy narodowe. NSZZ «Solidarność» na tym

gruncie deklaruje pełną gotowość współuczestnictwa w sojuszu rozumu, rozsądku

i narodowej odpowiedzialności” – głosiło oświadczenie Krajowej Komisji Porozumie-

wawczej z 10 grudnia 1980 r.11 O żywotności pojęć racji stanu i pokrewnych w retoryce

tamtego czasu świadczyły też kontrowersje wokół wypowiedzi ks. Alojzego Orszulika,

dyrektora biura prasowego Episkopatu Polski, który skrytykował środowiska opozycji

za działania pozbawione poczucia odpowiedzialności i szkodzące racjom narodowym

i państwowym. Także KSS KOR w reakcji na te słowa oświadczył: „Nigdy nie wzywa-

liśmy do działań pochopnych, nieprzemyślanych, działań, które nie uwzględniałyby

międzynarodowego położenia naszego kraju”12.

Świadomość ograniczeń przyjmowana była w kategoriach realizmu politycznego,

niepłynącego jednak z takich kalkulacji, jak jeszcze dwie dekady wcześniej, kiedy gru-

py kontestujące istniejący porządek PRL skłonne były aprobować „ulepszony” socja-

lizm z „ludzką twarzą” jako możliwą drogę wyjścia z impasu. Powstanie Solidarności

tę alternatywę wykluczyło, ukazując społeczny potencjał otwarty na zmianę. Ograni-

czenia wynikające ze świadomości dyktatu przemocy przyjmowane były tylko jako za-

grożenie mogące zaprzepaścić dotychczasowy dorobek zmiany. Nie darmo okres ten

był nazywany karnawałem Solidarności, co utrwaliło się także w jego historiografii.

Badacze analizujący wypowiedzi świadków tamtego czasu zauważają: „Czas Solidar-

ności to okres odczucia wolności, spontanicznego samoorganizowania się i działania

oddolnego. Wróciło w wywiadach to słowo, tak ważne na początku i w późniejszych

latach osiemdziesiątych: «oddolne» działanie, a więc coś, co wyrastało z inicjatyw zwy-

kłych ludzi”. To, co jeszcze ważniejsze, oddaje najlepiej inny cytat z opracowania kilku

wywiadów: „Respondenci opisują poczucie wielkiej wspólnoty, życzliwości, poczucia

jednomyślności, atmosferę współpracy i, co ważne, tolerancji dla innych poglądów13”.

Tego kapitału społecznego nie zdołał zniweczyć późniejszy rozwój wydarzeń, zmie-

rzający w kierunku radykalizacji nastrojów i działań związku zawodowego oraz eska-

lacja napięć, zakończona wprowadzeniem stanu wojennego.

Hasła przyświecające w latach 80-tych ruchowi Solidarność dotyczyły zmian w sys-

temie ustrojowym i społecznym Polski, jednak ze względu na liczne ograniczenia

10 Powiedzieli nam, w: „Tygodnik Solidarność” nr 28 z 9 X 1981 r., s. 7.

11 J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981, s. 162.

12 Ibidem, s. 163.

257

nie zawsze znajdowały odzwierciedlenie w deklaracjach i programie. Samo natomiast

pojęcie racji stanu, chętniej wykorzystywane przez propagandę władz państwowych

i partyjnych, bliższe było próbom uzasadnień stanu wojennego niż opozycyjnym po-

mysłom zmiany systemowej. Destrukcyjny wpływ stanu wojennego polegał nie tylko

na rozwianiu nadziei na kontynuowanie zmian systemowych w duchu postulatów

Solidarności, ale zaprzepaścił skromne przejawy aprobaty dla państwa. Z punktu wi-

dzenia opozycji zostało ono całkowicie zawłaszczone przez aparat nacisku i represji

zmierzający do unicestwienia demokratycznego ruchu. Stan wojenny był najjaskraw-

szą emanacją diagnozy postawionej przez Jacka Kuronia, że lata 80-te były czasem

konfrontacji społeczeństwa i państwa. Postawione naprzeciw siebie obozy – rządzą-

cych oraz niegodzącej się na kontynuowanie takiego sposobu rządzenia opozycji, któ-

ra przybrała formę masowego ruchu społecznego – były w istocie nierozwiązywalnym

węzłem sporu. Jeśli przyjmiemy założenie Mirosława Dzielskiego (poparte podobny-

mi stwierdzeniami uczestników opozycji), mówiące o „utracie jadu w ideologicznym

żądle komunizmu”14, nie sposób pominąć innej konstatacji tego autora, wskazującej

na pryncypialne stanowisko opozycji, odzwierciedlające równie pryncypialne stano-

wisko rządzących. Nawet bowiem pozbawieni ideologii nie mogli przystać na mak-

symalistyczne żądania demokracji, gdyż narażaliby się na utratę – jak pisał Dzielski

– „wszystkiego, być może z życiem włącznie”. Drogą do demokracji najwyższej próby

– demokracji wolnościowej – mogła być zdaniem tego autora stopniowa liberalizacja

systemu łączącego autorytarne rządy ze swobodami produkcji, podróży i samorządem

terytorialnym. „Z demokratyzacją naprawdę można zaczekać na lepsze czasy” – pisał,

wskazując przykłady Hiszpanii, Portugalii, Brazylii, Chile i Argentyny jako stadiów

ewolucji od autorytaryzmu ku demokracji15. Oceniane w tej perspektywie polskie star-

cie 13 grudnia 1981 r. zdawało się nieuniknione ze względu na maksymalizm postu-

latów i oczekiwań opozycji oraz społeczeństwa. Miejsce na kompromis znalazło się

dekadę później – wówczas diametralnej zmianie uległy również czynniki zmiany na-

leżące do porządku międzynarodowego. Początek lat 80-tych pozwalał klasie rządzącej

umocnić swe pozycje, korzystając z sojuszniczego wsparcia, a zepchnięta do defen-

sywy opozycja nie mogła występować w roli równoprawnego partnera kompromisu.

Siła, jaką dysponowała w 1981 r. władza w Warszawie, była tylko jednym z czynników

wykluczających porozumienie. Ideologiczna dominacja jawiła się wówczas jako na-

rzędzie wystarczające do władania wschodnią częścią kontynentu; po stronie władz

nie dostrzegano potrzeby bardziej długofalowego myślenia o sposobach absorpcji roz-

budzonego w 1980 r. ruchu społecznego. Uległ on w okresie stanu wojennego osła-

bieniu i defragmentacji, jednak zabrakło przekonywujących argumentów ze strony

rządzących, które wypełniłyby miejsce zarzuconych postulatów sierpniowych. Zgod-

nie z często powtarzanym stwierdzeniem, argument siły nie był w stanie zastąpić siły

13 I. Krzemiński (red.), Solidarność – doświadczenie, s. 73.

14 M. Dzielski, Budowa historycznego kompromisu, [w:] J. Kloczkowski (red.), Realizm polityczny, s. 379.

15 Ibidem, s. 382.

258

argumentów, władza znajdowała się w ideowym dryfie, który po kilku latach sprawił,

że także dla niej szansa kompromisu przy Okrągłym Stole była zaskoczeniem.

Pojawiające się, także w badaniach prowadzonych z obecnej perspektywy doświad-

czenia historycznego, oceny stanu wojennego wskazują wśród efektów jego wprowa-

dzenia przede wszystkim strach i żal z powodu załamania się etapu niezwykłego i nio-

sącego wiele nadziei na odmianę sytuacji w kraju. Był to również moment, w którym

sytuacja stała się jasna i klarowna – podział na społeczeństwo i aparat represji czynił

ogląd rzeczywistości prostym i jednoznacznym. Jednak sama decyzja o wprowadze-

niu stanu wojennego nie była oceniana w równie jednoznacznych, czarno-białych

kategoriach. Stan narastającej konfrontacji, zmęczenie trudną sytuacja bytową (choć

też stymulowaną celowo), przede wszystkim zaś obawy przed radziecką interwencją

skłaniały do jej akceptacji, co wcale nie było tożsame z poparciem reżimu16. Zetknię-

cie się z sytuacją zagrożenia egzystencji narodowej nakazywało zachować rozsądek

dla uniknięcia powtórki krwawych epizodów historii, jak choćby żywych w nieodległej

pamięci zbiorowej wydarzeń na Wybrzeżu, a nowe doświadczenie Solidarności rozbu-

dziło nadzieję, że niemożliwy jest całkowity powrót do stanu sprzed 1980 r. Strategia

przywódców Solidarności od początku jego istnienia stanowiła formę kompromisu

między maksymalizującymi swe oczekiwania i żądania idealistami a realistami skłon-

nymi obierać taktykę małych kroków dla osiągania większych celów. Podział ten obra-

zowo przedstawiają okrzyk: „I niech oddadzą Lwów!”, jaki dobiegł z głębi sali podczas

redagowania 21 postulatów w Gdańsku17, a później dialog między Sewerynem Jawor-

skim a Tadeuszem Mazowieckim podczas ich spotkania na więziennym spacernia-

ku: „No, panie Redaktorze – mówiłem ostrzej. Ja: No, mówiłem mądrzej. S: Na nic

się ta Pana mądrość zdała. Ja: Ani Pańska ostrość. Ten dialog został uznany potem

w celi w Strzebielinku i w Jaworzu za dobre motto do książki. Spór, którego nie można

będzie rozstrzygnąć”18. Spór pozostanie z pewnością nierozstrzygnięty, choć podkre-

ślić trzeba, że liderzy Solidarności podejmowali decyzje w warunkach ograniczonej

wiedzy o całokształcie bieżących okoliczności. Nie mogli m.in. wiedzieć, że ZSRR

jest niezdolny do podjęcia równoległej interwencji militarnej w Afganistanie i w Pol-

sce, czy oszacować rzeczywiste rozmiary dokonywanej manipulacji, zmierzającej do

obarczenia Solidarności odpowiedzialnością za załamanie gospodarcze. Perspektywa

siłowego rozwiązania powstrzymującego niezależny związek zawodowy przybliżyła

się przynajmniej od czasu tzw. kryzysu marcowego w 1981 r. Strategie realistów za-

częły zyskiwać dominującą pozycję, potwierdzoną rozwojem wydarzeń. Mimo to, był

to krąg bez wyjścia: państwo przygotowywało się do użycia siły, związek zawodowy

próbował egzekwować swe kompetencje w warunkach narastającego kryzysu, a roz-

budzone nadzieje społeczne grzęzły w coraz trudniejszej rzeczywistości. Z punktu

widzenia imperatywu zachowania tkanki społecznej i ochrony przed najgorszymi

16 I. Krzemiński (red.), Solidarność – doświadczenie, s. 153–160.

17 R. Terlecki, Realizm i idealizm w czasach pierwszej „Solidarności” (między zdradzonym powstaniem a sa-

moograniczającą się rewolucją), [w:] J. Kloczkowski, M. Szułdrzyński (red.), Patriotyzm i zdrada. Granice realizmu i idealizmu w polityce i myśli polskiej, Kraków 2008, s. 194.

18 T. Mazowiecki, Internowanie, Warszawa – Londyn 1983, s. 20.

259

konsekwencjami możliwych wydarzeń było mniej nieistotne, czy stan wojenny jest

manewrem ekipy gen. Wojciecha Jaruzelskiego, broniącego się przed utratą władzy,

czy próbą uprzedzenia interwencji zewnętrznej. Niezależny związek zawodowy, któ-

rego powstanie stanowiło realizację pierwszego z 21 postulatów strajkowych Sierpnia,

został zdelegalizowany i faktycznie rozbity, pozbawiony przywództwa i wystawiony na

działania propagandowe dezawuujące pamięć o jego działaniach.

Etap działalności podziemnej pokazał wielość postaw i nurtów, które skorygowa-

ne o najświeższe doświadczenia bardziej uwzględnić musiały perspektywę długiego

trwania i strategię małych kroków. Dając się skusić nieweryfikowalnym hipotezom

o możliwych alternatywnych modelach rozwoju sytuacji, Ryszard Terlecki pisze: „Re-

aliści w grudniu 1981 r. nie mieli poważnych konkurentów, a szansa zwycięstwa «So-

lidarności» w domowej wojnie z perspektywy obecnego stanu wiedzy nie wydaje się

zbyt pociągająca, nie tylko z powodu skali ofiar, jakie pociągnęłaby za sobą. Ocenia-

jąc ówczesną sytuację międzynarodową, nie potrafimy odpowiedzieć na pytanie, czy

kryzys przypominający swą skalą rok 1956 na Węgrzech nie doprowadziłby do wy-

darzeń, których konsekwencją mogłoby być przedłużenie istnienia «imperium zła»

i trwanie zimnej wojny przez kolejne dziesięciolecia”19. Wydaje się, że także rozpatru-

jąc bardziej korzystne dla dalszej egzystencji Solidarności scenariusze, trudno byłoby

znaleźć wyjście z sytuacji 1981 r., szczególnie jeśli weźmiemy pod uwagę otoczenie

międzynarodowe. Nie był to czas długoterminowej stabilności sił na osi Wschód–Za-

chód, jaki determinował położenie Europy w latach 60-tych, ale dynamika bipolar-

nej konfrontacji przybierała dopiero na sile. Dla obserwatorów globalnej konfrontacji

istotny był przypadek Afganistanu, ale w skali Europy sytuacja Polski w okresie So-

lidarności oraz stanu wojennego dopiero miała stać się dowodem słabości systemu

totalitarnego. Działania zdelegalizowanej Solidarności zdawały się przybliżać raczej

do wspomnianych wcześniej sfer „potrzebnych narodowi do pełnego życia”, o jakich

pisał przed wielu laty Stefan Kisielewski: dbałości o istnienie biologiczne oraz nieza-

leżności i autentyczności życia kulturalno-duchowego, niż do kształtowania racji bytu

ustrojowego i państwowego. Rozbite struktury ruchu oraz potrzeba pomocy ofiarom

poszkodowanym przez stan wojenny skierowały aktywność na bardzo praktyczne tory.

Towarzyszył jej rozwój różnorodnych form oporu społecznego, demonstrującego dez-

aprobatę i sprzeciw wobec rozwiązań zaprowadzanych przez wojskowy reżim. Odwo-

łania, często bardzo dosłowne, do tradycji historycznej państwa podziemnego okresu

Armii Krajowej czy nawet powstania styczniowego służyły wzmocnieniu przekazu

wartości demonstrowanych jako sprzeciw wobec łamania podstawowych praw ludz-

kich i obywatelskich oraz towarzyszącej mu instrumentalizacji obowiązujących norm.

Formowało to dość paradoksalną sytuację rozdwojenia świadomości państwowej:

kwestionowano posunięcia władz i odmawiano im legitymizacji, ze względu na oczy-

wiste pogwałcenie porozumień sierpniowych i zainicjowanego nimi modelu dialogu

władza–społeczeństwo, a jednocześnie próbowano formować świadomość zbiorową

na bazie doświadczeń historycznych z czasów zmagań z okupantami i zaborcami. Ani

19 R. Terlecki, Realizm i idealizm, s. 201.

260

jedno, ani drugie nie służyło zintegrowaniu poczucia wspólnoty narodowej i społecz-

nej z instytucjami państwa; w obu ujęciach państwo było tworem obcym i wyalieno-

wanym, raczej celem sprzeciwu, na pewno nie wartością integrującą. Utożsamianie

państwa z panującym systemem politycznym zepchnęło ideę państwową na dalszy

plan, choć przecież dążeniom Solidarności nie przyświecała idea anarchistyczna.

Dziesięciolecia, jakie upłynęły od momentu zerwania tradycji suwerennej państwo-

wości, były wystarczająco długie, aby pokolenie Solidarności zmuszone było poszuki-

wać swojego modus vivendi z państwem, znacznie bardziej radykalnego niż gdyby był

on wyniesiony z przeżycia pluralizmu politycznego II Rzeczpospolitej. Może nawet

maski historyczne, jakie próbowano przykładać do oblicza i programów niezależnego

ruchu społecznego początku lat 80-tych brały genezę częściej z myśli działaczy i publi-

cystów starszego pokolenia, znających z własnego doświadczenia przedwojenne wcie-

lenie wolnej Rzeczpospolitej. Młodszym, wśród których byli założyciele Solidarności,

bliższe było hasło Jacka Kuronia: nie palcie komitetów, zakładajcie własne. Syntety-

zowało ono doświadczenie powojennych zmagań społeczeństwa z władzą: zawierało

wnioski z doświadczeń Wybrzeża 1970 r., ale również świadczyło o braku wiary w moż-

liwość „odzyskania” państwa z rąk komunistów. Zawiodły próby reform w 1956 r.,

w 1968 r. odpowiedzią była przemoc i terror psychologiczny, postępująca alienacja

aparatu władzy uniemożliwiała zmiany w obrębie panującego systemu. Od połowy lat

70-tych stawało się jasnym, że idee głoszone przez opozycję oraz jej działalność mu-

szą zmierzać do takiej ewolucji systemu, która nie naruszając geopolitycznej pozycji

Polski, dawałyby szansę zmian wewnętrznych w opozycji do władz, bez liczenia na

ich elastyczność. Nieskuteczne próby zmian wewnątrzsystemowych zastąpić musiała

opozycja antysystemowa.

Alternatywa, jaka wyłoniła się w epoce Solidarności, zakładała organiczną pracę

tworzenia struktur oddolnych, które krok po kroku, poczynając od związków zawodo-

wych, miały budować praworządność i demokrację wewnątrz struktur państwowych.

Wielki kompromis na rzecz demokracji w 1981 r. nie był jeszcze możliwy, a ze wzglę-

du na uwarunkowania zewnętrzne nie miało nawet znaczenia, czy wolny związek

zawodowy zmagał się z instytucją państwa, czy też ze sprawującym władzę establi-

shmentem. Myśl Mirosława Dzielskiego o poszukiwaniu możliwości organizowania

się społeczeństwa wokół idei sprawiedliwości, godności i równości jako drodze ku

demokracji wolnościowej okazała się słuszna, tyle że czasem jej urzeczywistniania nie

był posierpniowy „karnawał Solidarności”, a znacznie trudniejsza dekada lat 80-tych:

„Niezależne i w ramach tak zwanej legalności działające związki zawodowe, komite-

ty ochrony, towarzystwa naukowe, samorządy osiedlowe, wiejskie itp. mogą stać się

dla naszego społeczeństwa praktyczną szkołą wolności. Podkreślam – wolności, a nie

demokracji, którą będzie można urzeczywistnić dopiero jako tej wolności ukorono-

wanie. Demokracja wolnościowa jest bowiem najwyższym piętrem gmachu wolności

i nie można jej zbudować nie postawiwszy uprzednio całego gmachu. Powinni to brać

pod uwagę obywatele, którzy pragną być politycznie aktywni. Ta wiedza ułatwić może

porozumienie między władzą a aktywną częścią społeczeństwa. Zorganizowanie się

społeczeństwa wokół różnych żywych idei uczyni to społeczeństwo podmiotowym.

261

Nauczy się ono stawiać swoje postulaty świadomie i spełni w ten sposób warunek

konieczny z jego strony do kompromisu”20.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na pojęcie „żywych idei”. Urzeczywistnienie

kompromisu w 1981 r. nie było możliwe z powodów geopolitycznych, ale dekadzie

zapoczątkowanej stanem wojennym władze nie miały do zaproponowania wiarygod-

nych idei ani programu, które zajęłyby miejsce zdelegalizowanego związku. Tą żywą

ideą pozostawała, mimo organizacyjnych słabości, właśnie Solidarność jako synonim

zainicjowanych przemian wolnościowych. Wokół tej idei formowały się fundamen-

ty podmiotowości obywatelskiej, które umożliwiły nawiązanie dialogu i kompromis

Okrągłego Stołu. Realizacja celów, jakie stawiała przed sobą Solidarność, została sta-

nem wojennym zniweczona, jak oceniano to po jego wprowadzeniu czy – jak miało

się okazać – odsunięta w czasie. Najważniejszym, co pozostało w spuściźnie legalnej

Solidarności, okazały się nie cele, lecz metody działania: „Nie łączyła swych planów

z nadziejami na pomoc mocarstw zachodnich, ich nacisk na Moskwę – jak niegdyś

czyniło PSL. Nie łączyła ich z nadzieją na znalezienie własnej drogi czy ścieżki do Mo-

skwy dla przekonania radzieckich przywódców o swej socjalistycznej prawowierności

– jak tego próbował dokonać PPS. Nie spodziewała się niczego, a w każdym razie zbyt

wiele od partyjnej odgórnej reformy – inaczej niż rewizjoniści 1956 r. Nie ufała też

obietnicom demokratyzacji związków zawodowych, zapowiedziom konsultacji z ro-

botnikami i respektowania osiągniętego poziomu życia – pomna zawodu po 1970 r.”21

Wykorzystała doświadczenie i przestrogi z historii zmagań z komunistycznym reżi-

mem, ale trafiła na czas, gdy istotniejsze od działań okazały się idee. Partia przestała

być wiarygodna wskutek własnej demoralizacji, utraty „jadu w ideologicznym żądle”,

tak bardzo słaba, że – jak zauważył Jerzy Holzer – inaczej niż podczas wcześniejszych

kryzysów, ani ekipa rządząca, ani konkurencyjne wobec niej koterie nie próbowały na-

wet manipulować odgórnie przebiegiem wydarzeń. Konfrontacja władza–społeczeń-

stwo była iście czarno-biała, a na tym tle argumenty opozycji poparte pokojowymi

metodami działania znalazły aprobatę społeczną.

Nie sposób nie uwzględnić w tym miejscu roli Kościoła katolickiego w kształtowa-

niu metod działania i tworzeniu fundamentów idei solidarnościowych. Realizowana

ona była na płaszczyźnie symbolicznej, choć przecież równie silnie wpływającej na po-

stawy, np. poprzez obecność duchownych wśród strajkujących czy odwołania do sym-

boliki religijnej. Realne zaangażowanie przedstawicieli Kościoła wyglądało odmien-

nie, obok duszpasterzy silnie utożsamiających się z ruchem Solidarności zauważalny

był dystans i ostrożność, poczynając od szczebla Episkopatu Polski aż po szeregowych

księży. Nie budzi jednak wątpliwości fakt, że relacje te zmieniły się w okresie stanu

wojennego i później; zabójstwo ks. Jerzego Popiełuszki stonowało pomoc podziemnej

Solidarności, umocniło jednak pogląd o potrzebie trwania Kościoła z ludźmi podda-

nymi próbie22. Istotniejsze dla rozważań o kształtowaniu się metody działania Soli-

20 M. Dzielski, Budowa historycznego kompromisu, s. 387.

21 J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981, s. 350–351.

22 Por. I. Krzemiński (red.), Solidarność – doświadczenie, s. 133–135.

262

darności jest doświadczenie świeckich chrześcijan, którzy z formacji duszpasterskiej

i zasad religijnych czerpali motywację do działania w niezależnym ruchu społecznym.

Szczególnie dla młodszych pokoleń w Polsce Ludowej nie było poza Kościołem możli-

wości gromadzenia doświadczeń w wolnej działalności społecznej. W czasach Solidar-

ności odegrały one rolę wzorcotwórczą: „Myślę, że gdyby nie ta dojrzałość wyniesiona

z tych studiów swoich, z formacji duszpasterskiej, wpierw młodzieżowej, później aka-

demickiej, później doświadczenia z tego początku pontyfikatu, to byśmy z taką deter-

minacją pewnych rzeczy nie robili”23. Wreszcie doświadczenie związane z wyborem

Karola Wojtyły na papieża i jego pierwsza podróż do Polski w 1979 r. pozwoliły osza-

cować potencjał społeczny skupiony wokół pozytywnych wartości odwołujących się do

godności osobowej człowieka, a nie do kolektywnych nakazów. Również te wydarze-

nia muszą być rozpatrywane przede wszystkim na płaszczyźnie religijnej i symbolicz-

nej, ale ich specyfika sprawiła, że znalazły przełożenie na konkretne działania. Papież

przecież nie nawoływał do działań politycznych, ale apel o odnowę oblicza ziemi od-

czytany został nie tylko w kategoriach teologii czy eschatologii. W relacjach zebranych

po latach znalazło się wspomnienie reakcji na te słowa: „No tak, trzeba coś z tym zro-

bić... Tylko co?”24 W osobie papieża-Polaka dowartościowane zostało poczucie dumy

narodowej, a nauczanie społeczne o godności osoby ludzkiej trafiło w sedno polskich

zmagań z kolektywistycznym systemem. Przesłanie Kościoła i słowa papieża niosły

w sobie wiele elementów akceptowanych także przez ludzi innych światopoglądów,

kierujących się zasadami poszanowania praw człowieka i swobód obywatelskich. Nie-

mniej ważne były zachęty do zaangażowania, aktywnego udziału w życiu społecznym,

kształtowanie odpowiedzialności za dobro wspólne, przeciwstawiające się bierności

i apatii.

Żaden wcześniejszy kryzys polityczny nie toczył się przy tak dużym zaangażowa-

niu społecznym. Często wskazuje się na masowość ruchu Solidarność jako czynnik,

który przesądził o jego przetrwaniu do 1989 r., jednak warto podkreślić również ska-

lę organizacji i przygotowania sporej części społeczeństwa do świadomego udziału

w wydarzeniach wpływających na kształt życia publicznego. Spora w tym zasługa

samego ruchu związkowego, nie wolno jednak zapominać o jego protagonistach –

Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, Komitecie Obrony Robotników czy Kon-

federacji Polski Niepodległej. Informowanie o ich działalności i odwoływanie się do

opinii publicznej, mimo dysponowania niewielkimi i ograniczonymi w tej dziedzinie

możliwościami, okazało się właściwą i skuteczną strategią. Prawda i autentyzm czyni-

ły działania opozycji wiarygodnymi w starciu z propagandą posługującą się zużytymi

frazesami i kłamstwem. Konsekwentne stosowanie tej zasady pozwoliło, mimo or-

ganizacyjnego słabnięcia ruchu, ocalić poparcie bardzo przecież różnych środowisk

i grup społecznych. Gdy w 1988 r. kolejna fala strajków obnażyła porażkę władz i po-

zwoliła powrócić do postulatu legalizacji wolnego związku zawodowego, można było

skorzystać z kapitału świadomości obywatelskiej, który nie ugiął się przed groźbami

23 Ibidem, s. 135–136.

24 Ibidem, s. 136.

263

stanu przemocy i obietnicami reform, jakie próbowano przeprowadzać. Nawet debata

telewizyjna 30 listopada 1988 r. między Alfredem Miodowiczem a Lechem Wałęsą,

będąca pierwszym oficjalnym wystąpieniem Wałęsy od czasów stanu wojennego, po-

kazała skuteczność argumentacji pozbawionej frazesów i propagandowej nowomowy.

Poparcie, z jakim spotkała się wówczas wychodząca z ukrycia Solidarność, dowiodło

trafności strategii przetrwania opartej na woli podmiotowości społeczeństwa oraz

trwałego charakteru dorobku 16 miesięcy „karnawału wolności” dla życia publiczne-

go. Opór manifestowany wobec systemu pociągnął za sobą ofiary, na dłuższą metę

okazał się jednak czynnikiem konserwującym podmiotowość obywatelską rozwiniętą

w okresie pierwszej Solidarności. Obrany sposób zachowania i postawy minimalizo-

wały straty w kapitale społecznym, który w 1988 r. stał się fundamentem realistycz-

nych już przemian prowadzących do demokratyzacji i odzyskania suwerenności.

Jak można zdefiniować myśl Solidarności o państwie i jej spuściznę? Nie budzi-

ła wątpliwości rola Solidarności w przemianie, jaka – mimo ograniczeń stanu wo-

jennego – dokonała się w latach 80-tych i pozwoliła podjąć w 1989 r. rozmowy nad

zmianą systemu ustrojowego. Trudniej przychodziło zaakceptować nowe realia, które

rozmijały się z wyobrażeniami i oczekiwaniami. Poza zakres poruszonego tematu wy-

biega pytanie, którego jednak nie sposób pominąć: o źródło późniejszych kłopotów

z tożsamością oraz akceptacją powstałego po 1989 r. państwa. Kontrowersje wzbu-

dził sam dobór reprezentacji tzw. strony społecznej w trakcie obrad Okrągłego Stołu,

brak w wyborach 1989 r. kandydatów pochodzących z innych odłamów opozycji oraz

późniejsze procedury wypracowywania kształtu nowego państwa. Naturalnie ogra-

niczony był wpływ na formowanie świadomości obywatelskiej i – co za tym idzie –

kwalifikację dokonującej się zmiany. Zarzuty zbyt daleko posuniętego kompromisu

czy niepotrzebnych ustępstw wobec aparatu komunistycznego są nieweryfikowalne

ze względu na bezprecedensowy tryb dokonanej zmiany władzy w Polsce w 1989 r.,

dziś natomiast ujmowane w usystematyzowanych badaniach stanowią ocenę ex post,

pozwalającą uchwycić krystalizację dwóch stanowisk: że sposób przeprowadzonej

zmiany był najwłaściwszy bądź, choć należy go ocenić pozytywnie, nie był pozbawiony

wad25. W następnych latach krytyka instytucji państwowych budowanych przez dawną

opozycję wykazywała przede wszystkim niezrozumienie dla zasady pluralizmu w de-

mokracji, oceniając transformację ustrojową prostą kategorią zamiany elit rządzących,

wzmacnianą czasem zarzutem osobistych korzyści ze sprawowania władzy. W połą-

czeniu z zarzutem braku kategorycznego rozliczenia się z przeszłością i dopuszczenia

dawnych członków aparatu władzy do aktywności publicznej w III RP nietrudno było

wytworzyć przeświadczenie o iście spiskowym charakterze wydarzeń z 1989 r. Zadzi-

wiająca żywotność tych form instrumentalizacji znaczenia przełomowego momentu

w najnowszych dziejach kraju pozwoliła im przetrwać do czasów współczesnych.

Pozostaje faktem, że Solidarność stojąca u progu odzyskania przez Polskę suwe-

renności nie miała sprecyzowanego programu odbudowy państwa. Postulaty plurali-

25 Ibidem, s. 175 i nn.

264

zmu związkowego i politycznego oraz wynegocjowane proporcje dotyczące kontrak-

towego Sejmu miały pozwolić na legalne zaistnienie na scenie politycznej i realizację

programu społecznego oraz gospodarczego w zakresie traktowanym jako okres przej-

ściowy do pełnej demokratyzacji. Druga połowa lat 80-tych była czasem dyskusji,

szczególnie w gronie ekspertów gospodarczych, która wyłoniła skrzydła ruchu zorien-

towane liberalnie i socjalnie, nie doprowadziła jednak do zredagowania całościowe-

go programu. Opozycja, przystępując do rozmów Okrągłego Stołu, nie dysponowała

klarownym i kompleksowym programem, a tylko korzystając ze zróżnicowanego za-

plecza koncepcyjnego, poszerzała stopniowo zakres dyskutowanej materii. Stan taki

dotyczył przede wszystkim kwestii ładu wewnętrznego, bez uregulowania którego nie

sposób było myśleć o dalszych zmianach. Sprawy wykraczające poza ten obszar mogły

stać się przedmiotem debaty w momencie, gdy przemiany nabrały dynamiki między-

narodowej, dekonstrukcji zaczął ulegać ład jałtański i możliwa stała się realizacja za-

sady samostanowienia narodów w bezpośrednim sąsiedztwie Polski oraz pozostałych

regionach Europy.

Pozycja Solidarności u schyłku lat 80-tych ewoluowała w kierunku podmiotu poli-

tycznego o trudnym do jednoznacznego zaklasyfikowania charakterze, podejmującego

wszelako rolę reprezentanta interesów narodowych, także w relacjach międzynarodo-

wych. Kolejny raz Solidarność pojawiła się na scenie wielkich wydarzeń politycznych

formalnie jako związek zawodowy (późniejsze wyodrębnienie się struktur Komitetów

Obywatelskich Solidarności należy już do genezy systemu partyjnego III Rzeczpo-

spolitej), ale i tym razem była nośnikiem idei i masowym ruchem społecznym zmie-

rzającym do zasadniczych zmian systemu i ustroju. Symboliczny był sposób trak-

towania Lecha Wałęsy przez przywódców państw zachodnich, niemniej ważna była

uwaga, z jaką wysłuchiwali oni opinii działaczy opozycji z Polski. Wyniesiona z lat

zmagań wewnętrznych ostrożność w formułowaniu opinii pomogła odradzającej się

Solidarności zachować autorytet w kontaktach zagranicznych, uzyskać międzynarodo-

we wsparcie ze strony zachodnich demokratów oraz uwiarygodnić zmianę dokonaną

w Polsce w wyniku kompromisu Okrągłego Stołu.

NSZZ Solidarność jako związek zawodowy i ruch społeczny dwukrotnie w mo-

mentach przełomowych realizował funkcję nośnika racji stanu artykułującego intere-

sy narodowe i ukierunkowującego zmiany polityczne. Odpowiada to przywołanej na

wstępie definicji racji stanu w węższym rozumieniu – działania politycznego o wy-

jątkowym, jednorazowym i tymczasowym charakterze. Nie było wszak rolą związku

zawodowego realizowanie zmian systemowych i ustrojowych; był czynnikiem inspi-

rującym i ukierunkowującym te zmiany. Szeroka definicja racji stanu jako długofalo-

wych działań na rzecz zabezpieczenia podstawowych interesów państwa i wspólnoty

narodowej, jej przetrwania i rozwoju odpowiada z kolei aktywności ruchu Solidar-

ności w dekadzie lat 80-tych, gdy efektywne okazały się działania służące utrzyma-

niu postawy obywatelskiej odpowiedzialności i zaangażowania. Metody autentyczne,

kształtowane oddolnie i czerpiące wsparcie z systemu aprobowanych wartości okazały

się silniejsze od autokratycznych i odgórnie sterowanych prób naprawiania ustroju,

podbudowywanych skompromitowaną ideologią.

265

Syntetyzując, można stwierdzić, że dla roli, jaką odegrała Solidarność w latach

1980–1989 jako podmiot definiujący i realizujący polską rację stanu, istotniejsze od

politycznych wyników były sposoby działania. Odrębne pytanie, wybiegające poza

przyjętą tu cezurę czasową, dotyczy słabości mechanizmów politycznych i postaw spo-

łecznych w suwerennej Polsce po 1989 r., kiedy w nieporównywalnie bardziej korzyst-

nych warunkach metody działania na forum publicznym, odwołujące się do poczucia

wspólnoty obywatelskiej, nie były tak dynamiczne, jak na to wskazywała ich solidar-

nościowa geneza.

266

zbiGniew weRRa

Idea społeczeństwa obywatelskiego

w działalności „pierwszego” NZS-u (1980–1981)

Powstanie Niezależnego Zrzeszenia Studentów (NZS) było konsekwencją wcześniej-

szych wydarzeń, jakie miały miejsce w sierpniu 1980 r. To wspólne dążenie świata ro-

botniczego i intelektualnego spowodowało, iż stało się możliwym budowanie wolno-

ści opartej na prawdzie i godności. Zwracano uwagę na podmiotowość społeczeństwa

i na jego wartość. NZS było wypadkową wielu czynników, które uaktywniły środowi-

sko studenckie do włączenia się w walkę o wolne społeczeństwo. Po doświadczeniach

1968 i 1970 r., w których to społeczności robotnicze i inteligenckie nie udzieliły sobie

wzajemnego wsparcia, jesienią 1980 r. wyciągnięto wnioski z przeszłości, wynikiem

czego było wspólne dążenie do demokratyzacji kraju w ramach istniejącego systemu.

Powstanie NZS-u było ściśle związane z wydarzeniami sierpnia 1980 r. Natomiast

sama geneza ruchu studenckiego sięga roku 1968 i związana jest w wydarzeniami

Marca ‘68. Po tych wydarzeniach władze usiłowały sprawować jak największą kontrolę

nad studiującą młodzieżą, skutkiem czego było zneutralizowanie studenckiej opozy-

cji. Nowelizacja ustawy o szkolnictwie wyższym z 1969 r. dawała możliwość rektorom

usunięcia dowolnego studenta bez zasięgania opinii komisji dyscyplinarnych. Jednym

z narzędzi kontroli środowiska studenckiego miał być utworzony w 1973 r. Socjali-

styczny Związek Studentów Polskich (SZSP), powstały na fundamencie Zrzeszenia

Studentów Polskich i Związku Młodzieży Socjalistycznej. SZSP prowadził działalność

kulturalną i socjalną, był też jedyną uznawaną organizacją przez władze, a zarazem

jedynym reprezentantem środowiska studenckiego1.

Należy także zaznaczyć, że związek ten był ideowym zapleczem dla kadr PZPR,

była to szkoła, w której młodzi aktywiści partyjni zdobywali pierwsze polityczne do-

świadczenia. Słabością SZSP była skostniałość i zależność od PZPR – były one jedną

z przyczyn popularności alternatywnych ruchów studenckich w latach 1980–19812.

Działalność opozycyjna studentów skupiona była w kilku środowiskach. Jednym

z tych środowisk była Warszawska Drużyna Harcerska im. Romualda Traugutta, tzw.

„Czarna Jedynka”. Kolejnym środowiskiem, w którym działali studenci, były Kluby In-

1 T. Kozłowski, Niezależne Zrzeszenie Studentów 1980–1989 [w:] NSZZ Solidarność 1980–1981. Wokół Soli-

darności, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, t. VII, s. 237.

2 R. Kowalczyk, Studencì81, Warszawa 2000, s. 20; H. Głąbocki, Studencki Komitet Solidarności w Krakowie

1977–1980. Zarys działalności, Warszawa 1994, s. 35.

267

teligencji Katolickiej oraz Duszpasterstwa Akademickie3. Podkreślmy, że Kościół ka-

tolicki pełnił wówczas główną rolę w konsolidacji społeczeństwa. To w oparciu o spo-

łeczne nauczanie Kościoła były kształtowane podwaliny demokratyzacji życia w kraju

o systemie totalitarnym.

Największym impulsem nobilitującym środowisko studenckie były protesty

Czerwca ‘76 oraz zabójstwo Stanisława Pyjasa 7 maja 1977 r. w Krakowie. Już 10 maja

na uczelniach i w domach studenckich pojawiły się informacje o mszy w intencji

Stanisława Pyjasa, nawoływano także do odwołania juwenaliów. Cała ta sytuacja była

przyczynkiem konfliktów z SZSP, który starał się przeciwdziałać przygotowaniom

„czarnej” manifestacji. 15 maja 1977 r. po mszy żałobnej odczytano oświadczenie

o powołaniu Studenckiego Komitetu Solidarności. Tym samym odebrano moralne

prawo SZSP do reprezentowania środowiska akademickiego4. Studenckie Komitety

Solidarności organizowały obronę studentów zagrożonych represjami za działalność

opozycyjną, prowadziły samokształcenie oraz działalność wydawniczą.

Praktycznie przez dwa miesiące: wrzesień i październik 1980 r. NZS-y powstały

niemal we wszystkich wyższych uczelniach w kraju, m.in. Poznaniu, Wrocławiu, Kra-

kowie, Warszawie, Toruniu, Białymstoku, Szczecinie, Słupsku, Koszalinie, Lublinie.

Statut NZS-u został zatwierdzony przez ministra NSzWiT 17 lutego 1981 r.5 NZS z lat

1980–1981 był szkołą odbudowującą struktury społeczeństwa obywatelskiego w sze-

regach młodej inteligencji. Budowane było ono na płaszczyźnie etycznego społeczeń-

stwa obywatelskiego, wspartego o idee personalizmu chrześcijańskiego. Wydaje się,

że wspólna aksjologia (chrześcijańska) była głównym spoiwem kształtującym tożsa-

mość środowiska studenckiego, mimo istniejących różnic światopoglądowych. Jak

zaznaczono wyżej, ruch powstał na fali społecznego protestu i żądania odnowy, które

znalazły swój punkt kulminacyjny w wystąpieniach Sierpnia ‘80: „Studenci domagali

się stworzenia organizacji studenckiej o charakterze związku zawodowego, która mo-

głaby być wyrazicielem dążeń studentów i gwarantowałaby możliwość swobodnego

wypowiadania opinii o sprawach mających żywotne znaczenie zarówno dla młodzieży

studiującej , jak i całego społeczeństwa. uznaliśmy za konieczną obronę demokratycz-

nych i niepodległościowych tradycji Narodu Polskiego”6.

Tytuł artykułu zakreśla charakter jego treści. Struktura jego składa się z 5 części.

W pierwszej omówiono krótko ideę społeczeństwa obywatelskiego. W drugiej, na

przykładzie artykułów „Żołnierza Wolności” oraz „Życia Partii” z lat 1980–1981, na-

kreślono specyfikę retoryki, jaką posługiwała się ówczesna elita polityczna. Pozwo-

li to zrozumieć opór wobec tego typu wypowiadanych haseł. Były one niespójnym

kłamstwem, na którym budowano relacje między partią a społeczeństwem. W trzeciej

3 A. Friszke, Oaza na Kopernika. Klub Inteligencji Katolickiej 1956–1989, Warszawa 1997, s. 168–180; M.

Choma-Jasińska, Rola duszpasterstwa akademickiego o. Ludwika Wiśniewskiego w działalności opozycji przed-

solidarnościowej w Lublinie, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2005, nr 1, s. 155178, T. Kozłowski, Niezależne Zrze-

szenie Sudetów, op. cit., s. 237–238.

4 J. Czaputowicz, A. Łepkowski, Niezależny ruch studencki w latach 1972–1976, „Więź” 1991, nr 2, s. 120–130.

5 A. Anusz, Niezależne Zrzeszenie Studentów 1980–1989, Warszawa 1991, s. 14.

6 AUW, Deklaracja studentów UW z 8 III 1968 r.

268

części przedstawię koncepcję społeczeństwa obywatelskiego wywodzącą się z tradycji

personalistycznej. W czwartej zaś zostanie podjęta próba umieszczenia NZS-u w ra-

mach pojęcia społeczeństwa obywatelskiego. W ostatniej części wykażę, poprzez przy-

wołanie przykładów, iż działalność NZS-u była zakorzeniona w personalizmie, w kate-

gorii politologicznej społeczeństwa obywatelskiego.

Społeczeństwo obywatelskie

Społeczeństwo obywatelskie jest dziś najczęściej pojmowane jako sfera dobrowolnych

stowarzyszeń, organizacji, ruchów, przedsięwzięć, które kreują więzi zaufania i so-

lidarności, służąc realizacji wielorakich celów wspólnych. Jest to przestrzeń obywa-

telska, będąca miejscem współdziałania z innymi – sferą relacji ludzi, którzy dzięki

podzielanym wartościom i postawom chętnie angażują się w działalność związaną

z podejmowaniem odpowiedzialności za wspólne sprawy.

Termin „społeczeństwo”, oznaczający organizację zbiorowości ludzkiej i jej dzia-

łań, niejednokrotnie uzupełniany bywa najróżniejszymi dodatkowymi określeniami.

Czasem mają one charakter neutralny, częściej jednak są to określenia wartościujące.

Termin „społeczeństwo obywatelskie” występuje w obu wspomnianych wyżej znacze-

niach: zarówno jako określenie aksjologicznie neutralne, jak i wartościujące. To, co

się kryje pod mianem „społeczeństwo obywatelskie”, bywa też nazywane „społeczeń-

stwem cywilnym”. Część autorów utożsamia sens obu znaczeń, część zaś proponuje

pewne rozróżnienia7.

Ponieważ to kategoria obywatelskości wydaje się dla tego pojęcia centralna, jego

źródeł można szukać już w filozofii politycznej Arystotelesa, który w Polityce jako

pierwszy sformułował definicję obywatela jako kogoś, kto rządzi i jest rządzony po-

społu i kto w swoim działaniu i decydowaniu kieruje się dobrem wspólnym, a nie

własnym8. Należy jednak zauważyć, iż poprzez dbanie o dobro wspólne, tym samym

dbam o dobro własne. Należy podkreślić dużą relacyjność i zależność tych dwóch

dóbr. Przy tak pojętej relacyjności, a tym bardziej zależności można by pominąć fakt

hierarchiczności dóbr, która w tym ujęciu jest istotna, gdyż wskazuje na dobro wspól-

ne jako ważniejsze, nie wykluczając przy tym dobra własnego.

Pojęcie społeczeństwa obywatelskiego jest kategorią wieloznaczną i wielowątko-

wą. Wyróżniamy wiele modeli społeczeństwa obywatelskiego: klasyczny, którego ce-

chą jest brak rozróżnienia między społeczeństwem obywatelskim, społeczeństwem

politycznym i państwem9; liberalny, gdzie społeczeństwo obywatelskie jest formą

7 A. Siciński, O idei społeczeństwa obywatelskiego, „Wiedza i Życie”, Warszawa 1996, nr 6, s. 3.

8 D. Pietrzyk-Reeves, Filozoficzne źródła idei społeczeństwa obywatelskiego, http://koszalin7.pl/st/obyw/cywi-

lizacja_002.html

9 Arystoteles, Polityka, Warszawa 1964; M. T. Cicero, Pisma filozoficzne, t. 1, Warszawa 1960; t. 2, Warszawa 1960; t. 3, Warszawa 1961; t. 4, Warszawa 1963; I. Kant, Krytyka czystego rozumu, Warszawa 1957; Krytyka

praktycznego rozumu, Warszawa 1972; J. J. Rousseau, Trzy rozprawy z filozofii społecznej, Warszawa 1957.

269

wspólnoty rynkowej10; heglowski, który dzieli społeczeństwo obywatelskie i państwo;

socjologiczny11 – rozróżniający społeczeństwo obywatelskie i społeczeństwo politycz-

ne12.

Geneza tego pojęcia (nie wyłączając Arystotelesa) sięga XVII i XVIII wieku. Wśród

badaczy poświęcających swoje prace analizowanemu zagadnieniu należą m.in. takie

nazwiska, jak: J. Locke, D. Hume13, G. W. F. Hegel, A. de Tocqueville, A. Gramsci,

K. Popper, R. Dahrendorf.

J. Locke postrzega społeczeństwo obywatelskie jako przeciwstawne społeczeństwu

naturalnemu. Społeczeństwo polityczne rodzi się dzięki umowie: „Jedynym sposo-

bem, w jaki można oddać swą naturalną wolność i nałożyć okowy społeczeństwa oby-

watelskiego, jest ugoda z innymi”. Ma ona na celu zapewnienie „wygody, bezpieczeń-

stwa i pokojowego współżycia. (...) Człowiek Locke’a może być poza państwem, jest

od samego początku istotą w pełni ukształtowaną i do końca zachowuje niezależność.

Celem umowy, dzięki której powstaje społeczeństwo obywatelskie, są pożytki, jakie

czerpać mogą niezależne jednostki. Zasadą główną pozostaje afirmacja ich odrębnych

interesów”14.

Dla Hegla społeczeństwo obywatelskie było aspektem nowoczesnego państwa. Po-

jawiło się ono w Europie Zachodniej w XVIII wieku. Była to wyspecjalizowana i wy-

soce złożona sieć zasad, instytucji, grup, praktyk i postaw rozwiniętych w prawnych

i politycznych w ramach narodu – państwa w celu zaspokojenia indywidualnych po-

trzeb i ochrony indywidualnych praw. Było ono związane z koncepcją abstrakcyjnej,

atomistycznej jednostki, dążącej do zaspokojenia swych egoistycznych interesów. Za-

sadniczą częścią racjonalnego systemu praw, istniejącego w ramach społeczeństwa

obywatelskiego, było prawo do nabywania i gromadzenia własności15. Dla Hegla spo-

łeczeństwo obywatelskie jawiło się więc jako sieć współzależności związanych z ryn-

kiem16.

A. Gramsci z kolei podkreślał17, że w nowoczesnych rozwiniętych krajach zachod-

nich społeczeństwo obywatelskie nie było jedynie sferą ekonomiczną ani dopełnie-

niem państwa. Była to sfera rozmaitych autonomicznych organizacji i form działal-

ności, które żadną miarą nie były jedynie sposobem utrwalania klasowych interesów

burżuazji. Społeczeństwo obywatelskie oferowało innym grupom i klasom, przede

10 J. Locke, Dwa traktaty o rządzie, Warszawa 1992.

11 A. de Tocqueville, O demokracji w Ameryce, Kraków – Warszawa 1996; Idem , Dawny ustrój i demokracja,

Kraków 1994.

12 Zob. więcej w: Leksykon politologii, red. A. Antoszewski, R. Herbut, Wrocław 2002.

13 D. Hume, Traktat o naturze ludzkiej, Warszawa 1963; Badania dotyczą ce rozumu ludzkiego, Warszawa 1977; Badania dotyczą ce zasad moralnoś ci, Warszawa 1975.

14 S. Filipowicz, Historia myś li polityczno-prawnej, Gdańsk 2002, s. 219–220.

15 Z. A. Pełczyński, Wolność , pań s two, społeczeń stwo. Hegel a problemy współczesnej filozofii politycznej, Wrocław 1998, s. 185.

16 S. W. Nowicki, Heglowska koncepcja społeczeń stwa obywatelskiego, „Studia Filozoficzne” nr 9/1987, s. 51–79.

17 Zob. A. Gramsci, Zeszyty wię zienne, Warszawa 1991; A. Gramsci, Pisma wybrane, t. 1, t. 2, Warszawa

1961; A. Gramsci , Zeszyty filozoficzne, Warszawa 1977; N. Bobio, Gramsci and the concept of civil Society [w:]

Civil Society and the State, London 1988.

270

wszystkim robotnikom przemysłowym jako „klasie podstawowej” i ich inteligenckim

rzecznikom, szanse podkopania pozycji burżuazji w sferze idei, wartości, kultury,

nauki i spontanicznych organizacji. Przygotowywało tym samym drogę stopniowej,

długotrwałej rewolucyjnej walce politycznej przeciwko kapitalistycznemu państwu

i stosunkom własności. Kwestia społeczeństwa obywatelskiego na przestrzeni wieków

była rozpatrywana ze zmiennym natężeniem. Rozważano: sens i treść społeczeństwa

obywatelskiego w warunkach kryzysu państwa opiekuńczego, kwestie związane z mo-

ralno-prawnym uzasadnieniem nieposłuszeństwa obywatelskiego, pojęcie i zasady

sprawiedliwości18, relacje pomiędzy społeczeństwem obywatelskim i państwem, nor-

matywne i instytucjonalne podstawy ustroju demokratycznego, zastosowanie pojęcia

społeczeństwa obywatelskiego w warunkach zmian ustrojowych krajów Europy Środ-

kowej i Wschodniej zainicjowanych w drugiej połowie lat 70-tych i 80-tych19.

Społeczeństwo obywatelskie najczęściej bywa rozumiane, jak zaznaczono wyżej,

jako sfera interakcji społecznych, odrębna od gospodarki i państwa, charakteryzująca

się obecnością dobrowolnych stowarzyszeń, niezależnych środków komunikacji i ze-

społu praw przysługujących obywatelom. Termin ten został włączony do słownika

różnych opcji ideologicznych, co w znacznym stopniu utrudnia dyskusję i porozumie-

nie. W efekcie mamy do czynienia z odmiennymi modelami, które biorą się między

innymi z bardzo rożnych oczekiwań wobec społeczeństwa obywatelskiego. Lewica

europejska widzi je przede wszystkim jako antidotum na władzę korporacji zagrażają-

cej sile państwa, konserwatyści amerykańscy mówią o społeczeństwie obywatelskim

w kontekście stymulowania prywatyzacji funkcji publicznych i zaangażowania bizne-

su, liberałowie natomiast podkreślają istotną rolę państwa w stymulowaniu, podtrzy-

mywaniu i zapewnianiu podstaw finansowych dla prywatnych inicjatyw20.

Wersja społeczeństwa obywatelskiego, która przed 1989 r. zyskała w Europie

Wschodniej największą popularność, odznaczała się niezwykle mocnym uwydatnie-

niem wspólnych wartości wyznawanych przez członków tego społeczeństwa w opo-

zycji do wartości, jakie usiłowało narzucić im państwo21. Jej pojawienie się było nie-

wątpliwie związane z kryzysem komunizmu w Europie Środkowej i Wschodniej.

Refleksje nad społeczeństwem obywatelskim w dużej mierze uprawiane były przez

osoby wywodzące się z tego regionu, często też pojęcie to pojawiało się w analizach

sytuacji społecznej w tym obszarze22.

18 J. Rawls, Teoria sprawiedliwoś ci, Warszawa 1994; J. Rawls, Liberalizm polityczny, Warszawa 1998; R.

Nozick, Anarchia, państwo, utopia, Warszawa 1999; A. Arato, Civil society agains the state: Poland 1980–1981,

„Telos”, nr 47/1981; Empire versus civil society: Poland 1981–82, „Telos”, nr 50, 1982.

19 S. Mrozowska, Społeczeństwo obywatelskie – państwo. Aktualność dychotomii [w:] Odmiany myślenia o społe-

czeństwie obywatelskim, red. L. Kacprzak, D. Mierzejewski, Piła 2007; K. Dziubka, Społeczeń stwo obywatelskie: wybrane aspekty ewolucji poję cia, red. A. W. Jabłoński, L. Sobkowiak, „Studia z Teorii Polityki”, t. 2, Wrocław 1998, ss. 31–52.

20 M. Kwiatkowski, Etyczne społeczeństwo obywatelskie w III RP, „Rocznik Lubelski” Lublin 2003, t. 29, cz. 1,

s. 60–62.

21 J. Szacki, Powrót idei społeczeństwa obywatelskiego [w:] Ani książę, ani kupiec: obywatel, red. J. Szacki, Kraków – Warszawa 1997, s. 27.

22 P. Ogrodziński, Pięć tekstów o społeczeństwie obywatelskim, Warszawa 1991, s. 67; H. Ciążela, Obecny rene-sans idei społeczeństwa obywatelskiego a autonomiczność jednostki [w:] Rożne oblicza podmiotowości we współ-

271

Wśród wielu wymiarów na plan pierwszy wysuwa się wymiar moralny (etyczny)

społeczeństwa obywatelskiego. Pojęcie to w tym ujęciu tworzą jednostki, które ce-

chuje nie tylko uprzejmość i życzliwość wobec innych, ale także bezinteresowność

i solidarność. Świadczy to z jednej strony o tym, iż mamy tutaj do czynienia z etycz-

nym ujęciem, ale z drugiej strony łatwo zauważyć, iż zasadniczym podmiotem była

jednostka, a nie zbiorowość: Zmysł moralny i sympatia to aksjomaty występujące w fi-

lozofii moralnej szkockich myślicieli. Poczucie moralne nie jest funkcją moralności

publicznej (jak w greckiej polis i rzymskiej republice), ale jest atrybutem indywidual-

nym. Natomiast w Polsce, gdzie zasadniczym punktem odniesienia był naród, nawią-

zywano do wspólnych wartości i postaw patriotycznych23.

Mariusz Kwiatkowski w swoim artykule przywołuje badania przeprowadzone

przez K. E. Siellawa-Kolbowską, która szczególną uwagę zwraca na fakt, iż członkowie

nawet najbardziej celowo i zadaniowo zorientowanych grup samopomocy podkreślali

znaczenie wzajemnej akceptacji między członkami, grupowej solidarności i satysfak-

cji z bycia razem: „«Być razem», «być dla innych», «głód wartości», «potrzeba głośne-

go mówienia prawdy» to intencje dostrzegane u członków licznych i różnorodnych

grup w Polsce lat osiemdziesiątych”24. Etyczny wymiar społeczeństwa obywatelskiego

w tym szczególnym okresie był widoczny nie tylko w motywacjach uczestników grup

etosowych i w klimacie wzajemnych relacji, był on także ważnym aspektem działania

opozycji demokratycznej. Wynikało to z uczynienia z samej idei społeczeństwa oby-

watelskiego podstawy dla strategii wspomnianej opozycji25. Przyjęła ona bowiem za-

danie promowania i integrowania niezależnych działań, łączenia przypadków oporu

jako manifestacji odrzucania systemu przez społeczeństwo, tworzenia żywej całości,

którą można było reprezentować w negocjacjach z komunistami. Przykładem takiego

podejścia było promowanie postawy non-violence – walki bez użycia przemocy. Dzia-

łacz demokratycznej opozycji w następujący sposób definiował tę ideę: „Jednym z naj-

bardziej istotnych momentów postawy non-violence jest wola dania świadectwa praw-

dzie, całej prawdzie. Systemowe zakłamanie (…) jest jednym z najbardziej istotnych

elementów zła, z którym mamy do czynienia. Przeciwstawienie się temu zakłamaniu

jest naszym najbardziej elementarnym obowiązkiem”26.

Była to strategia działania samoograniczającego się, bądź inaczej – „polityka anty-

polityczności”, zaniechano bowiem bezpośredniego aspirowania do władzy. Zwróce-

nie się ku wartościom etycznym, zdaniem Ogrodzińskiego, nadawało silnie powin-

nościowy charakter działaniom opozycji demokratycznej. Mówienie głośno tego, co

milcząca większość myślała bądź „mogłaby” myśleć, było podstawową techniką tego

czesnej Polsce: analiza wybranych problemów w aspekcie pedagogicznym, socjologicznym i aksjologicznym, red.

M. Orłowska, M. Jaworowska, H. Ciążela, Warszawa 2001, s. 149; M. Magoska, Obywatel w procesie zmian,

Kraków 2001, s. 81.

23 Ibidem, s. 79, 103.

24 K. E. Siellawa-Kolbowska, Niezależne inicjatywy społeczne w Polsce końca lat osiemdziesiątych [w:] Samoor-

ganizacja społeczeństwa polskiego: trzeci sektor, red. P. Gliński, B. Lewenstein, A. Siciński, Warszawa 2002,

s. 89, 90.

25 P. Ogrodziński, Pięć tekstów o społeczeństwie obywatelskim, Warszawa 1991, s. 54.

26 A. Stanowski A. (1986), Czym jest non-violence? , „Spotkania”, Warszawa 1986, nr 31, s. 170–171.

272

działania. Moment etyczny – polegający m.in. na podniesieniu idei godności i praw

człowieka – cywilizował odruch buntu i przekształcał go w racjonalne działanie spo-

łeczne, trudne do opanowania przez komunistyczną władzę. Przełomem, absolutną

nowością w skali całego bloku było pojawienie się w miejsce (lub też obok) izolowa-

nych grup, jak NZS. Było ono „samo dla siebie społecznością demokracji, etycznym

społeczeństwem demokratycznym27.

Wydarzenia sierpnia 1980 r. i dalsze dzieje NZS-u ściśle łączą się z ukonstytuowa-

niem się w Polsce społeczeństwa obywatelskiego28. Ruch stowarzyszeniowo-organiza-

cyjny lat 1980–1981 stanowi dowód na to, że w Polsce zaistniało społeczeństwo oby-

watelskie. NZS przyczynił się do odnowy moralnej i do walki o niepodległość Polski.

Przyczynił się do tego, że suwerenem władzy powinna być też społeczność studenc-

ka sprawująca ją pośrednio, poprzez swoich przedstawicieli we władzach uczelni. Ci

młodzi ludzie uświadamiali społeczeństwu i sobie, że władza powinna działać w gra-

nicach prawa i na podstawie prawa, że system źródeł prawa powinien uwzględniać in-

teresy obywateli, ochronę ich praw i wolności. Powinny istnieć instytucje, które będą

gwarantować przestrzeganie praw, a obywatelom trzeba zapewnić możliwość uczest-

niczenia w życiu społecznym. W tym celu powinny istnieć prawne gwarancje tworze-

nia organizacji, które wyrażałyby interesy obywateli.

Doświadczenia NZS-u uwrażliwiły społeczeństwo, szczególnie młode, na potrze-

bę troski o dobro wspólne obywateli, czyli na potrzebę obywatelskiego uspołecznie-

nia oraz osobowego rozwoju każdego człowieka. Czyli istniała potrzeba personalizacji

i socjalizacji obywateli, którzy mieliby poczucie odpowiedzialności za państwo i za

współgospodarzenie na terenie własnego kraju oraz byli aktywni w życiu społecznym,

kulturowym, gospodarczym i politycznym. Podkreślano, że obywatele powinni mieć

zdolność do samorealizacji i do rozwoju własnego środowiska, w tym wypadku, stu-

denckiego. Toteż zwracano uwagę na to, iż musi być w społeczeństwie obywatelskim

zbiorowa samoświadomość wspólnego uczestnictwa. Niewątpliwie potrzebny był im

znaczny poziom prawości moralnej, poprzez którą stawali się świadomi swoich praw

i obowiązków i respektowali podstawowe wartości integrujące społeczeństwo wyraża-

ne w opartym na personalizmie społecznym nauczaniu Kościoła29.

Sytuacja społeczno-polityczna powstawania NZS-u

Aby zrozumieć determinację młodych ludzi należy pokrótce przybliżyć formę realiza-

cji zadań propagandowych ówczesnych władz. W tym celu posłużę się treścią artyku-

łów zamieszczonych na łamach „Żołnierza Wolności” w numerach z jesieni 1980 r.

27 P. Ogrodziński, Pięć tekstów o społeczeństwie, s. 71–77.

28 I. Skłodkowska, Społeczeństwo obywatelskie na tle historycznego przełomu. Polska 1980–1989, Warszawa

2006, s. 9–10.

29 E. M. Frankowski, Od społeczeństwa totalitarnego do obywatelskiego (doświadczenia stalowowolskie), Referat

wygłoszony 15 maja 2006 r. podczas konferencji naukowej na temat: „Społeczeństwo obywatelskie: szanse

i zagrożenia” w Wydziale Zamiejscowym Nauk o Społeczeństwie KUL im. Jana Pawła II w Stalowej Woli.

273

Władza wszelkimi możliwościami dążyła do ukazania swojej siły, wykorzystując

przy tym organizacje młodzieżowe. Odwoływała się i wzmacniała przekaz, który po-

kazywałby młodych ludzi służących idei socjalizmu: „30 września odbyło się w War-

szawie Plenum Rady Naczelnej ZHP. Omówiono najważniejsze problemy oraz zada-

nia ogniw i instytucji związku wynikające z sytuacji społeczno-politycznej w kraju.

Uznano, że tylko ideowa jedność ruchu młodzieżowego gwarantuje rzeczywistą, sku-

teczną reprezentację praw i obowiązków całego młodego pokolenia”30.

Ciekawe wydają się komentarze dotyczące VI Plenum KC PZPR – wskazują na

ideowe zaślepienie pewnej części społeczeństwa, które – jak wydawać by się mogło

– oczekiwało takich zapewnień. Stanisław Gabrielski, przewodniczący Zarządu Głów-

nego Socjalistycznego Związku Studentów Polskich tak określa rolę studentów w no-

wym roku akademickim 1980/1981: „Przed ciężką próbą swojej siły i autorytetu staje

dziś Socjalistyczny Związek Studentów Polskich. Jesteśmy organizacją, która uczciwie

służy studentom, walczy o ich interesy, tworzy warunki dla obywatelskiej edukacji

młodych. Pragniemy być organizacją socjalistyczną, związaną z klasą robotniczą i jej

partią. W środowisku akademickim myśli się racjonalnie, pragnie widzieć w partii

autentyczną siłę przewodzącą społeczeństwu”31. Podkreślanie przez Stanisława Ga-

brielskiego troski o środowisko studenckie wpisuje się w całokształt systemu komu-

nistycznego. Nie istotne jest to, co dzieje się w społeczności akademickiej, jaka jest

prawda. Istotne jest to, co ważne jest dla systemu – społeczeństwo ma wiedzieć tylko

o dobru. Takie informacje, docierające do studentów, powodowały sprzeciw.

Przewodniczący Rady Państwa Henryk Jabłoński podczas 37. (od zakończenia

wojny) immatrykulacji studentów pierwszego roku w Olsztynie podkreślił, „że zda-

niem władz państwowych zwiększenie autonomii uczelni powinno przyczynić się do

zwiększenia efektywności ich pracy zarówno w sferze badań, jak i organizacji proce-

su dydaktyczno-wychowawczego. Zwrócił jednak uwagę, że musi to być autonomia

innego typu, niż znana w przeszłości polskiego szkolnictwa wyższego (…). Szczegól-

ne miejsce zajmuje w niej młodzież studencka. Jej dążenie do partnerstwa z innymi

członkami tej społeczności. Partnerstwo zakłada bowiem świadomość praw i obo-

wiązków, a co za tym idzie – aktywne samowychowanie, udział w procesie zdoby-

wania możliwie najwyższego poziomu wiedzy fachowej, kształtowanie postaw oby-

watelskich i etycznych. Muszą te sprawy znaleźć odpowiednie miejsce w dyskusjach

nad zmianami w funkcjonowaniu szkoły wyższej. Wiążą się z tym problemy organi-

zacji ruchu studenckiego. Będzie on taki, jakim go młodzież sama wypracuje. Trzeba

jednak pamiętać, że stać ten ruch musi na gruncie ideowych zasad naszego ustroju

państwowego, że służba ludowej ojczyźnie – to nie doświadczenie deklaracyjne, lecz

praktyka życia codziennego”32.

30 Harcerski głos na rzecz ideowej jedności młodzieży, „Żołnierz Wolności” 226, 1980, s. 1.

31 S. Gabrielski, Dyskusja na temat VI Plenum KC PSPR, „Żołnierz Wolności”, nr 231, 1980, s. 4.

32 Centralna inauguracja nowego roku akademickiego w Olsztynie. Przemówienie Henryka Jabłońskiego. Imma-

trykulacja studentów I roku, „Żołnierz Wolności”, nr 227, 1980, s. 1–2; Rozpoczyna się nowy rok akademicki,

„Żołnierz Wolności”, nr 226, 1980, s. 1.

274

Przemówienie wpisuje się w sposób prosty w ideologię propagandy komunistycz-

nej. Henryk Jabłoński na początku odwołuje się do tych wartości, które dla młodego

człowieka są istotne: „autonomia uczelni, partnerstwo studenckie, świadomość praw

i obowiązków, postawy obywatelskie i etyczne. Ta retoryka podkreśla, iż wszystko to co

student chce osiągnąć może poprzez sumienne realizowanie założeń wypływających

z systemu państwa. W dalszej części następuje emocjonalne obwinianie: problemy or-

ganizacji ruchu studenckiego, który będzie takim jakim sama młodzież go wypracuje.

Dalej stawia konkretne warunki, których nieprzestrzeganie będzie ukarane: stać ten

ruch musi na gruncie ideowych zasad naszego ustroju państwowego, że służba ludo-

wej ojczyźnie – to nie doświadczenie deklaracyjne, lecz praktyka życia codziennego”.

Stanisław Kania w wystąpieniu na VI Plenum Komitetu Centralnego nawiązał do

sytuacji politycznej kraju podkreślając, iż: „(…) nasza partia jest żywotnie zaintereso-

wana w rozwoju samorządności i samodzielności organizacji społecznych. Oczywiście

nie oznacza to niezależności od ideologii i polityki socjalizmu (…)”33. Samorządność

i samodzielność organizacji była do zaakceptowania tyko w ramach obowiązującej

ideologii, która może być jedynym źródłem i warunkiem aktywności w podejmowa-

nych inicjatywach.

Mechanizmy działania propagandy komunistycznej udokumentowane racjonalny-

mi przemyśleniami odnaleźć można w ideologicznym, partyjnym czasopiśmie „Ży-

cie Partii”. W artykule Zbigniewa Olesińskiego pt. W sprawie nauk politycznych autor

w sposób racjonalny udowadnia, że nie tylko ogląd polityczny, ale także nauki poli-

tyczne kształtują właściwe wartości: „Podstawy nauk politycznych są przedmiotem,

który zawiera ważne treści ideologiczne, kształtujące system wartości nie tylko poli-

tycznych, ale i społecznych, dlatego należyte wyeksponowanie tych treści jest jednym

z najważniejszych zadań dydaktycznych”34.

W innym artykule, pod tytułem Moralność komunisty, Mieczysław Michalik upomi-

na się o autentyczność reprezentowanych poglądów, szczególnie na zewnątrz – tak,

aby być wyrazistym w swych poglądach dla społeczeństwa: „Przynależność do partii

była zawsze i powinna być współcześnie także kwestią wyboru moralnego, aprobaty

określonych wartości, ideałów i celów oraz środków działania. W historii naszego ru-

chu ukształtowała się własna tradycja moralna, obejmująca takie zwłaszcza wartości,

jak: ideowość i zdolność bezinteresownego działania, wrażliwość na zło, solidarność,

umiejętność podporządkowania celów własnych celom ogółu oraz zdyscyplinowane-

go i zorganizowanego działania, osobista uczciwość, zdolność do wyrzeczeń i skrom-

ność, a także zgodność postępowania z głoszonymi zasadami”35. Nie trudno zauważyć,

iż wydarzenia społeczne, jakie swym zasięgiem objęły całą Polskę, wywołały aktywne

działanie, które miało pokazać, że idee głoszone przez Solidarność i inne ruchy opozy-

cyjne są fundamentalne dla prawdziwego komunisty.

33 S. Kania, Referat Biura Politycznego KC PZPR na VI Plenum KC. Sytuacja Polityczna Kraju i aktualne zada-

nia partii, „Żołnierz Wolności”, 1980, nr 230, s. 3.

34 Z. Olesiński, W sprawie nauk politycznych, „Życie Partii”, 1980, nr 10, s. 20–21.

35 M. Michalik, Moralność komunisty, „Życie Partii”, 1980, nr 11, s. 15–17.

275

W innym artykule, dotyczącym analizy kryzysu w szeregach partii, podkreślano

konieczność konsolidacji szeregów w celu osłabienia potencjału grup opozycyjnych:

„Musimy powiedzieć ludziom szczerze o sytuacji w kraju, o możliwościach naszej go-

spodarki, perspektywach rozwiązywania narosłych trudności. Solidarność osiągniętą

przez społeczeństwo w okresie strajków musimy przekształcić w solidarność pracy,

rzetelnego wywiązywania się ze swoich obowiązków i zadań produkcyjnych. Musimy

mieć we wszystkich szeregach informatorów. Musimy wiedzieć wszystko co potrzeb-

ne jest robotnikowi i studentowi. Przepływ informacji musi być bardzo sprawny”36.

Jan Baszkiewicz w artykule zatytułowanym Co było i musi być siłą partii opisuje

strategię skutecznego działania w utrzymywaniu władzy, która opiera się na autory-

tecie elit sprawujących władzę: „(…) zdobycie władzy to tylko początek, że rewolucja

nie polega na tym, jak mawiał Lenin, iż zdobywa się władzę po to, by ją włożyć do

kieszeni. Rozumiano, że zdobyta władza będzie zawsze krucha i niepewna, dopóki nie

uzyska szerokiej społecznej aprobaty. To jest autorytet. Ten autorytet polityczny zdo-

bywa się – jak powiadał Marks – kiedy partia ma dostęp do uszu klasy robotniczej. (…)

wymaga to spełnienia przede wszystkim dwóch warunków. Chodzi tu o szeroko rozu-

mianą propagandę tzw. systemowego sukcesu”37. W podobnej konwencji wypowiada

się na łamach „Życia Partii” zastępca przewodniczącego Komitetu Kontroli Partyjnej

KC PZPR I. Gustow. Podkreślał on, że można bez przesady powiedzieć, iż głównym

i decydującym czynnikiem kontroli partyjnej są ludzie. Niezbędne są także odpowied-

nie materiały. Muszą one być wyczerpujące i oficjalne, ale najważniejszą sprawą jest

wiedzieć, co myślą w danej kwestii ludzie, jaki jest ich stosunek do tych lub innych

faktów, jak je oceniają. Zaznaczał, że dobrze zorganizowana kontrola wymaga udziału

w niej specjalistów i aktywu danej organizacji partyjnej. Na kształtowanie planu pracy

wpływa także charakter sygnałów wpływających do instytucji partyjnych od komuni-

stów i bezpartyjnych. Badanie listów i ich rozpatrywanie jest koniecznym warunkiem

wykonywania przez nie funkcji kontrolnych38.

Podsumowując wystąpienia przedstawicieli władzy, należy stwierdzić, iż cały me-

chanizm funkcjonowania ideologii komunistycznej opierał się ma chaosie informa-

cyjnym, polegającym na tym, iż treścią obowiązującą mogła być prawda i fałsz jed-

nocześnie. Przytoczone fragmenty pokazują strukturalny i ideologiczny nieporządek

pojęciowy, którego celem było wprowadzenie społeczeństwa w niepewność dotyczącą

chociażby systemu wartości, jakim kierowała się opozycja. Tego typu zabiegi miały

w społeczeństwie wyzwalać poczucie zagubienia, dalej zaś zaprzestanie działalności.

Kłamstwo informacyjne było jednym z narzędzi urzeczywistniającym ideę komuni-

zmu.

Mechanizm ten może prowadzić do chocholizmu. Społeczeństwo nie wie co jest

prawdą, a co fałszem, więc przestaje podejmować próby analizy przekazywanej treści.

W kontekście powyższych wypowiedzi przytoczę wypowiedź Tadeusza Łomnickiego,

36 B. Lesiewicz, Potrzeba konsolidacji, „Życie Partii”, 1980, nr 10, s. 26–27.

37 J. Baszkiewicz, Co było i musi być siłą partii, „Życie Partii”, 1980, nr 11, s. 17–18.

38 I. Gustow, Doskonalenie firm i metod kontroli partyjnej w KC PZPR, „Życie Partii”, 1980, nr 11, s. 45.

276

członka KC PZPR i rektora Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej w Warszawie, doty-

czącą dyskusji na temat wspomnianego wyżej VI Plenum KC: „(…) Debata przyniosła

dużo pożytecznych propozycji i wniosków, które dotyczą spraw naszej partii w sensie

politycznym, społecznym i moralnym. Jest to szczególnie ważne dla naszej młodzieży.

W swej masie młodzież nie ufa nam, rutynie naszych oświadczeń, chce słów nowych,

chce odnowy, chce przywrócenia prawdziwych znaczeń słów, które mają stać się fakta-

mi, chce odnowy moralnej. Ten kryzys zaufania napełniający młodych zadumą i scep-

tycyzmem może skierować ich w obcą stronę”39.

Podstawy ontologiczno-aksjologiczne akademickiego społeczeństwa obywatelskiego

Społeczeństwo obywatelskie może w sposób należyty realizować swoje cele jedynie

w społeczno-politycznym ustroju demokracji uczestniczącej (partycypacyjnej). Ustrój

ten można określić jako „całościową organizację współżycia ludzi w sprawiedliwości,

wolności i prawdzie, służbie osoby i dobra wspólnego”40. Jego istotą jest to, że umoż-

liwia powszechne uczestnictwo i aktywność obywateli w różnych dziedzinach życia

społecznego, np. ekonomicznej, politycznej i kulturowej. Demokracja uczestnicząca

postuluje podmiotowość społeczeństwa. Państwo powinno być suwerenną społecz-

nością polityczną (zewnętrzną), to znaczy niezależną od innych państw i zdolną do

podejmowania istotnych dla kraju decyzji w sposób autonomiczny. Mając na uwadze

czas wydarzeń obejmujący „Pierwszy NZS”, od września 1980 r. do 13 grudnia 1981 r.

przedmiotem uwagi będzie suwerenność wewnętrzna. Należy zaznaczyć, iż jest ona

wyłączną właściwością państw o ustroju demokratycznym41. Nie możemy w tym uję-

ciu zajmować się suwerennością zewnętrzną, gdyż społeczność polska jej nie posia-

dała. Natomiast o suwerenność wewnętrzną walczyła w tym czasie znaczna część

społeczeństwa42. Społeczeństwo obywatelskie może powstawać i działać w ramach ze-

wnętrznej i wewnętrznej demokracji, czyli staje się ono formą uczestnictwa w kształ-

towaniu postaw demokratycznych.

Aby społeczeństwo mogło realizować swoje cele egzystencjalne, musi być spo-

łeczeństwem suwerennym w podmiotowości indywidualnej i społecznej. Tak spo-

łeczeństwo demokratyczne rozumie personalizm. Podkreśla on ważność zasady

pomocniczości w państwach suwerennych tak w aspekcie zewnętrznym, jak też we-

wnętrznym. W zasadzie pomocniczości możemy wyróżnić dwa znaczenia: pozytywne

i negatywne43. W znaczeniu pozytywnym państwo demokratyczne nie może być ani

państwem totalitarnym, ani państwem specyficznie opiekuńczym, ale państwem po-

mocniczym. Państwo totalitarne bowiem ingeruje w podmiotowość społeczeństwa,

39 T. Łomnicki, Dyskusja na temat VI Plenum KC PZPR, „Żołnierz Wolności”, 1980, nr 232, s. 5.

40 W. Piwowarski, Ustrój państwa w nauczaniu społecznym Kościoła, „Zeszyty Społeczne KIK”, 1998, nr 6,

s. 5; zob. S. Kowalczyk, Ontologiczno-aksjologiczne podstawy społeczeństwa obywatelskiego [w:] Społeczeństwo

obywatelskie, pod red. E. Balawajdera, Lublin 2007, s. 13.

41 J. Maritain, Człowiek i państwo, tłum. A Groble, Kraków 1993, s. 41–56.

42 S. Kowalczyk, Ontologiczno-aksjologiczne, s. 13.

43 Pius XI, Quadragesimo Anno, nr 79–80.

277

a państwo opiekuńcze niszczy naturalną aktywność obywateli. Państwo pomocnicze

gwarantuje społeczeństwu możliwość samostanowienia o własnym losie i ustroju

politycznym44. Ujmowana zaś w sensie negatywnym stwierdza, że demokratyczne

państwo nie może niszczyć w żaden sposób podmiotowości społeczeństwa. Dlatego

należy przyjąć zasadę w życiu społeczno-politycznym: „tyle wolności, ile można, tyle

interwencji państwa, ile to konieczne”45. Zasada pomocniczości uznaje potrzebę plu-

ralizmu: ekonomicznego, politycznego, społecznego i kulturowego. Zasada pomoc-

niczości nie postuluje osłabienia państwa, gdyż wówczas nie mogłoby ono spełniać

swych naturalnych funkcji – łącznie z zapewnieniem bezpieczeństwa obywatelom.

Suwerenność społeczeństwa nie jest sprzeczna z zasadą: tyle interwencjonizmu pań-

stwa, ile to konieczne46.

W konkluzji można stwierdzić, że zasada suwerenności społeczeństwa jest kon-

sekwencją zasady personalizmu (pomocniczości). Jeżeli więc zakwestionuje się lub

zignoruje zasadę personalizmu, to postulaty autonomii ludu (narodu) i ustrój demo-

kracji będą pozbawione ontologicznych podstaw. Mankamentem liberalnej koncepcji

demokracji jest oderwanie zasady suwerenności od personalizmu47.

Personalistyczna koncepcja społeczeństwa obywatelskiego do swych podsta-

wowych pryncypiów zalicza zasadę dobra wspólnego i wynikającą z niej zasadę so-

lidarności. Trwałą podstawę demokracji zapewnia dobro wspólne, które obywatele

państwa dostrzegają i aktywnie współrealizują. Takim dobrem jest zespół wartości

materialnych, biologicznych, naukowo-poznawczych, moralno-ideowych, artystycz-

nych, narodowych i wielu innych, które pozwalają na wszechstronny rozwój ludzkiej

osoby i równocześnie kształtują społeczną wspólnotę48. Dobro wspólne ma dwojaki

wymiar: ontologiczny i aksjologiczny. Jego wymiar ontologiczny jest konsekwencją

faktu, że ludzka społeczność to zespół rozumnych i wolnych osób. Dobro wspólne

nie może nigdy kolidować z moralnym dobrem ludzkiej osoby. Drugi, aksjologiczny

wymiar dobra wspólnego to szeroko rozumiana kultura umysłowo-duchowa człowie-

ka, zwłaszcza zaś kultura moralna. Demokracja nie może więc ignorować wartości

etycznych, gdyż bez nich traci swój głębszy sens i trwałość49. Dobro wspólne pozwala

przezwyciężyć istniejącą opozycję interesów i postawy egoistyczne. Postawa solidar-

ności jest wynikiem poczucia odpowiedzialności za bliskich ludzi i całą społeczność.

Demokratyczne społeczeństwo nie może się opierać wyłącznie na wyrachowanym

(„racjonalnym”) egoizmie jednostek, gdyż jego ontologiczną podstawą jest dobro

wspólne i zasada społecznej solidarności. Zasada solidarności realizuje się w różnych

kręgach społecznych: na terenie rodziny, szkoły, zakładu pracy, społeczności naro-

44 S. Kowalczyk, Ontologiczno-aksjologiczne, s. 17.

45 A. F. Utz, Formen und Grenzen des Subsidiaritatsprinzip, Heidelberg 1956, s. 23.

46 J. Messner, Das Naturrecht. Handbuch der Gesellschaftsethik, Staatsethik und Wirtschsftsethik, Innsbruck

1950, s. 260 nn.

47 S. Kowalczyk, Ontologiczno-aksjologiczne, s. 17.

48 Idem, Człowiek a społeczność. Zarys filozofii społecznej, Lublin 2005, s. 232–240.

49 Idem, Ontologiczno-aksjologiczne, s. 18.

278

dowej, państwa i społeczności światowej50. Do solidarności pomiędzy robotnikami

i właścicielami zakładów przemysłowych nawoływali papieże: Leon XII i Pius XI. Do

solidarności w podziale dóbr państw bogatych z biednymi zachęcali Jan XXIII, Paweł

VI i Jan Paweł II51.

Kolejną ważną zasadą jest zasada sprawiedliwości. Każdy ustrój demokratyczny

powinien respektować sprawiedliwość. Sprawiedliwość rozumiana w sensie najbar-

dziej ogólnym jest oddaniem każdemu człowiekowi tego, co mu się należy52. Istnieją

różnorodne typologie form sprawiedliwości, ale najczęściej rozgranicza się trzy pod-

stawowe jej odmiany: sprawiedliwość legalną, zamienną i rozdzielczą53. W demokra-

tycznym społeczeństwie wszystkie wymienione typy sprawiedliwości są konieczne.

Państwa autorytarne akcentują rolę sprawiedliwości legalnej, wymagając od obywa-

teli bezwzględnego posłuszeństwa, a pomijając lub pomniejszając należne im pra-

wa. Liberalno-kapitalistyczna interpretacja sprawiedliwości koncentruje się głównie

na sprawiedliwości zamiennej54. Liberalne koncepcje sprawiedliwości i demokracji

zakładają, że życie społeczne sprowadza się głównie do sieci relacji ekonomicznych

łączących ludzi.

Jeżeli zasady życia demokratycznego mają być dobrem wszystkich obywateli, to

idee równości i sprawiedliwości społecznej nie mogą być ignorowane ani kwestio-

nowane55. W literaturze filozoficzno-społecznej sprawiedliwość społeczna określa się

jako „wzajemne relacje grup społecznych lub całych społeczeństw, respektujących

obopólnie swoje prawa i współtworzących dobro wspólne”56. Sprawiedliwość społecz-

na odwołuje się do godności człowieka i prawa naturalnego, dlatego jej postulaty są

uniwersalne i trwałe. Sprawiedliwość społeczna domaga się ochrony praw egzysten-

cjalno-socjalnych człowieka: prawa do własności prywatnej, prawa do pracy i sprawie-

dliwej płacy, opieki lekarskiej, wypoczynku i współuczestniczenia w kierowaniu zakła-

dem pracy57. Jest ona nakazem ogólnospołecznej solidarności.

Przy omawianiu ontologii społeczeństwa demokratycznego, w którym kształtują

się i rozwijają mechanizmy społeczeństwa obywatelskiego, nie sposób pominąć zasady

większości. Jest ona o tyle nieodzowna, że jednomyślność jest niezmiernie sporadycz-

nym fenomenem w społeczności58. Należy nadmienić, iż istnieje niebezpieczeństwo

polegające na ograniczaniu mniejszości przez większość. Niebezpieczeństwo takie

50 Jan Paweł II, Sollicitudo rei socialis, nr 12–14,40; Laborem exercens, nr 8.

51 S. Kowalczyk, Ontologiczno-aksjologiczne, s. 19; Idem, Liberalizm i jego filozofia, Katowice 1995, s. 119–

130; S. Holmes, The Permanent Structure of Antiliberal Thought [w:] Liberalism and the Moral Life, red. N.

Rosenblum , Cambridge 1989, s. 239–240; R. P. Wolff, The Poverty of Liberalism, Boston 1968, s. 34–46.

52 Platon, Państwo, I 332 c.

53 Por. S. Kowalczyk, Idea sprawiedliwości społecznej a myśl chrześcijańska, Lublin 1998, s. 115–146.

54 F. von Hayek, Law, Legislation and Liberty, t. 2, The Mirage of Social Justice, London 1979, s. 97 nn.

55 J. Rawls, Teoria sprawiedliwości, tłum. M. Panufnik, J. Pasek, A. Romaniuk, Warszawa 1994, s. 17–18; por.

S. Kowalczyk, Idea sprawiedliwości społecznej, s. 56–69.

56 Idem, Idea sprawiedliwości społecznej, s. 112.

57 Ibidem, s. 162–181.

58 Por. G. Sartori, Teoria demokracji, tłum. P. Amsterdamski, D. Grinberg, Warszawa 1994, s. 168–175.

279

niewątpliwie istnieje, ale model demokracji zapewnia możliwość pokojowego prze-

jęcia władzy przez aktualną mniejszość w przyszłych wyborach. Obecna większość

może stać się mniejszością, a mniejszość większością. Obie strony o tym wiedzą, dla-

tego w trakcie sprawowanie władzy powinny rozsądnie korzystać ze swej przewagi we

władzy ustawodawczej i wykonawczej. Trzecia władza państwa – sądownictwo rów-

nież ma prawo i obowiązek interweniować w wypadku groźnego naruszenia prawa.

Model społeczeństwa demokratycznego przewiduje możliwość dyskusji nad projekta-

mi proponowanych zmian, np. statutowych. Podstawowym prawem mniejszości jest

prawo do legalnej krytyki sprawujących władzę. Oczywiście powinna to być krytyka

konstruktywna, mająca na celu dobro zrzeszenia, a nie egoistyczne interesy.

Zasada większości nie jest zagrożeniem dla tego kraju, w którym demokracja

jest ugruntowana konstytucyjnie i w postawie większości społeczeństwa. Liberałowie

słusznie zauważają, że zasada większości jest ograniczona w tym znaczeniu, że prawa

mniejszości nie mogą być naruszane59. Przedstawiciele demokracji personalistycz-

nej inspirowanej przez chrześcijaństwo twierdzą coś więcej, mianowicie wskazują

na tematyczne ograniczenia przedmiotu dyskusji i decyzji parlamentu. Nie może on

przecież decydować o prawdzie, sprawiedliwości, normach etycznych, prawach czło-

wieka60. Autentycznym zabezpieczeniem przed tyranią jest uznanie niezmienności

prawa moralnego61. Jeżeli więc niezbędny jest konsensus w zakresie podstawowych

wartości moralnych, to przy ustaleniu tych wartości należy uwzględnić tradycję na-

rodów europejskich związanych historycznie z kręgiem cywilizacji zachodniej, z któ-

rej wywodzą się takie wartości, jak: wolność, równość, sprawiedliwość. Ich ostatecz-

ną podstawą jest idea społecznej solidarności. Podstawą zaś wszelkich wartości jest

prawda, dlatego tak silnie akcentuje ją personalizm. Skrajny indywidualizm odrywa

jednostkę od tradycji, historii i wspólnoty. Jest to błędem, gdyż każda ludzka osoba ma

swoje kulturowo-społeczne korzenie.

Papież Jan Paweł II, akceptując demokrację parlamentarną jako ustrój najbardziej

korelujący z ideą społeczeństwa obywatelskiego, wielokrotnie wykazywał potrzebę

oparcia demokracji na wartościach i zasadach etycznych. Podstawą demokracji nie

mogą być idee agnostycyzmu, sceptycyzmu i etycznego relatywizmu. „Historia uczy

– przestrzega papież – że demokracja bez wartości łatwo zmienia się w jałowy lub

zakamuflowany totalitaryzm” (CA 46). Podmiotowość społeczeństwa obywatelskiego

nie może się rozmijać z wartościami obiektywnej prawdy i moralnego dobra, gdyż

bez nich staje się fikcją skrywaną pod parawanem formalno-strukturalnej demokracji.

Bez dobra wspólnego, którego istotnym elementem jest etos, nie jest możliwe prze-

trwanie żadnej społeczności, także NZS-u początku lat 80-tych (zob. schemat nr 1).

59 G. Sartori, op. cit., s. 173.

60 J. H. Hallowell, Moralne podstawy demokracji, Warszawa 1993, s. 115–116; R. Buttiglione, Chrześcijanie

a demokracja, Lublin 1993, s. 120–123.

61 Stanisław Kowalczyk, Ontologiczno-aksjologiczne, s. 24.

280

NZS – społeczeństwo obywatelskie

Po krótkiej, ogólnej charakterystyce społeczeństwa obywatelskiego w ujęciu persona-

listycznym podejmiemy próbę umieszczenia NZS-u w wyżej wspomnianej kategorii

politologicznej. Nie sposób, zajmując się strukturą społeczeństwa obywatelskiego

NZS, wykluczyć ją z kontekstu politologicznego.

Aby dokonać analizy społeczeństwa obywatelskiego kształtującego się w struktu-

rach NZS, należałoby najpierw podjąć próbę zdefiniowania tegoż pojęcia. Stanowi ono

bowiem dużą trudność, mimo – wydawałoby się – jego prostoty i jasności. Trudność

wynika z faktu, iż wykorzystywane jest ono do opisu wydarzeń i faktów przez naukow-

ców reprezentujących różne dziedziny nauki: socjologów, filozofów, psychologów spo-

łecznych, politologów. Dalsza trudność polega na tym, że do kwestii społeczeństwa

obywatelskiego można odnieść się w różnym ujęciu systemowymi: liberalnym, ko-

munitariańskim, marksistowskim czy też przyjętym w naszych rozważaniach, perso-

nalistycznym. Na potrzeby tematu dokonamy próby określenia definicji studenckiego

społeczeństwa obywatelskiego, która mogłaby najdokładniej określić termin „społe-

czeństwo obywatelskie” w kontekście studenckich wydarzeń lat 1980–1981.

Idea społeczeństwa obywatelskiego ściśle łączy się z procesem ludzkiej dążno-

ści do wyzwolenia się spod wszelkich form despotyzmu i zakłamania społecznego62.

A zatem jeśli przyjmiemy tę drogę powstawania studenckiego społeczeństwa obywa-

telskiego, wówczas dojdziemy do czynnika dość istotnego przy jego tworzeniu, a mia-

nowicie aktywności społecznej; aktywności nie chaotycznej, lecz ukierunkowanej,

precyzyjnie określonej. Aby działanie nie było chaotyczne, prowadzące do samounice-

stwienia czy wewnętrznego rozpadu danej społeczności, w tym przypadku młodzieży

akademickiej zorganizowanej w NZS-ie, musi ono określić teleologizm, który wyrażo-

ny byłby w dobru wspólnym. Takim dobrem wspólnym dla środowiska akademickiego

była prawda: „Prawda była dla nas wartością, której brakowało wszędzie, w szkole, na

uczelni, często w domu. Szukaliśmy jej wszędzie. Taką oazą prawdy był dla nas Ko-

ściół, niezależnie czy byliśmy wierzący, czy też nie. Różniliśmy się światopoglądowo,

lecz tęsknota za prawdą była tak ogromna, że nas jednoczyła”63. Tym sposobem do-

chodzimy do kolejnego czynnika, jakim jest określenie aksjologii powstającej społecz-

ności. Cały system wartości opierał się głównie na nauczaniu Kościoła. Kościół niemal

dla całego ówczesnego środowiska akademickiego był wsparciem w walce z systemo-

wym zakłamaniem. To wsparcie wyrażało się w nauczaniu Jana Pawła II, kard. Stefa-

na Wyszyńskiego, największych społeczno-politycznych autorytetów Polski i świata.

Tak można pokrótce określić systemowe czynniki sprzyjające powstawaniu studenc-

kiego społeczeństwa obywatelskiego.

Oprócz aspektów systemowych, w zakresie których powstawało akademickie spo-

łeczeństwo obywatelskie, należy wyróżnić czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, które

62 I. Słodkowska, Społeczeństwo obywatelskie na tle historycznego przełomu . Polska 1980–1989, Instytut Stu-

diów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2006, s. 45.

63 Relacja Anny Golusińskiej-Ćwiek, NZS UG, Koszalin, 5 listopada 2010, w posiadaniu autora.

281

temu sprzyjały. Jedne i drugie miały charakter kreatywny w budowaniu założeń sys-

temowych kategorii społeczeństwa obywatelskiego. Czynniki zewnętrzne to głównie

niepożądane społecznie działania ówczesnych władz PRL, które dążyły do destrukcji

życia społecznego, poprzez np. odebranie mu prawa wyboru, a tym samym odpowie-

dzialności czy też wszelkiego rodzaju prób działania w sferze społecznej. Cały sys-

tem propagandy miał na celu uzależnienie społeczeństwa od władzy. Społeczeństwo

w systemie totalitarnym było sprowadzone do roli przedmiotu, który powinien wyko-

nywać polecenia władzy. Wszystkie płaszczyzny życia były podporządkowane jednej

idei, która była kształtowana poprzez system edukacyjny na wszystkich jego szcze-

blach, jak też poprzez aparat przymusu i represji. Państwo totalitarne ignoruje pod-

miotowość społeczeństwa: „Gdy byłem podczas wakacji u mojej rodziny, nawiasem

mówiąc chodzącej do Kościoła, kiedy podczas dyskusji użyłem określenia «Sowieci»,

usłyszałem takie zdanie: jeszcze raz użyjesz takiego określenia, a zajmie się tobą mi-

licja”64. Wszechobecny strach wywoływał z jednej strony zamknięcie społeczne, z dru-

giej zmęczone ciągłym strachem społeczeństwo w desperacji szukało przestrzeni,

w której strach mógłby znaleźć dla siebie przeciwwagę, prowadzić do odwagi w kon-

kretnych podejmowanych działaniach.

Metodą na przełamanie systemowej presji wywieranej w sposób permanentny była

jedność społeczna – wspólnota. Jedność społeczną czy też wspólnotę możemy zaliczyć

do podstawowych czynników wewnętrznych, istotnych w kształtowaniu studenckiego

społeczeństwa obywatelskiego. Jedność środowiska wyrażała się w solidarności i tole-

rancji społecznej. Zaznaczmy, iż nie chodzi przy tym o status materialny poszczegól-

nych studentów, gdyż jest rzeczą oczywistą, że był i jest on różny. Wspólne przebywa-

nie w określonej społeczności, którą charakteryzują konkretne cechy, jak: młodość,

chęć działania, odwaga – często wyrażona w podejmowaniu dużego ryzyka, sprzeciw,

poszukiwanie ideałów czy autorytetów itp. Aspekt jedności społecznej wytworzony na

zasadzie przeciwwagi do prawnie obowiązującej jedności klasowej stał się przyczyn-

kiem do budowania struktur studenckiego społeczeństwa obywatelskiego.

Można postawić pytanie: co było determinantem powstania NZS-u, oprócz wspól-

nego działania? Na pewno takim wyznacznikiem był wiek studentów. Jest on bardzo

istotny ponieważ między 20 a 25 rokiem życia wrażliwość na potrzeby społeczne jest

duża. Z drugiej strony czas sprzeciwu czy nawet buntu jest także charakterystyczny

dla tego przedziału wiekowego. Należy pamiętać, iż jest to praktycznie okres ciągłej

edukacji, podczas której kształtują się idee, które weryfikuje dopiero późniejsze do-

świadczenie.

Przedstawione czynniki, sprzyjające powstaniu studenckiego społeczeństwa oby-

watelskiego, to zewnętrzne, wielopłaszczyznowe działanie władz w stosunku do spo-

łeczeństwa, jak cenzura, prześladowania, kryzys ekonomiczny, donosicielstwo, zakła-

manie, brak autonomii wyższych uczelni, monopol SZSP; oraz wewnętrzne: jedność

środowiska, określony przedział wiekowy, aktywność, wspólny system wartości, chęć

wspólnego działania, wrażliwość, solidarność, tolerancja.

64 Relacja autora.

282

Zaznaczę, w kontekście powyższych czynników systemowych, zewnętrznych i we-

wnętrznych, iż takie społeczeństwo mogło powstać przez konsolidację środowiska

wokół określonego systemu wartości, który uwrażliwiał młodych ludzi na krzywdy

społeczne. Społeczeństwo rozbite gnuśnieje, staje się społeczeństwem chocholistycz-

nym, niezdolnym do przeciwstawienia się nadużyciom władzy. Wyrażenie „nadużycia

władzy” należy rozumieć bardzo szeroko, chociażby jako negatywne określenia wypo-

wiadane w stosunku do pewnych grup społecznych. Chocholizm był reprezentowany

przede wszystkim przez SZSP, którego koniunkturalność nie pozwalała na wprowa-

dzanie strukturalnych zmian (zob. schemat nr 2)65.

Mając na uwadze kontekst społeczno-polityczny początku lat 80-tych oraz wiek lu-

dzi tworzących NZS, można przyjąć następującą treść definicji akademickiego spo-

łeczeństwa obywatelskiego: „(…) jest to dobrowolna, zorganizowana wspólnota ludzi

w określonym wieku; działająca zgodnie z standardami demokracji. Kierująca się

określonym systemem wartości chrześcijańskich, przeciwnym do narzuconego przez

władzę państwa o systemie totalitarnym, jednocześnie w przyszłości nie wyklucza-

jąca możliwości zmiany ustroju państwowego. Posiada ona jasno określone dobro

wspólne, które określa sposób jego realizacji poprzez solidarne działanie”. Oczywiście

można z tą definicją się nie zgadzać. Jest ona ograniczona czasem i środowiskiem

oraz kontekstem społeczno-politycznym obowiązującym w Polsce lat 1980–1981.

Działalność NZS-u ujęta w kategorii akademickiego społeczeństwa obywatelskiego

Odwołując się do publikacji Instytutu Pamięci Narodowej pt. Niezależne Zrzeszenie

Studentów, 1980–1981. Obrazy 66, można postawić tezę, iż NZS jako społeczność aka-

demicka był szkołą społeczeństwa obywatelskiego. Zajmując się badaniem tematy-

ki związanej z organizacją opozycyjną, jaką był NZS, niejako samoistnie nasuwa się

twierdzenie, iż jako całość stanowił on studium postaw, ról i funkcji, zmierzających

do podjęcia w przyszłości odpowiedzialnych działań na rzecz społeczeństwa, następ-

nie państwa.

Sama nazwa wskazuje na charakter, cel i zakres działania zrzeszenia. Jest to przede

wszystkim organizacja niezależna od władz państwowych. Niezależność ta polegała na

niezależności od: przemocy, centralizmu w zarządzaniu państwem, przynależności

partyjnej, braku pluralizmu światopoglądowego, od filozofii i ekonomii marksistow-

skiej, pochodzenia społecznego, kłamstwa medialnego, kłamstwa historycznego. Tym

samym zrzeszenie przyjmowało cały system wartości, które stanowiły o podmiotowo-

ści społeczeństwa akademickiego. Drugi człon nazwy charakteryzuje jego członków.

Są to ludzie, którzy dla osiągnięcia określonego celu zrzeszają się w sposób dobrowol-

65 Chochoł w „Weselu” Stanisława Wyspiańskiego. Utożsamiam Chochoła ze społeczeństwem, które nie

wykazuje żadnej inicjatywy. Skupia swą uwagę głównie na konsumpcji, nie wykorzystuje sprzyjających

warunków do podejmowania walki o wartości.

66 J. Dutka, M. Zakrzewski, J. Szarek , Niezależne Zrzeszenie Studentów 1980–1981. Obrazy, Kraków 2010,

s. 9.

283

ny, niewymuszony, by swoim wspólnym działaniem przyczynić się do demokratyzacji

studenckiego środowiska.

Podkreślić należy, iż NZS jako organizacja apolityczna skupiała w swoich szere-

gach członków mających określone poglądy polityczne. Spoiwem łączącym tę spo-

łeczność była opozycyjność w stosunku do władzy67. Jedną z fundamentalnych zasad

zrzeszenia było dążenie do prawdy. Prawda ta powinna być przestrzegana zarówno

we wzajemnych relacjach indywidualnych, w życiu uniwersyteckim, w nauczaniu

i wychowaniu, jak i w życiu ogólnospołecznym. Członkowie zrzeszenia uważali, iż

zwalczając fałsz i wydobywając prawdę, społeczeństwo jest w stanie przezwyciężyć

kryzysy moralne, społeczne, gospodarcze i polityczne. Dążenie do odkłamywania

życia społecznego stało się możliwe poprzez liczne publikacje uczelniane, które in-

formowały o wydarzeniach lokalnych czy krajowych w sposób otwarty, przekazując

w sposób rzetelny informacje. W celu sprawniejszego, szybszego przekazywania in-

formacji na Uniwersytecie Warszawskim działało Centrum Informacji Akademickiej:

„Nasze działania mają na celu zapewnienie dobrego obiegu informacji, a co za tym

idzie przyczynić się do lepszej samoorganizacji środowiska akademickiego. Rzetel-

ność i prawdziwość informacji jest naszym podstawowym zadaniem”68. Informacje

zamieszczane w informatorze dotyczyły całości środowiska opozycyjnego, nie tylko

zrzeszonego w NZS-ie.

Pierwszy NZS był zwolennikiem różnorodności poglądów i opinii – z tym że sku-

piał się w sposób szczególny na obronie niektórych fundamentalnych zasad, stano-

wiących wspólną płaszczyznę ideową. Podstawowymi ideałami, dla zrealizowania

których społeczeństwo akademickie stworzyło niezależną instytucje społeczną, były

niepodległość i demokracja. Były one realizowane poprzez wyraźne domaganie się

poszanowania tradycji narodu polskiego, która wyrażała się w uroczystościach rocz-

nicowych odzyskania niepodległości: „11 listopada 1980 roku przed pomnikiem Unii

Lubelskiej w Lublinie z okazji 62. rocznicy odzyskania niepodległości miała miejsce

uroczystość zorganizowana przez Społeczny Komitet Obchodów Rocznicy Niepodle-

głości. Nastąpiły przemówienia dwóch studentów KUL-u: Piotra Opozdy (V rok Histo-

rii) i Piotra Szczudłowskiego (I rok Teologii). NZS, nie zajmując stanowiska w kwestii

poglądów politycznych reprezentowanych przez wyżej wymienione osoby, uważa, że

mamy do czynienia z represją za przekonania, niedopuszczalne w świetle ratyfikowa-

nych przez PRL Konwencji o Prawach Człowieka i Obywatela”69.

Kolejnymi wartościami, na których wspierało się środowisko akademickie, były

wolność i sprawiedliwość społeczna. Wyrażało się to po przez sprzeciw wszelkim

formom zniewolenia fizycznego, ale także umysłowego, w szczególności w drodze

ideologicznej indoktrynacji. Domagano się respektowania niezbywalnych praw oby-

67 R. Ziemkiewicz, NZS – po roku, „Immunitet”, Toruń 1981, nr 1/13; W. Polak, Najtrudniejsze egzaminy.

Niezależne Zrzeszenie Studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na tle wydarzeń w kraju i regionie (1980–

1981), Toruń 2001, s. 45.

68 AUW, sygn. AC 977, NZS UW, Centrum Informacji Akademickiej – Informator, 11 X 1981 – 10 XI 1981.

69 Oświadczenie KP NZS Uczelni Lubelskich z dnia 19 XI 1980 r. , zob. AUW, sygn. AC 938, NZS UW, Uchwa-

ła Zjazdu Delegatów NZS w sprawie osób represjonowanych za prześladowania polityczne z 23 XI 1980 r.

284

watelskich: wolności słowa, druku, manifestacji, prawa do twórczości kulturalnej

i wolności nauki. W imię tak rozumianej wolności wysunięto kwestie dotyczące au-

tonomii uczelni wyższych dla zagwarantowania swobody nauki i nauczania. Nie było

możliwe pogodzenie wolności z systemem nieuzasadnionych przywilejów i społecz-

ną niesprawiedliwością: „Dysponentem świadczeń zdrowotnych jest jedna organiza-

cja SZSP. W obecnym systemie świadczeń zdrowotnych preferowani są członkowie

SZSP. NZS stoi na stanowisku, aby świadczenia zdrowotne, w tym wczasy sanatoryj-

ne, dotyczyły również pracowników etatowych innych organizacji (NZS, PZA, AZS),

wszystkich młodych pracowników nauki (a nie tylko członków SZSP), całej prasy stu-

denckiej (w tym prasy nowo powstałych organizacji studenckich). Nie może być tak,

aby partykularne interesy organizacji miały jakiegokolwiek wpływ na świadczenia

zdrowotne dla studentów, gdyż zdrowie naszych kolegów, w tym członków naszego

Zrzeszenia, jest sprawą nadrzędną, chcemy, aby o leczeniu studentów decydowali le-

karze, a nie SZSP”70.

W rozważaniach o akademickim społeczeństwie obywatelskim nie można pomi-

nąć niezależności i solidarności. Niezależność stanowiła dla NZS-u niezbędną posta-

wę w życiu osobistym, społecznym i narodowym71. Pozwalało to na kształtowanie i za-

chowanie jako organizacji własnej tożsamości, m.in. poprzez podporządkowywanie

się żadnym innym organizacjom: „Mimo ogłoszonej przez władzę odnowy życia spo-

łecznego obserwujemy w ostatnim czasie wzrost ilości przypadków naruszenia praw

obywatelskich. Spotykamy się (…) z faktami łamania praworządności wobec studen-

tów. Celem ABI NZS72 jest: obrona zagrożonych praw studenta, występowanie prze-

ciw łamaniu praworządności i nadużywaniu prawa przez władzę wobec studentów,

niezależnie od ich światopoglądu i orientacji politycznej”73. Przy czym nie oznaczało

to ideowej izolacji.

Poczucie solidarności łączyło społeczność akademicką z tymi wszystkimi, którym

prześwietlał wspólny cel wolności obywatelskiej. Przede wszystkim solidaryzowali

się z robotniczymi i inteligenckimi ruchami społecznymi, skupiającymi się w NSZZ

Solidarność, jak też ze wszystkimi uciskanymi i walczącymi o wolność, sprawiedli-

wość i prawdę w pozostałych krajach komunistycznego bloku. Promowano aktywną

postawę i wrażliwość wobec potrzeb ludzkich, nie ograniczając się tylko do człon-

ków NZS-u. Tym samym przeciwstawiali się bierności, egoizmowi, egalitaryzmowi

czy znieczulicy: „NZS UMK Toruń uznał za konieczne zrezygnowanie w bieżącym

roku akademickim z organizacji tradycyjnych «Juwenaliów» studenckich. Do pod-

jęcia takich decyzji mimo wysuwanych inicjatyw przez działaczy SZSP skłoniła nas

skomplikowana sytuacja społeczno-polityczna kraju i regionu oraz wysokie koszty

koniecznych do zorganizowania takiej imprezy. W związku z tym zamiast «Juwena-

70 AUW, sygn. AC 937 NZS UW, Stanowisko KKK NZS w sprawie świadczeń zdrowotnych z 20 VI 1981r.

71 AUW, sygn. AC 977, NZS UW, Studenci I roku! NZS waszą organizacją, „CIA”, Warszawa 1981, nr 17 z 1

X 1981, s. 1–2.

72 Akademickie Biuro Informacyjne Niezależnego Zrzeszenia Studentów przy Uniwersytecie Warszaw-

skim.

73 AUW, sygn. AC 939, NZS UW, Akademickie Biuro Organizacyjne – informacja o działalności, 5 III 1981 r.

285

liów» organizujemy pomoc w pracach polowych dla rolników indywidualnych, którzy

zostali zmuszeni do udziału w akcjach protestacyjnych, co opóźniło ich prace polowe.

Akcja nasza spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem przez władze uczelni i NSZZ

Solidarność. Zwracamy się a apelem do wszystkich organizacji studenckich o podjęcie

naszej inicjatywy”74.

Akademickie społeczeństwo obywatelskie ukształtowane w strukturach NZS-u

stało się środowiskiem, które poprzez swoje założenia i działania przyczyniło się w za-

sadniczy sposób do przywrócenia społeczeństwu obywatelskiemu właściwego znacze-

nia – podkreślającego podmiotowość osoby indywidualnej, jak też całego społeczeń-

stwa.

Działalność NZS-u, gdyby nie wprowadzenie stanu wojennego, mogłaby przyczy-

nić się do szybszego wykształcenia przyszłych elit politycznych. Wprowadzenie stanu

wojennego ukierunkowało działanie młodej polskiej inteligencji w zupełnie innym

kierunku – skoncentrowania się na działalności w podziemiu.

Schemat 1. Struktura społeczeństwa obywatelskiego w ujęciu personalistycznym

PERSONALISTYCZNE UJECIE SPOŁECZEŃSTWA OBYWATELSKIEGO

WOLNOŚĆ WEWNĘTRZNA

DEMOKRACJA PARTYCYPACYJNA

DOBRO WSPÓLNE

* materialnych, * biologicznych, *naukowo-poznawcze,

*moralno-ideowe, *artystyczne

ZASADA SOLIDARNOŚCI

ZASADA SPRAWIEDLIWOŚCI SPOŁECZNEJ

legalna zamienna, rozdzielcza

ZASADA WIĘKSZOŚCI

Oprac. własne na podstawie: Stanisław Kowalczyk, Ontologiczno-aksjologiczne podstawy społe-

czeństwa obywatelskiego [w:] Społeczeństwo obywatelskie, pod red. Edwarda Balawajdera, Lublin

2007, s. 13–25.

74 Oświadczenie Zarządu Uczelnianego NZS UMK Toruń, zob. AUW, sygn. AC 980, NZS UW, Biuletyn

Agencji Przekazu Informacji, Warszawa 1981, nr 6, z 1 V – 10 V 1981, s. 13.

286

Schemat 2. Struktura powstawania akademickiego społeczeństwa obywatelskiego w ujęciu per-

sonalistycznym

AKADEMICKIE SPOŁECZEŃSTSWO OBYWATELSKIE – NZS 1980–1981

CZYNNIKI SYSTEMOWE ASO – NZS

DOBROWOLNA WSPÓLNOTA

DEMOKRACJA

AKSJOLOGIA

DOBRO WSPÓLNE

AKTYWNOŚĆ SPOŁECZNA

CZYNNIKI ZEWNĘTRZNE ASO – NZS

CZYNNIKI WEWNĘTRZNE ASO – NZS

CENZURA

JEDNOŚĆ ŚRODOWISKA

PRZEŚLADOWANIA

WIEK

KRYZYS EKONOMICZNY

AKTYWNOŚĆ

IDEOLOGIA KŁAMSTWA

WSPÓLNY SYSTEM WARTOŚCI

BRAK AUTONOMII WYŻSZYCH

DZIAŁANIE ZESPOŁOWE

UCZELNI

MONOPOL SZSP, itp.

Oprac. własne na podstawie: Stanisław Kowalczyk, Ontologiczno-aksjologiczne podstawy społe-

czeństwa obywatelskiego [w:] Społeczeństwo obywatelskie, pod red. Edwarda Balawajdera, Lublin

2007, s. 13–25.

287

SŁAwomir kAmoSińSki

„Solidarność dziś – sukces jutro”.

Projekty uzdrowienia gospodarki PRL w świetle

publicystyki „Tygodnika Solidarność”

„Tygodnik Solidarność” ukazywał się na polskim rynku wydawniczym w okresie za-

ledwie kilku miesięcy: od 3 kwietnia do 12 grudnia 1981 r. Można go z pewnością

zaliczyć do tych periodyków, które symbolicznie i na trwałe wpisały się w czas „kar-

nawału Solidarności”. Redaktorzy „Tygodnika” podkreślali w artykule wstępnym, bę-

dącym swoistym credo pisma, że ich celem jest służba prawdzie. Stąd zamieszczone

w nim treści miały być „najściślej związane z życiem polskiego społeczeństwa”. Służ-

ba tym zasadom zaowocowała pojawieniem się szeregu artykułów, które poświęcono

gospodarce Polski, w tym przede wszystkim analizie przyczyn kryzysu gospodarcze-

go, z którym borykał się kraj. Poszukiwano odpowiedzi na pytanie, jak wyprowadzić

Polskę z depresji gospodarczej. Dostrzegano, że kryzys gospodarczy zazębiał się ściśle

z kryzysem społecznym. Dlatego w jednym z artykułów pojawiło się zdanie: „Dzisiej-

sza propaganda klęski tym różni się od wcześniejszej propagandy sukcesu, że jest

niestety propagandą faktów. Tych czarnych faktów jest w naszej gospodarce wiele”1.

Głos w sprawach gospodarczych zabierali, co nobilitowało „Tygodnik Solidarność”,

polscy uczeni, a wśród nich m.in.: Janusz Beksiak, Wiktor Herer, Władysław Sadow-

ski, Zbigniew Czerwiński, Kazimierz Kopecki, Zbigniew Kamecki, Jerzy Łoś, Jerzy

Osiatyński, Stanisław Gomułka, Ryszard Manteuffel. Nie zabrakło także wnikliwych

analiz prowadzonych przez dziennikarzy, którzy uważnie obserwowali zastaną rzeczy-

wistość i na bieżąco ją komentowali.

Waldemar Kuczyński w „Tygodniku Solidarność” pełnił ważną rolę mentora i na-

uczyciela społeczeństwa. Z tego powodu wyjaśniał społeczeństwu „posierpniowemu”

problemy ekonomiczne, podpowiadał cierpliwość, wskazywał kierunki postępowania

i pouczał, że „czeka nas wielki trud zwalczenia kryzysu, mimo że spowodowały go

władze, aparat i system, a nie społeczeństwo. Zrujnować bowiem kraj potrafią jed-

nostki, odbudować natomiast może tylko całe społeczeństwo”2. W kolejnej wypowie-

dzi wskazywał, że Solidarność zapoczątkowała i – mając ogromne poparcie społeczne

– dokończy dzieło tzw. uspołecznienia gospodarki. Pisał: „Jeszcze jako społeczeństwo

1 W. Herer, W. Sadowski, Złotówka potrzebuje obrony, „Tygodnik Solidarność” (dalej: „TS”) 1981, nr 4, s. 4.

2 W. Kuczyński, Jak walczyć z kryzysem i jak go pokonać, „TS” 1981, nr 6, s. 1.

288

nie mamy wystarczających praw do gospodarki kraju, by można powiedzieć, że jest

ona nasza, społeczna. Jeszcze główne dźwignie zarządzania trzyma w swoich rękach

biurokracja. Jeszcze ciągle jesteśmy wydziedziczeni. Ale otwarta została droga zmian

i jesteśmy na niej. Otwarło ją powstanie Solidarności, które było równocześnie pierw-

szym wielkim krokiem ku uspołecznianiu gospodarki od czasu jej nacjonalizacji po

1945 roku”3. Waldemar Kuczyński wzywał społeczeństwo przepełnione posierpnio-

wą nadzieją do otwartości na nadchodzące zmiany, na wspieranie tlącego się zalążka

nowej rzeczywistości, którą budują ludzie Solidarności. Ostrzegał jednak, że „jeżeli

kryzys będzie się nadal rozwijał to zniszczy posierpniową rzeczywistość jak choro-

ba niszczy organizm. Pokonanie go jest więc siłą rzeczy wspólną sprawą wszystkich,

którzy za tą rzeczywistością stoją. (…) Natomiast przegrana w walce z kryzysem go-

spodarczym to wielka okazja dla zwolenników starego i przeciwników Solidarności na

odzyskanie wszystkiego co stracili”4.

W początkach dekady lat 80-tych XX wieku ekonomiści współpracujący z „Tygo-

dnikiem Solidarność” byli zgodni w tym, że istnieje realna potrzeba wprowadzenia

w Polsce Ludowej gruntownych reform gospodarczych. Oczekiwano przy tym, że au-

torem pakietu reform będzie ówczesny rząd. Pytano głównie o to, czy Solidarność jako

związek zawodowy powinna poprzeć rządowe projekty reform i ewentualnie, w jakim

zakresie ma udzielać tego poparcia. Były to, jak się okazało z przebiegu dyskusji na ła-

mach „Tygodnika Solidarność”, trudne pytania – tym bardziej, że nadzieje społeczeń-

stwa na szybką poprawę bytu i tym samym zaspokojenie narosłych przez lata potrzeb

były bardzo silnie rozbudzone. Społeczeństwo oczekiwało przede wszystkim radykal-

nej poprawy własnego losu. Tymczasem ton wielu artykułów „Tygodnika Solidarność”

studził nadmiernie rozbudzone społeczne nadzieje. Waldemar Kuczyński zwracał

uwagę działaczom związkowym, że „dziś bronić interesów pracowniczych oznacza

także bronić gospodarki przed dalszym spadkiem jej zdolności do produkowania”5.

Oczekiwał, że Solidarność jako związek zawodowy nie pozostanie obojętna wobec po-

sunięć władz zmierzających do naprawy sytuacji gospodarczej i nie powinna sprzeci-

wiać się podejmowanym środkom zaradczym. Proponował, aby Solidarność jako ma-

sowy ruch społeczny pełniła ważną rolę konsultanta projektów reform, a następnym

krokiem powinno być ich zaakceptowanie w formie pakietu przez całe społeczeństwo.

Podpowiadał, że doskonale sprawdziłaby się w tym wypadku instytucja referendum

ogólnonarodowego. Ryzyko odrzucenia stworzonego w ten sposób pakietu reform,

zdaniem tego ekonomisty, było znikome. Twierdził on, że „nie jesteśmy przecież na-

rodem samobójców”.

Stefan Kawalec zaproponował inne rozwiązanie celem zyskania akceptacji spo-

łecznej dla reform gospodarczych. Jego zdaniem powinna powstać niezależna instytu-

cja, która będzie nadzorowała, monitorowała i kontrolowała przebieg i zakres reformy

3 Idem, Oczami gospodarzy i obywateli, „TS” 1981, nr 22, s. 1.

4 Idem, Udział Solidarności szansą wyjścia z kryzysu, „TS” 1981, nr 1, s. 4.

5 Ibidem, s. 4.

289

gospodarczej. Miał to być np. Społeczny Komitet Reformy Gospodarczej6. Projekto-

dawca podpowiadał, że instytucja ta powinna mieć szerokie poparcie Solidarności, po-

nieważ w przeciwnym wypadku będzie martwym organem. Zwracał również uwagę

na to, że projektowany Komitet musi być instytucją zaufania społecznego, powierni-

kiem społecznym, ponieważ „rząd utracił możliwość egzekwowania nawet słusznych

decyzji”. Kierując się powyżej przedstawionymi opiniami, po wielu dyskusjach, powo-

łano taką instytucję w postaci Społecznej Rady Gospodarki Narodowej. Według Wi-

tolda Trzeciakowskiego wskazana Rada miała w oczach społeczeństwa „uwiarygodnić

społeczno-gospodarcze decyzje podejmowane dla wyprowadzenia kraju z kryzysu”7.

Dlatego musiała być niezależnym ciałem i działać w myśl zasady: „nic o nas bez nas”.

Od Społecznej Rady Gospodarki Narodowej oczekiwano ponadto, że będzie: „współ-

kształtować politykę wychodzenia z kryzysu; współkształtować strategię rozwoju go-

spodarczego; współkształtować zasadę kierowania gospodarką; oceniać akty norma-

tywne i podejmować inicjatywy w zakresie unormowań prawnych; prowadzić badania

nad modelem przyszłego społeczeństwa”.

Ważnym wątkiem w dyskusji nad możliwością zaakceptowania przez ogół spo-

łeczeństwa polskiego reform gospodarczych było zwrócenie uwagi to, że oczekiwało

ono innych posunięć gospodarczych niż by tego chcieli eksperci. Społeczeństwo jako

trwałą zdobycz traktowało egalitaryzm, a wyrazem tego było jedno z haseł strajkują-

cych: „Wszyscy mamy równe żołądki”. Dlatego spodziewało się ono, że reformy zrów-

nają wszystkich w biedzie i niedostatku. Radykalizm ówczesnych nastrojów społecz-

nych wyrażał się również w tym, że znaczna część mieszkańców miast oczekiwała,

by wzorem wcześniejszych dekad zostały wprowadzone dla rolników indywidualnych

obowiązkowe dostawy płodów rolnych. Krok ten miał być remedium na wypełnienie

półek sklepowych żywnością. Maciej Kozłowski tak komentował te nastroje społeczne:

„Słowem: pewne elementy tego hipotetycznego komunizmu wojennego w świadomo-

ści wielu ugruntowane są wcale mocno”. Na ten sam problem zwrócił uwagę prof.

Jerzy Łoś. Wskazał on, że reformy gospodarcze, które proponowały władze, to coraz

większa centralizacja gospodarki i dystrybucji towarów oraz reglamentacja wszystkie-

go, co pojawia się na rynku. W ten sposób, jego zdaniem, ówczesne władze zagubiły

główny – rynkowy kierunek reform gospodarczych. Odwracano się od wolnego rynku

i społeczeństwo, co było zdumiewające, godziło się na wprowadzaną przez władze

Polski Ludowej jako antidotum reglamentację i centralizację zarządzania. Pisał: „Za-

uważmy, że od roku system dystrybucyjno-nakazowy pogłębiamy, a nie znosimy. Kart-

ki na żywność to nowa forma przymusowej dystrybucji. Niedawno utworzony Sztab

Antykryzysowy to nowy organ nakazów. W ten sposób bronimy się przed ostatecz-

nym wycieńczeniem gospodarki i wygłodzeniem społeczeństwa. Tak było zawsze i we

wszystkich państwach na przykład w czasie wojny”8. Parafrazując, wskazać można, że

społeczeństwo chciało „gospodarki wojennej”, zapewniającej każdemu sprawiedliwy

6 S. Kawalec, Kto przygotowuje reformę – My, „TS” 1981, nr 6, s. 4.

7 W. Trzeciakowski, Czym ma być Społeczna Rada Gospodarki Narodowej? , „TS” 1981, nr 31, s. 6.

8 J. Łoś, Osiem mitów reformy gospodarczej (1), „TS” 1981, nr 27, s. 12.

290

dostęp do reglamentowanych dóbr, gdy tymczasem uzdrowienie gospodarki powinno

iść zdaniem ekspertów w kierunku „nowej ekonomicznej polityki”.

Trafną diagnozę stanu gospodarki, jaki wykreowany zostanie w przypadku zanie-

chania wyraźnych, o rynkowym charakterze reform gospodarczych, postawił Maciej

Kozłowski w artykule pt. Niebezpieczeństwa reformy9. Pisał, że w takiej kuriozalnej sy-

tuacji, która stawała się realną perspektywą „(…) jedyną alternatywą gospodarki, której

kształt powstaje obecnie, może być gospodarka o charakterze wojennym z nakazami

pracy, przymusem ekonomicznym w postaci racjonowania wszystkiego i rzeczywistą

równością w nędzy wszystkich, poza tymi oczywiście, którzy nadzór, przymus i roz-

dzielnictwo sprawują. I wizja takiej właśnie gospodarki to bynajmniej nie koszmarna

utopia, lecz wcale realna perspektywa sytuacji, w której na rynku reforma się załamie”.

Tymczasem prof. Zbigniew Czerwiński zaproponował, jakby na przekór egalitar-

nym nastrojom społeczeństwa, w artykule Nie pozwólmy się dalej oszukiwać, aby refor-

ma gospodarcza wdrażana w Polsce uruchomiła na szeroką skalę mechanizm popytu

i podaży. Jego zdaniem egalitaryzm konsumpcji był jednym z największych błędów

gospodarki typu radzieckiego. Pisał: „Za mit też uważam inne przekonanie, że gdy

jest mało towarów to sprawiedliwiej jest posługiwać się podziałami niż sprzedawać to-

wary po wysokich cenach, dbając równocześnie o równomierny rozkład dochodów”10.

W ówczesnych realiach historycznych poglądy te brzmiały bardzo radykalnie i – na

co wskazywały wcześniejsze spostrzeżenia – były nie do zaakceptowania przez społe-

czeństwo.

Powyższe obserwacje reakcji społecznych skłoniły Helenę Góralską, Krzysztofa

Hagemejera i Irenę Wójcicką11 do wyrażenia obawy, że żaden radykalny projekt refor-

my gospodarczej nie zostanie zaakceptowany przez społeczeństwo. Według tej grupy

tzw. radykalna reforma gospodarcza oznaczałaby gwałtowny wzrost cen, czego społe-

czeństwo zwyczajnie by nie przyjęło. W konsekwencji zamiast reformy gospodarczej

pojawiłby się w kraju kolejny bunt społeczny. Te uwarunkowania stały się podłożem

do zaproponowania koncepcji tzw. reformy sterowanej, „oznaczającej, że zakładamy

jakiś proces dojścia do modelu radykalnej reformy rynkowej, który trwać może przez

parę lat; w ciągu tego czasu funkcjonowałaby ona połowicznie – samodzielność przed-

siębiorstw byłaby w części ograniczona. Gospodarka powoli zrzucałaby z siebie okowy

systemu nakazowo-rozdzielczego”.

Interesujący pogląd wyraził Waldemar Kuczyński. Stwierdził on, że Polacy mu-

szą pokonać kryzys własną pracą, codziennym wysiłkiem. To nie ulegało wątpliwo-

ści. Podpowiadał on jednak, że w celu przezwyciężenia niekorzystnych następstw

wychodzenia z kryzysu, w tym głównie spodziewanego wyraźnego obniżenia pozio-

mu życia społeczeństwa, można wykorzystać pomoc zewnętrzną. Aby osiągnąć ten

cel, Polska musi odzyskać utracone członkostwo w międzynarodowych instytucjach

finansowych: Międzynarodowym Funduszu Walutowym i Międzynarodowym Banku

9 M. Kozłowski, Niebezpieczeństwa reformy, „TS” 1981, nr 26, s. 8.

10 Z. Czerwiński, Nie pozwolimy się dalej oszukiwać, „TS” 1981, nr 33, s. 6.

11 H. Góralska, K. Hagemejer, I. Wójcicka, Kierunki reformy gospodarczej, „TS” 1981, nr 25, s. 12.

291

Współpracy i Rozwoju. Proponował, aby w dalszej kolejności Polska uzyskała w tych

instytucjach zatwierdzenie planu naprawy gospodarki narodowej. Kolejnym krokiem

miało być udowodnienie, że plan ten jest w kraju skutecznie wdrażany i realizowany.

Autor koncepcji pisał: „Kryzys musimy pokonać własną pracą i konceptem, ale to nie

znaczy, że wyłącznie w oparciu o krajowe zasoby. Pomoc taką można uzyskać”12. Ko-

rzystanie z pomocy zewnętrznej, zdaniem Kuczyńskiego, dałoby ten komfort, że spo-

łeczeństwo mniej dotkliwie odczuwałoby skutki reform gospodarczych, a gospodarka

być może szybciej osiągnęłaby stan równowagi, a następnie wzrostu.

Oceny bieżącego stanu i kondycji gospodarki Polski Ludowej zbiegły się ze zwró-

ceniem w wielu tekstach uwagi na przyczyny, które spowodowały kryzys 1981 r. Warto

w tym miejscu odnotować, że prof. Janusz Beksiak w charakterystyczny sposób, chcąc

zapewne uniknąć konfliktów z cenzurą, nazwał system gospodarczy, który zbudowa-

no w Polsce po 1945 r. Pisał, że „tradycyjny system gospodarczy (sic!) istniejący w na-

szym kraju przez trzydzieści kilka lat i ulegający niewielkim tylko zmianom w całym

okresie swego działania powodował poważne, ujemne zjawiska gospodarcze i spo-

łeczne”13. Zalicza do nich, traktując je zarazem jako przyczyny niewydolności „trady-

cyjnego systemu”: marnotrawstwo w wykorzystaniu bogactw naturalnych, urządzeń

wytwórczych i pracy ludzkiej (np. nadmierne zatrudnienie, energochłonność gospo-

darki), uciążliwości życia codziennego (niedostatecznie zaopatrzone sklepy), wypacze-

nia stosunków między uczestnikami życia gospodarczego (nieufność, kumoterstwo,

łapownictwo). Wydaje się jednak, że za główną przyczynę niewydolności systemu

gospodarczego typu radzieckiego Beksiak uznawał „psychiczne zmęczenie i zniechę-

cenie [społeczeństwa – S.K.] na tle znikomości wyników w porównaniu z nakładem

energii społecznej”14. Wskazanie na ten aspekt było tym wymowniejsze, że poddawało

w wątpliwość wyrzeczenia, na które rządzące Polską Ludową ekipy skazywały spo-

łeczeństwo najpierw w planie sześcioletnim, a następnie w kolejnych pięcioletnich

planach gospodarczych. Rządzący wzywali w latach 1950–1980 społeczeństwo do po-

hamowania konsumpcji indywidualnej w imię odłożonego w czasie sukcesu gospo-

darczego, który jak się okazało po 3 dekadach nie nadchodził. Brak sukcesów eko-

nomicznych był przyczyną sprawczą fatalnego stanu emocjonalnego społeczeństwa,

który dostrzegalny był codziennie na ulicach miast i wsi. Społeczeństwo, zmęczone

i utrudzone, traciło wiarę w sens jakichkolwiek działań podejmowanych w celu rato-

wania kraju, który pogrążał się w depresji gospodarczej.

Według prof. Zbigniewa Czerwińskiego geneza kryzysu, który w Polsce Ludowej

z dużym natężeniem ujawnił się u schyłku dekady lat 70-tych XX wieku tkwiła w tym,

że system gospodarczy, który zbudowano w kraju po II wojnie światowej pozbawio-

ny był podstawowych mechanizmów rynku, tzw. regulatorów rynku. Autor wymienił

12 W. Kuczyński, Potrzeba antykryzysowa, „TS” 1981, nr 32, s. 4. W dalszej części artykułu Kuczyński zwracał

uwagę: „Zewnętrzna pomoc antykryzysowa bardzo ułatwiłaby odbudowę gospodarki. Posłużyłaby jako roz-

rusznik, pozwoliłaby sprowadzić brakujące części, materiały oraz urządzenia i przez to zdjąć z gospodarki

paraliż, zastopować spadek produkcji i uzyskać jej wzrost”.

13 J. Beksiak, Cena reformy gospodarczej, „TS” 1981, nr 1, s. 10.

14 Ibidem.

292

jeden podstawowy: prawo popytu i podaży. Jego zdaniem gospodarka bez tych regu-

latorów automatycznie i bez żadnej zewnętrznej ingerencji wpędzała się w kryzys.

Wskazywał: „Stopień nierównowagi rynkowej, do jakiego doszliśmy, nie ma chyba

precedensu w dziejach gospodarczych. Nie dopuściłby do niego żaden automatycznie

działający mechanizm rynkowy, który na narastającą dysproporcję między masą towa-

rową i siłą nabywczą ludności już dawno zareagowałby rosnącą drożyzną”15.

Na inną, oryginalną genezę kryzysu gospodarki Polski Ludowej wskazywał prof.

Jerzy Łoś. Zwrócił on przede wszystkim uwagę na „niepraworządność poprzednich

władz”16. Wyjaśniał swoją tezę w ten sposób, że władze rządzące Polską notorycznie

łamały prawo: „Nie przestępstwa gospodarcze były przyczyną naszej klęski. Najgorsze

było to, że rzeczy szkodliwe moralnie naganne, nie akceptowane przez społeczeń-

stwo działy się zgodnie z prawami, bo prawa i sposób ich tworzenia dopuszczały takie

postępowanie. Ustawy i rozporządzenia były formułowane niejasno, a w dodatku za-

wierały zwykle przepis pozwalający ministrowi, wojewodzie bądź nawet naczelnikowi

gminy czynić wyjątki”. Był to odosobniony przypadek, w którym przyczyny kryzysu go-

spodarczego Polski upatrywano w łamaniu prawa przez ówczesne elity władzy, a nie

w konstrukcji systemu gospodarki typu radzieckiego.

Reforma gospodarcza, jak wynika z wielu tekstów zamieszczonych w „Tygodni-

ku Solidarność”, powinna zacząć się od uzdrowienia polskiej złotówki, ponieważ

zdaniem prof. prof. Wiktora Herera i Władysława Sadowskiego „złotówka potrzebuje

obrony”. Do bardziej radykalnych stwierdzeń i obrazowych metafor odwoływał się na-

tomiast Maciej Kozłowski, podając, że w Polsce nastąpiło zjawisko „upodlenia pienią-

dza”17, a prof. Zbigniew Czerwiński stwierdzał, że „nie ma już pieniądza”18. Pieniądz

w Polsce w 1981 r. tracił wartość – pojawiła się mało znana obywatelom PRL inflacja.

W tej sprawie jednomyślnie wypowiadało się wielu ekonomistów. Powstałą sytuację

diagnozowano jako „formowanie się luki inflacyjnej lub nawisu inflacyjnego”. He-

rer i Sadowski ostrzegali, że przed przystąpieniem do reformy gospodarczej należy

najpierw zdiagnozować przyczyny powstania i narastania luki inflacyjnej. Zalecano

podjęcie u zarania reform próby zahamowania stopniowej degradacji pieniądza. Po-

sługując się plastycznym opisem, zwracano uwagę: „Nie można podejmować kroków

naprawy domu, w którym panuje zaraza. A to jest zaraza, która wkrótce może spa-

raliżować cały organizm gospodarczy i zablokować jakiekolwiek możliwości reformy

15 Z. Czerwiński, Nie pozwólmy się dalej oszukiwać, „TS” 1981, nr 33, s. 6.

16 J. Łoś, Osiem mitów reformy gospodarczej (2), „TS” 1981, nr 30, s. 13. Autor wskazywał również na to, że

„Stworzono pewnym grupom ludzi (u władzy) dostęp do deficytowych materiałów i usług w zakresie luzów

przerobowych lub nadwyżek magazynowych. Nie wiadomo też ile domków zostało zbudowanych z braków

i odpadów przekazanych po niskiej cenie w prywatne ręce – oczywiście nie byle jakie”.

17 M. Kozłowski, Niebezpieczeństwa reformy, s. 8. Wspomniany autor, pisząc o upodleniu pieniądza, przyta-

cza ciekawą anegdotę, która doskonale oddaje kondycję polskiej złotówki w 1981 r. Pisze, że kard. Zbigniew

Oleśnicki mówił na posiedzeniu Rady Królewskiej: „Podobna jest nasza moneta do urodnej dziewicy ma-

cierzyńskim staraniem ułożonej i wykształconej, na którą każdy spogląda z upodobaniem i serce zespala ku

niej miłością, ale skoro tylko ta dziewica wstyd i cnotę utraci, nie tylko pogardę, ale i obrzydzenie w ludziach

sprawia. Otóż podobnie ja monecie naszej upodlenie wróżę”.

293

ekonomicznej”19. Do głównych przyczyn powodujących powiększanie się luki inflacyj-

nej, według tych profesorów, należał obserwowany od 1973 r. stały wzrost dochodów

pieniężnych ludności przy jednoczesnym zmniejszeniu się wielkości towarów kon-

sumpcyjnych, dostarczanych przez producentów na rynek. Wskazane niekorzystne

zjawiska potęgowało utrzymywanie przez ówczesne ekipy rządzące stałych cen na ar-

tykuły, na które był największy popyt, czyli mięso, chleb, cukier oraz energię elektrycz-

ną i węgiel. Taka polityka ekonomiczna doprowadziła do tego, że w 1980 r. luka infla-

cyjna wynosiła około 200 mld złotych, a według prognoz pod koniec 1981 r. wynieść

miała 600–700 mld zł, czyli połowę wartości tzw. „masy towarowej”. W konsekwencji

obserwowano zjawisko odchodzenia od gospodarki towarowo-pieniężnej w kierunku

gospodarki naturalnej. Był to krok wstecz w rozwoju cywilizacyjnym społeczeństwa.

Wskazany trend zalecano zmienić, wykorzystując zgodnie z ówczesną terminologią

„robotniczo-chłopski dialog”, który miał „stać się podstawą wzajemnie powiązanych

reform cen żywności i cen skupu produktów rolnych”. Obrona złotówki, tak wynika

z intencji Herera i Sadowskiego, polegać miała przede wszystkim na oddzieleniu jej

od rozgrywek i gier politycznych i stworzeniu mechanizmów niezależnego decydowa-

nia o jej emisji. Aby zrealizować ten projekt zalecano, aby pierwszym i zasadniczym

elementem składowym reformy gospodarczej było ustanowienie kontroli społecznej

nad „dodrukiem pieniędzy”, czyli ilością pieniądza będącą w obiegu. Nadzór nad tym

miały sprawować związki zawodowe robotników i rolników, których przedstawiciele

powinni zasiadać w Radzie Banku Emisyjnego. Prezes Banku Emisyjnego natomiast

miał ze swojej działalności zdawać sprawozdanie bezpośrednio przed sejmem, czy-

li przedstawicielstwem narodu20. Planowano w ten sposób budować niezależną od

wpływów politycznych instytucję emisyjną.

Inflacja jako jeden z podstawowych problemów polskiej gospodarki powinna być,

zdaniem Stefana Kawalca, ograniczona poprzez zlikwidowanie w pierwszej kolejności

tzw. nawisu inflacyjnego. Tak pisał: „Wprowadzenie samodzielności przedsiębiorstw

i zdrowego pieniądza wymaga zlikwidowania tzw. nawisu inflacyjnego, czyli złotó-

wek bez pokrycia stanowiących obecnie ok. 20–30% dochodów ludności. Oznaczać to

musi podwyżki cen, które mimo rekompensat dla najuboższych, będą musiały ude-

rzyć po kieszeni całe społeczeństwo”21. Z tymi poglądami zgadzał się prof. Zbigniew

Czerwiński, który zwracał ponadto uwagę: „Cóż bowiem wart jest pieniądz, za który

18 Z. Czerwiński , Nie pozwólmy się dalej oszukiwać, s. 6.

19 W. Herer, W. Sadowski, Złotówka potrzebuje obrony, s. 4.

20 Ibidem, s. 4. Postulowano: „Dlatego druk pieniądza należy poddać społecznej kontroli robotniczych

związków zawodowych i związków rolniczych. Ich przedstawiciele powinni zasiadać w Radzie Banku Emi-

syjnego, którego prezes powinien być bezpośrednio odpowiedzialny przed sejmem za wydrukowanie każ-

dej złotówki nie mającej pokrycia w masie towarowej, jak również szans na przekształcenie się w dobrowol-

ną oszczędność”.

21 S. Kawalec, Kto przygotowuje reformę – My, s. 4. Na problem nawisu inflacyjnego zwrócił również uwagę

Waldemar Kuczyński, który tak pisał: „Rosną też w niepokojącym tempie zasoby gotówki gromadzonej od

szeregu lat przez ludność z powodu braku poszukiwanych towarów. Pieniądz ten jest w każdej chwili gotów

do pogoni za towarem i właśnie on powoduje błyskawiczne znikanie atrakcyjnych dóbr po każdej niemal

cenie”. Por. W. Kuczyński, Jak walczyć z kryzysem i jak go pokonać, „TS” 1981, nr 6, s. 1.

294

nie można pożądanych towarów dostać? Można wprawdzie dawać nadzieję, że kiedyś

coś się za to kupi. Ale ta nadzieja w miarę powiększania się luki inflacyjnej staje się

zupełnie nierealna”22.

Ciekawy program walki z inflacją przedstawiono w artykule Kierunki reformy go-

spodarczej23. Zwrócono w nim uwagę, że inflację można „dusić” poprzez uruchomie-

nie specjalnego programu „przyspieszenia budownictwa mieszkaniowego”. Pisano:

„Likwidowanie tzw. gorącego pieniądza pochodzącego z oszczędności społeczeństwa

może odbywać się jedynie powoli, nie poprzez zmniejszanie tych oszczędności, lecz

poprzez ich angażowanie. Nie wystarczy tu krótkowzroczna polityka przedpłat na sa-

mochody czy też podwyższanie oprocentowania książeczek PKO. Zdecydowanie an-

tyinflacyjny byłby tu raczej program przyspieszenia budownictwa mieszkaniowego”.

Autorzy tej koncepcji przyjęli założenie, że mieszkania są towarem drogim i poprzez

rozwój budownictwa i uruchomienie systemu przedpłat można „zdjąć” znaczne nad-

wyżki nagromadzonego przez społeczeństwo pieniądza. Tym samym luka inflacyjna

zmniejszyłaby się znacznie.

W dyskusję o uzdrowieniu polskiego pieniądza włączył się również prof. Zbigniew

Kamecki24. Studził on zapał dziennikarzy „Tygodnika Solidarność” do wprowadzenia

w Polsce, prawie natychmiast, pełnej wymienialności złotówki na waluty krajów za-

chodnioeuropejskich. Zwracał uwagę na to, że wprowadzenie takiego zabiegu ozna-

czałoby prawie natychmiastowe otwarcie się Polski na międzynarodowy podział pracy

i międzynarodową konkurencję. Skutki tego radykalnego kroku dla naszego kraju,

funkcjonującego w systemie gospodarki zamkniętej, mogłyby być niewyobrażalnie

niekorzystne. Polska, zdaniem Zbigniewa Kameckiego, nie spełniała żadnych wa-

runków wymaganych do wprowadzenia wymienialności waluty: nie miała gospodarki

rynkowej, posiadała niewielkie rezerwy walutowe, była stała nierównowaga w bilan-

sie płatniczym kraju, nie byliśmy obecni w międzynarodowym podziale pracy. Wpro-

wadzenie upragnionej wymienialności złotego wymagało, w wypadku naszego kra-

ju, wielu lat pracy i programu gospodarczego rozpisanego na kilkanaście lat, który

uwzględniałby ten cel jako priorytet. Szybkie decyzje nie były wskazane, ponieważ, jak

ostrzegał prof. Zbigniew Kamecki, polskiej gospodarce groziłaby całkowita katastrofa.

Prof. Kazimierz Kopecki postulował, aby jedną z najważniejszych części reformy

gospodarczej poświęcić cenom. Ich reforma, w domyśle zapewne urealnienie cen,

zgodnie z obliczonymi kosztami produkcji, przynieść miała efekt w postaci tej, że pro-

ducenci określą „rzeczywiste koszty energetyczne każdej produkcji”. Spodziewanym

efektem końcowym tego zabiegu miało być wyrażenie prawdziwej wartości oferowa-

nego na sprzedaż towaru25. W konsekwencji tak skonstruowanego nowego sposobu

wyznaczania cen spodziewano się pojawienia tzw. „ekonomicznie opłacalnych cen”.

Za tym krokiem, na co zwracał uwagę Kopecki, musiały podążać duże wyrzeczenia

22 Z. Czerwieński, Nie pozwólmy się dalej oszukiwać, s. 6.

23 H. Góralska, K. Hagemajer, I. Wójcicka, Kierunki reformy gospodarczej.

24 Sen o twardej złotówce, „TS” 1981, nr 12, s. 5.

25 Kiedy wyjdziemy z energetycznej nędzy z prof. Kazimierzem Kopeckim rozmawia Robert Jarocki, „TS” 1981,

nr 4, s. 10.

295

społeczne. Podkreślał, że „ekonomicznie opłacalne ceny” spowodują wzrost cen

mieszkań, czynszów, prądu, transportu, a także „będą musiały zniknąć miliardowe

dopłaty do żywności. Będziemy musieli płacić za litr mleka, bułkę, kilogram mąki czy

cukru, kilogram kartofli cenę odpowiadającą rzeczywistym kosztom produkcji i trans-

portu”26. Zaletą „ekonomicznie opłacalnych cen” miało być również to, że określona

zostanie rentowność poszczególnych producentów, a to da możliwość obiektywnej

oceny budowanej przez lata struktury gałęziowej i branżowej polskiego przemysłu

oraz struktury krajowego rolnictwa.

Z uzdrowieniem rodzimego pieniądza chciano połączyć przebudowę struktury ga-

łęziowej i branżowej polskiego przemysłu. Ekonomiści w „Tygodniku Solidarność”

zwracali uwagę na to, że struktura gałęziowa polskiego przemysłu jest archaiczna,

nienowoczesna i wymaga często radykalnych zmian, łączących się nawet z likwidacją

wielu przedsiębiorstw. Jak podkreślano, dodatkowym czynnikiem hamującym prze-

miany struktury gałęziowej i branżowej przemysłu była rozbudowana ponad potrze-

by administracja centralna – tzw. ministerstwa branżowe, nadzorujące poszczególne

gałęzie przemysłu. Opowiadano się w związku z tym za likwidacją tak rozdrobnionej

administracji gospodarczej. Postulowano stworzenie jednego ośrodka administrują-

cego, nadzorującego przemysł ministerstwa gospodarki lub ministerstwa przemysłu.

Zwrócił na to zagadnienie uwagę prof. Janusz Beksiak: „(…) omawiana reforma wy-

maga usunięcia znacznej części, a może nawet większości dotychczasowej admini-

stracji, która służy staremu, nakazowemu sposobowi kierowania gospodarką. Rzecz

nie w zmniejszeniu liczby etatów, lecz w likwidacji ministerstw gałęziowych, central

spółdzielni, zjednoczeń przedsiębiorstw itp.”27. W podobnym duchu wypowiedział się

prof. Stanisław Gomułka, który wskazywał na to, że jedno ministerstwo przemysłu

powinno dysponować tzw. „funduszem ustalonym przez sejm na wniosek rządu, na

cele inwestycyjne, a także na cele pomocy przedsiębiorstwom, której banki jej odmó-

wią ze względu na zbyt wysokie ryzyko strat”28.

Gruntowne zmiany struktury gałęziowej przemysłu polskiego, według Kazimierza

Kopeckiego, powinny opierać się na „likwidacji najbardziej energochłonnych i jedno-

cześnie najmniej przydatnych gospodarce zakładów przemysłowych, czy może całych

branż. (…) Najbardziej energochłonne są między innymi fabryki domów, czyli tzw.

wielka płyta. Budowa nowych fabryk domów trwa, choć z punktu widzenia rozsądnej

polityki gospodarczej trzeba ją natychmiast wstrzymać. Nadmiernie energochłonne są

niemal wszystkie nasze cementownie”29. Ukształtowaną przez lata industrializacji Pol-

ski Ludowej strukturę gałęziową przemysłu krytycznie oceniał też Waldemar Kuczyń-

26 Ibidem. Profesor zwracał uwagę: „To znaczy, że muszą wzrosnąć czynsze mieszkaniowe, opłaty za prąd,

być może także za gaz ziemny, za wodę, remonty mieszkań, transport komunalny i kolejowy. Nie obej-

dzie się bez dalszej podwyżki cen benzyny, gazet, książek, nie mówiąc już o urealnieniu cen dziesiątków

różnych energochłonnych i transportochłonnych artykułów z metalu, których ceny są od dawna poniżej

kosztów wytwarzania”.

27 J. Beksiak, Cena reformy gospodarczej, „TS” 1981, nr 1, s. 10.

28 S. Gomułka, Czy w tym kryzysie jest szansa? , „TS” 1981, nr 18, s. 6.

29 Kiedy wyjdziemy z energetycznej nędzy, s.10.

296

ski, który postulował potrzebę jej natychmiastowej zmiany, jako warunku niezbędne-

go do rozpoczęcia głębokich reform gospodarczych. Ich powodzenie, jego zdaniem,

zależało od odważnych zmian zapoczątkowanych w tym segmencie. Zwracał uwagę,

że „aparat produkcyjny naszej gospodarki nie pasuje do czasów, w których oszczędzać

trzeba surowce, paliwa, energię itp. Zużywamy tego wszystkiego na jednostkę produk-

cji zbyt wiele i nie będziemy mogli tego w najbliższych latach zmienić”30. Wskazał, że

„reforma powinna umożliwić gospodarce odzyskanie większej zdolności do produ-

kowania dóbr poszukiwanych w kraju i dających się korzystnie sprzedać za granicą”.

Zdaniem Stefana Kawalca, wadą systemu gospodarczego Polski Ludowej, która

samoczynnie prowadziła kraj do kryzysu gospodarczego, było to, że w strukturze ga-

łęziowej i branżowej polskiego przemysłu dominował przemysł „nastawiony na pro-

dukcję maszyn i urządzeń służących do produkcji maszyn i urządzeń, a produkcja

towarów konsumpcyjnych dla ludności stanowi produkt uboczny (ok. 1/3 produkcji

przemysłowej)”31. Taki układ struktury gałęziowej i branżowej przemysłu nie do-

strzegał indywidualnego konsumenta jako pierwszego odbiorcy produkcji. Struktura

przemysłu, którą zbudowano w Polsce Ludowej, odzwierciedlała czas industrializacji

z pierwszej połowy XX w. Nie przystawała ona do wymogów rodzącej się na zachodzie

Europy nowej epoki w dziejach gospodarczych świata. Konkludując, jednym z wa-

runków powodzenia reformy, obok uzdrowienia pieniądza i cen, była przebudowa

struktury gałęziowej i branżowej przemysłu. Kierunek zmian to wspieranie tych gałę-

zi i branż wytwórczych, które gwarantują zwiększenie produkcji artykułów konsump-

cyjnych, zaspokajających bieżące potrzeby społeczne.

Efektywna przebudowa struktury gałęziowej i branżowej polskiego przemysłu wy-

magała przyznania przedsiębiorstwom większej samodzielności decyzyjnej. Był to po-

stulat znacznej części ówczesnych ekonomistów publikujących na łamach „Tygodnika

Solidarność”. Sedno tych oczekiwań sprowadzało się do słów: „Chcemy przecież, aby

przedsiębiorstwa uzyskały samodzielność, aby zlikwidowano nakazy. To wymaga jed-

nak prawidłowych cen, które będą prawidłowo informowały przedsiębiorstwa, co jest

na rynku potrzebne, co nie. Takich cen, które pozwolą większości przedsiębiorstw

pracować z zyskiem”32. Interesującą wizję samodzielnych przedsiębiorstw i funkcjo-

nowania ich w systemie tzw. gospodarki socjalistycznej zarysował Jerzy Łoś. Zwrócił

on uwagę na to, że idea tworzenia samorządnych i samofinansujących się przedsię-

biorstw doprowadzi do decentralizacji gospodarki, a to wymusi samoczynne utwo-

rzenie specjalnej informacji przemysłowo-handlowej, „bez której nie ma ani wyboru

kooperanta, ani rynku zbytu, ani właściwego wyboru produkcji”33.

30 W. Kuczyński, Jak walczyć z kryzysem, „TS” 1981, nr 6, s. 1.

31 S. Kawalec, Kto przygotowuje reformę – My, s. 4.

32 W. Kuczyński, Jak walczyć z kryzysem, s. 1 i 5.

33 J. Łoś, Osiem mitów reformy gospodarczej (2), „TS” 1981, nr 30, s. 13. Koncepcja ta głosiła: „Utworzenie

samorządnych i samofinansujących się przedsiębiorstw zdecentralizuje gospodarkę, cel o którym się wiele

mówiło, ale niewiele zdziałało. Zdecentralizowana gospodarka wymaga jednak innych niedyrektywnych

powiązań, które sprawią, że całość gospodarki będzie sprawnie funkcjonować, a nie rozpadnie się na tysiące

izolowanych jednostek. Są to przede wszystkim ceny i właściwe mechanizmy tworzenia się cen; gdyż nie

łudźmy się, że ceny można ustalić raz na zawsze”.

297

Projekt przyznania przedsiębiorstwom większej samodzielności decyzyjnej w ra-

mach istniejącego ustroju politycznego został przedstawiony również przez Janusza

Beksiaka. Postulował on, aby przekształcenie systemu gospodarczego w Polsce opie-

rało się na założeniu mówiącym o tym, że w kraju przeważa „społeczna własność

środków produkcji (…), istnieje centralne kierownictwo gospodarką wykonywane jed-

nak metodami nienakazowymi, działa skuteczna społeczna kontrola nad organami

centralnymi, jednostki gospodarcze są samodzielne, a główną formą powiązań mię-

dzy nimi jest rynek; w przedsiębiorstwach uspołecznionych środkami i wynikami pro-

dukcji rozporządza samorząd pracowniczy”34. Autor tej koncepcji uważał, że kontak-

ty kooperacyjne między przedsiębiorstwami miały opierać się na zasadach wolnego

rynku. Zarazem jednak zwrócił uwagę, że nadal powinno być utrzymane centralne

kierownictwo gospodarcze, które „istnieje lecz nie zarządza gospodarką w sposób dy-

rektywny”. W programie tym wyrażone zostało przekonanie, że samorząd robotniczy

jest skutecznym narzędziem kontroli i zarządzania przedsiębiorstwem. Profesor do-

wodził, że zarządzanie kolektywne jest skuteczniejsze w polskich realiach reformy go-

spodarczej niż nowa forma zarządzania przedsiębiorstwami wdrażana na zachodzie

Europy, którą nazwano rewolucją menedżerską.

Podnoszona przez wielu ekonomistów w „Tygodniku Solidarność”, jako waru-

nek powodzenia reform, samodzielność finansowa przedsiębiorstw i ich autonomia

była często przez tych samych autorów mocno ograniczana, a jej zakres uzależniano

od sytuacji ekonomicznej pojedynczej fabryki. Wyjaśniano to w ten sposób, że nie

wszystkie przedsiębiorstwa były na tyle silne, aby radzić sobie jako samodzielne pod-

mioty gospodarcze. Te, które okazywały się słabe i groziło im bankructwo, którego

nie dopuszczały przecież założenia doktrynalne systemu gospodarki centralnie kie-

rowanej i zarządzanej, miano przekazać „do dyspozycji Skarbu Państwa, który powi-

nien wyznaczyć dla nich zarządy komisaryczne z zadaniem zagospodarowania lub

likwidacji”35. Zgłoszono kilka ciekawych propozycji zagospodarowania takiego mająt-

ku: swobodne łączenie i dzielenie przedsiębiorstw niezależnie od ich dotychczasowej

przynależności do zjednoczeń, nawiązywanie umów kooperacyjnych z przedsiębior-

stwami zagranicznymi, co było swoistym novum. Proponowano również inne roz-

wiązanie – współpracę na partnerskich zasadach sektora tzw. społecznego i sektora

prywatnego. Niezwykle ciekawą jak na owe czasy koncepcją rozwiązania kłopotów

przedsiębiorstw, które znalazłyby się na granicy wypłacalności, była propozycja sprze-

daży „udziałów w nich kontrahentom, którzy podejmą się kierowania nimi, ewentu-

alnie uzupełniając niedokończone lub nieefektywne inwestycje. Sprzedaż udziałów

powinna się odbywać na zasadzie przetargu”. Dopuszczano, co również wydaje się

oryginalnym w tym okresie pomysłem, do stawania do przetargów po zakup udziałów

przedsiębiorstw kontrahentów zagranicznych, np. zagranicznych wierzycieli, którzy

sprzedali danej fabryce licencję, lub inwestorów zainteresowanych daną dziedziną wy-

34 J. Beksiak, Cena reformy gospodarczej.

35 K. Mostowicz, Ruszyć bryłę, „TS” 1981, nr 9, s. 12.

298

twórczości36. Jerzy Łoś, zastanawiając się nad kwestią bankructwa przedsiębiorstwa,

z jednej strony domagał uszanowania jego samorządności i prawa do samofinansowa-

nia, z drugiej oczekiwał od państwa, jako „naczelnego samorządu zawdzięczającego

swoje uprawnienia głosowi narodu poprzez organa przedstawicielskie i sprawującego

kontrolę nad samorządami niższych szczebli”, że będzie gwarantem majątku przed-

siębiorstwa, szczególnie w przypadku jego bankructwa. Oczekiwał, że państwo będzie

tworzyć jedne przedsiębiorstwa, inne likwidować, kolejne ratować przed widmem

upadku, ponieważ „jest ono zasadniczym elementem planowania produkcji w po-

szczególnych gałęziach wytwórczości”. Autor rekapituluje swoje myśli stwierdzeniem:

„Jednym słowem, ogólna polityka inwestycyjna musi być w ręku państwa i w jego ręku

powinny pozostać funkcje głównego planisty”37.

Szereg praktycznych rozwiązań w zakresie reformowania gospodarki polskiej

przedstawił prof. Stanisław Gomułka w artykule pod wymownym tytułem Czy w tym

kryzysie jest szansa?38. Zaproponował, aby rodzime małe i średnie przedsiębiorstwa

zarówno produkcyjne, jak i budowlane oraz handlowe przeszły na system zarządzania

tzw. jugosłowiański, polegający między innymi na tym, że rady robotnicze miały pra-

wo do powoływania dyrektorów, a przedsiębiorstwa miały pełną samodzielność pro-

dukcyjną i finansową. Wskazywał, że będzie to trzon gospodarki polskiej, podobnie

jak w krajach o gospodarce rynkowej, gdzie sektor małych i średnich przedsiębiorstw

zapewniał największą liczbę miejsc pracy i najszybciej dostosowywał się do wahań ko-

niunktury rynkowej. Kolejną kategorię stanowić miały duże przedsiębiorstwa, w któ-

rych ceny finalnych produktów poddane byłyby kontroli Komisji Antymonopolowej

i Cen, a rząd powoływałby dyrektorów tych zakładów. W pozostałych sprawach, po-

dobnie jak małe przedsiębiorstwa, miały mieć pełną samodzielność. Profesor propo-

nował, aby w warunkach wprowadzonej dyscypliny finansowej istniała realna groźba

bankructwa przedsiębiorstwa. „Przedsiębiorstwa takie ulegają likwidacji częściowej

lub całkowitej, a niekiedy są przejmowane przez inne przedsiębiorstwo na warunkach

ustalonych z wierzycielami i ministerstwem przemysłu”.

Odważny program reform gospodarczych został zaprezentowany w artykule

wspólnym trójki autorów: Heleny Góralskiej, Krzysztofa Hagemejera i Ireny Wójcic-

kiej, pt. Kierunki reformy gospodarczej39. Autorzy podkreślają, że reforma gospodarcza

„obejmować powinna (…) trzy zasadnicze elementy: samodzielność przedsiębiorstwa,

likwidację nakazowo-rozdzielczego systemu zarządzania oraz stworzenie mechani-

zmów kontroli społecznej nad gospodarczymi i społecznymi decyzjami władz”. Propo-

nowano, aby postulowana samodzielność przedsiębiorstw oznaczała to, że „kierować

się one będą w swoich decyzjach produkcyjnych sytuacją rynkową – główną podstawą

ich decyzji będą ceny surowców i wyrobów przez nie wytwarzanych”. Samodzielność

przedsiębiorstwa, w rozumieniu autorów projektu, oznaczać miała wprowadzenie

36 Ibidem.

37 J. Łoś, Osiem mitów reformy gospodarczej (2), „TS” 1981, nr 30, s. 13.

38 S. Gomułka, Czy w tym kryzysie jest szansa? , s. 6.

39 H. Góralska, K. Hagemajer, I. Wójcicka, Wójcicka, Kierunki reformy gospodarczej, „TS” 1981, nr 25.

299

rzeczywistego rachunku ekonomicznego na poziomie mikroekonomicznym, oparte-

go wyłącznie na zasadach prawa popytu i podaży.

Usamodzielnienie przedsiębiorstw w sferze rozliczeń finansowych, dopuszczenie

w wyjątkowych przypadkach ich bankructwa, swobodny dobór asortymentu produkcji

oraz oddanie nad nimi kontroli w ręce zatrudnionych w nich pracowników wiązało

się z jeszcze jedną konsekwencją, na którą zwracali uwagę ekonomiści publikujący

w „Tygodniku Solidarność”: uzależnieniem wielkości poborów pracowników od zy-

sków osiąganych przez przedsiębiorstwa. Pisano: „Zgodnie z założeniami propono-

wanego systemu gospodarczego, przedsiębiorstwa mają działać na własny rachunek,

zaś dochody pracowników mają być ściśle uzależnione nie tylko od ich pracy, lecz

i od wyników całego przedsiębiorstwa”40. Podkreślano przy tym, że ta zasada płacowa

jest owszem słuszna, ale wymaga zobowiązania organów centralnych państwa do

tego, aby prowadziły politykę tzw. wyrównywania szans wszystkich rodzajów przed-

siębiorstw i pracowników41. W ten sposób z jednej strony pojawiał się postulat różni-

cowania płac w zależności od sukcesów osiąganych przez przedsiębiorstwa, a równo-

ważyło go to, że państwo powinno być strażnikiem dbającym o wyrównanie wielkości

poborów wszystkich pracowników. Waldemar Kuczyński, zwracając uwagę na poten-

cjalną możliwość różnicowania się płac i wzrost poborów pracowników w zakładach

lepiej prosperujących, studził nieco te oczekiwania stwierdzeniem: „Zreformowane,

to znaczy samodzielne przedsiębiorstwa działając w warunkach kryzysu, nie będą mo-

gły pozwolić sobie na odpowiednie wynagradzanie wydatniejszej pracy”42. Postulował

skromniejsze wynagradzanie pracowników, aby więcej kapitału przeznaczać na inwe-

stycje, na wewnętrzną restrukturyzację przedsiębiorstw w celu poprawy ich rentow-

ności. Konsumpcja indywidualna i zaspokojenie potrzeb pracowników ustąpić miała

miejsca restrukturyzacji i modernizacji przedsiębiorstw.

Publicyści „Tygodnika Solidarność” zwracali uwagę również na to, że w celu przy-

wrócenia racjonalności gospodarowania w przedsiębiorstwach niezbędne jest zwol-

nienie nadmiaru zatrudnionych w nich pracowników i powrót bezrobocia. Likwidacja

tego niekorzystnego zjawiska społecznego uznawana była za sukces ustroju gospo-

darczego budowanego w Polsce od zakończenia II wojny światowej. Tymczasem na

łamach pisma sygnowanego przez związek zawodowy pojawiały się poważne głosy

w dyskusji, że przywrócenie bezrobocia uzdrowi wiele przedsiębiorstw, a zwolnie-

nie części pracowników poprawi ich rentowność. Janusz Beksiak zwracał uwagę, że

w momencie rozpoczęcia reformy gospodarczej pojawi się ciąg wypadków, w którym

wystąpią prawie jednocześnie: przebudowa struktury gałęziowej i branżowej przemy-

40 J. Beksiak, Cena reformy gospodarczej, s. 10.

41 Ibidem. Profesor zwracał uwagę: „Organa centralne mogą i powinny prowadzić politykę wyrównywania

szans wszystkich rodzajów przedsiębiorstw i pracowników, dbać (korzystając np. z dodatków rodzinnych

i ewentualnie dodatku drożyźnianego) o zapewnienie minimum środków utrzymania, ograniczać nadmier-

ne, społecznie nieuzasadnione dochody (progresja podatkowa). Nie powinno to jednak eliminować całkowi-

cie wspomnianych różnic dochodowych, gdyż ich celem jest pobudzanie pracowników nie tylko do lepszych

starań indywidualnych, lecz dbania o wyniki przedsiębiorstw”.

42 W. Kuczyński, Ruch gospodarczej naprawy, „TS” 1981, nr 14, s. 3.

300

słu, spowolnienie produkcji i bezrobocie43. W celu łagodzenia skutków bezrobocia za-

proponował stworzenie sprawnych mechanizmów obrony bezrobotnych przed utratą

kwalifikacji, pomoc państwa w zdobyciu nowego zawodu itp. Pisał: „Gdy chodzi o za-

trudnienie, powstaje konieczność stworzenia odpowiednich funduszów i organizacji

służących pomocą zwalnianym pracownikom, ich przekwalifikowania oraz nowych

miejsc pracy (np. w wyjątkowo u nas zaniedbanych usługach)”. Zwracał uwagę rów-

nież na fakt, że przedsiębiorstwa muszą mieć prawo do swobodnego kształtowania

u siebie wielkości zatrudnienia, a państwo jest zobowiązane do ochrony tych, którzy

nie mogą znaleźć pracy. Słusznie podkreślał, że w Polsce bardzo słabo rozwinięty jest

sektor usług i do tego sektora należy skierować pracowników zwalnianych z przedsię-

biorstw. Na bezrobocie jako naturalną konsekwencję reform gospodarczych zwracał

również uwagę Stanisław Gomułka. Proponował, aby dla osób, które okresowo nie

będą mogły znaleźć pracy, wprowadzić system zasiłków dla bezrobotnych. Ustala-

niem ich wielkości zajmować się miała powołana, jako ciało społeczne, Społeczna

Komisja Płac i Świadczeń44.

Na niezwykle istotny problem zwrócił uwagę Jerzy Osiatyński45. Podkreślił, a był

to głos odosobniony, że do powodzenia reform gospodarczych nie wystarczy wyłącz-

nie „istnienie zorganizowanej siły społecznej, która świadomie i zdecydowanie będzie

dążyć do realizacji zamierzeń reformatorskich”. Warunkiem niezbędnym jest wy-

kreowanie „odpowiednich rozwiązań instytucjonalnych i organizacyjnych”. Zdaniem

Osiatyńskiego sukces reform zależy od jakości powstających „instytucji życia spo-

łeczno-gospodarczego”. Instytucje te muszą cieszyć się poparciem społecznym, mieć

wsparcie ludzi nauki i kultury, muszą być niezależne od władz państwowych, związ-

ków zawodowych i innych władz, a Solidarność jako masowy ruch społeczny musi

inspirować ich tworzenie, ale nie powinna ich firmować. W ten sposób Osiatyński

chciał budować nowoczesne, zinstytucjonalizowane społeczeństwo, które jest świa-

dome celów i zadań przed nim stojących i potrafi, wsparłszy się na instytucjach życia

społecznego i gospodarczego, je rozwiązywać. W konkluzji wskazał: „Jeżeli instytucje

takie nie powstaną a Związek nie włączy się bardziej aktywnie w te sprawy, wówczas

wymuszenie na władzy reformy gospodarczej o kształcie spełniającym postulaty So-

lidarności okaże się – mam wrażenie – bardzo trudne”. Dlatego wraz z wdrażaniem

reformy gospodarczej powinna powstać nowa forma społeczeństwa: społeczeństwo

zinstytucjonalizowane, aktywne, akceptujące zmiany. Ono miało inspirować rozwój

instytucji o charakterze gospodarczym, społecznym, kulturalnym.

43 Pisze: „W początkowej fazie reformy konieczne jest przemieszczenie w gospodarce znacznej części środ-

ków produkcji i pracowników wykorzystywanych dotychczas nieracjonalnie”. Zob. J. Beksiak, Cena reformy

gospodarczej, s. 10.

44 S. Gomułka , Czy w tym kryzysie jest szansa? , s. 6. Pisał: „Jakkolwiek głównym rezultatem reformy powin-

no być zwiększenie gospodarności przedsiębiorstw i poprawa płac robotniczych, to równocześnie pewna

ilość pracowników będzie mieć trudności ze znalezieniem zatrudnienia w swoim zawodzie w wybranej

miejscowości. Należy więc wprowadzić system zasiłków dla tych, którzy okresowo lub na stałe znajdą się

bez pracy. Ustalenie wysokości tych zasiłków będzie jednym z zadań Społecznej Komisji Płac i Świadczeń”.

45 J. Osiatyński, Solidarność wobec reformy gospodarczej, „TS” 1981, nr 7, s. 10.

301

Przy okazji dyskusji o kształcie reform gospodarczych pojawiały się również pro-

pozycje szerszego rozwoju w Polsce inicjatywy prywatnej. Publicyści „Tygodnika

Solidarność” zachęcali do obudzenia w wielu pracownikach państwowych przedsię-

biorstw ducha przedsiębiorczości. Jak podkreślał Waldemar Kuczyński, w Polsce Lu-

dowej przez lata propagandy narosło wiele uprzedzeń w stosunku do tej formy gospo-

darowania. Te uprzedzenia, jego zdaniem, należało stopniowo zwalczać, łagodzić, aby

ludzie dostrzegali w osobach przedsiębiorczych tych, którzy ciężko pracują i są odpo-

wiedzialni sami za siebie46. Obraz zapracowanego przedsiębiorcy zaczął gościć w re-

portażach na łamach omawianego periodyku. W artykule pod sugestywnym tytułem

Nie zielone światło ale święty spokój47 dziennikarka Teresa Kuczyńska zwracała uwagę,

że „prywatna inicjatywa wraz z jej środkami finansowymi stanowi ogromną szansę

na odrodzenie rynku”. Wskazywała, że przedsiębiorczość obywateli może pobudzić

konkurencję z sektorem państwowych przedsiębiorstw i tym samym zmusić je do

większej elastyczności w rodzącej się w ten sposób grze rynkowej. Inicjatywę prywat-

ną należy, jej zdaniem, wspierać dlatego, że daje ona potencjalnie możliwość zmniej-

szenia realnych kosztów społecznych wprowadzanej w kraju reformy gospodarczej.

Prywatny sektor tworzy bowiem nowe miejsca pracy, w mało popularnych do tej pory

sektorach usług i produkcji, i jest „kluczem do rozwiązania problemu bezrobocia jaki

stwarza reforma”. Dziennikarka podpowiadała, że w aktywizacji sektora prywatnego

„jest możliwość by żadne ręce nie zostały bez pracy. Pod warunkiem, że państwo po-

może chętnym do podjęcia samodzielnych inicjatyw poprzez ułatwienia administra-

cyjne, pomoc finansową i lokalową, sprzedaż nieprzydatnych wielkiemu przemysło-

wi maszyn i urządzeń”. Zagrożeniem dla inicjatywy prywatnej były, zdaniem Teresy

Kuczyńskiej, nastroje egalitarne silnie zakorzenione przez lata edukacji ideologicznej

w świadomości społecznej Polaków. W tym upatrywała ona „hamulec dla pełniejszego

włączenia się w gospodarkę uśpionych dotąd inicjatyw i chęci działania na własną

rękę”48. Jak trudny był los osób, które wykazywały zmysł przedsiębiorczości, wykazano

na przykładzie kupców mających stragany z warzywami i owocami. W artykule Zielo-

ny rynek w okowach urzędowego cennika49 dziennikarka alarmowała, że inicjatywę pry-

watną dusił urzędowy wykaz cen, który nie przystawał do podstawowego prawa rynku:

prawa popytu i podaży. Konkluzja tego reportażu jest niezwykle wymowna: „im coś

bardziej jest ograniczone, ryzykowne, tym droższe. Koszty tych ograniczeń, wprowa-

dzanych rzekomo w imię obrony konsumenta uderzają najostrzej w niego samego”.

Gospodarka planowana, objęta centralnym sterowaniem procesami gospodarczymi

przez administrację państwową była, tak wynikało z przesłania reportażu, antyspo-

46 W. Kuczyński, Jak walczyć z kryzysem, s. 1.

47 T. Kuczyńska, Nie zielone światło ale święty spokój, „TS” 1981, nr 7, s. 11.

48 Ibidem. „Można zatem przypuszczać, że po wyeliminowaniu zjawisk bogacenia się nie z tytułu własnej

pracy, lecz z tytułu przywilejów jakie daje władza, społeczeństwo będzie w stanie zaakceptować wyższe do-

chody u ludzi, którzy pracują od światu do nocy, nie mają wolnych sobót, a i często niedziel, którzy ponoszą

sami ryzyko swej pracy. I także, o czym niestety się nie pamięta albo nie wie, część sporą swoich dochodów

muszą przeznaczyć na inwestycje ulepszające czy powiększające swoje zakłady, na kupno sprawniejszych

maszyn, lepszych surowców, podniesienie warunków pracy. Aby móc sprostać konkurencji, w tym i tej

państwowej”.

302

łeczna, nie szanowała klientów indywidualnych, którzy w „gospodarce niedoborów”

próbowali różnymi znanymi sobie sposobami zaspokoić swoje potrzeby. Pomagał im

w tym handel bazarowy, mocno zwalczany przez administrację państwową.

Interesujące propozycje związane z rozwojem inicjatywy prywatnej w rolnictwie

zgłosił prof. Ryszard Manteuffel50. Zaproponował on, aby na gruntach Państwowego

Funduszu Ziemi, które nie są trwale zagospodarowane, tworzyć nowe gospodarstwa

indywidualne. Profesor zwracał uwagę: „W województwach wschodnich spotyka się

rejony będące pustką w sensie dosłownym: niebo i ziemia. Tam trzeba budować go-

spodarstwa od podstaw”. Natomiast na ziemiach zachodnich, gdzie występowały go-

spodarstwa opuszczone, a ziemię włączono do Państwowych Gospodarstw Rolnych

proponował, aby „reaktywować indywidualne gospodarstwa”, szczególnie wtedy, gdy

zachowały się jeszcze budynki gospodarskie. Pomysłodawca trafność swoich poglą-

dów uzasadniał w następujący sposób: „Novum mojej koncepcji polega na tym, że

proponuję, aby tam, gdzie nie ma nic oprócz gołej ziemi, gdzie trzeba od fundamen-

tów budować nowe jednostki gospodarcze, a tak jest na tzw. ścianie wschodniej, inwe-

stować nie w gospodarstwa wielkotowarowe, a w indywidualne, ponieważ wypada to

taniej i przynosi większe efekty”. Manteuffel oczekiwał, że pierwsze kroki podejmie

w tym zakresie państwo, które weźmie na siebie obowiązek budowy dróg, linii ener-

getycznych, wytyczenia granic gospodarstw, a następnie tak przygotowane „przekaże

osadnikom, którzy dzieło tworzenia sami dokończą”.

Konkludując, podkreślić należy to, że w okresie „karnawału Solidarności” moty-

wem przewodnim wielu działaczy i członków związku zawodowego Solidarność było

hasło „Solidarność dziś – sukces jutro”51. Tymczasem wobec ujawnionego przez eko-

nomistów i publicystów w „Tygodniku Solidarność” ogromu potrzeb i bolączek ro-

dzimej gospodarki, powinno być ono zastąpione raczej stwierdzeniem „Solidarność

dziś – sukces po wielu latach”. Zniecierpliwionemu społeczeństwu podpowiadano:

„Przez najbliższe lata pracować będziemy nie dla poprawy warunków swego życia lecz

po to, aby nam się jeszcze nie pogorszyło”52. Temu stwierdzeniu wyraźnie był bliski

ton publicystyki o charakterze gospodarczym „Tygodnika Solidarność”. Ekonomiści

i eksperci gospodarczy podpowiadali, że projektowane reformy gospodarcze zakoń-

czą się sukcesem, jeżeli zostaną wprowadzone w Polsce Ludowej zasady gospodar-

ki wolnorynkowej z prawem popytu i podaży, rynkową regulacją cen, bezrobociem,

zahamowana zostanie inflacja. Jednocześnie zobowiązywano państwo do ochrony

przedsiębiorstw ekonomicznie słabych i zagrożonych bankructwem. Oczekiwano, że

49 T. Kuczyńska, Zielony rynek w okowach urzędowego cennika, „TS” 1981, nr 27, s. 11. „Prywaciarze rzeczy-

wiście płacą producentom ile trzeba i handlują narażając się na represje za łamanie oficjalnego cennika”.

50 Weźmy przykład z Holendrów – z prof. Ryszardem Manteufflem rozmawia Paweł Kapuściński, „TS” 1981, nr

20, s. 7. Autor koncepcji proponował, aby ziemię w ramach tego osadnictwa przekazywać ludziom młodym.

Pisał on na ten temat: „Musieliby to być ludzie młodzi lub w sile wieku, koniecznie małżeństwa, przygoto-

wani zawodowo, choć niekoniecznie po studiach. Jako warunek postawiłby roczną praktykę w przodujących

gospodarstwach indywidualnych. […] Przydział gospodarstwa powinien być dla kandydata wyróżnieniem,

przywilejem, a nie żeby to on robił łaskę, ze idzie na wieś”.

51 J. Łoik, Co dalej? , „TS” 1981, nr 21, s. 6.

52 W. Kuczyński, Ruch gospodarczej naprawy, „TS” 1981, nr 14, s. 3.

303

wspierać ono będzie inwestycje gospodarcze. Projektowano zatem system gospodar-

czy o cechach wolnego rynku przy wyraźnie zaznaczonej obecności państwa w go-

spodarce. Kolejne lata dekady lat 80-tych XX w. pokazały, że system gospodarki typu

radzieckiego był niereformowalny. Żadne projekty reform ustroju centralnie plano-

wanego nie sprawdzały się53. Jedyną alternatywą dla tego ustroju było wprowadzenie

rozwiązań radykalnych – uwolnienie gospodarki od sterowanego centralnie rynku

i uznanie zysku jako podstawowej kategorii ekonomicznej. Tak się stało, ale dopiero

u progu lat 90-tych XX w. Transformacja ustroju politycznego i gospodarczego w Pol-

sce zbiegła się z upadkiem państw tzw. demokracji ludowej w całej Europie Środkowej

i Wschodniej. Tego nikt nie przewidział w pierwszych latach dekady lat 80-tych. W no-

wej rzeczywistości ustrojowej wielu Polaków odkryło u siebie talent przedsiębiorczo-

ści i szybko nadrabiało zaległą lekcję z edukacji ekonomicznej.

53 D. Grala, Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Próba uratowania systemu, Warszawa 2006.

304

PrzemySŁAw GASzTold-Seń

Wielka lekcja tolerancji? NSZZ Solidarność wobec

zjawiska antysemityzmu

Narodzimy niezależnego związku zawodowego miały ogromny wpływ na przeobra-

żenia polskiego społeczeństwa. Powstał masowy ruch społeczny skupiający ludzi

różnych zawodów, wykształcenia, poglądów politycznych i religijnych. Solidarność

połączyła prawie 10 mln Polaków swoją autentycznością, żywiołowością i niezależno-

ścią. Nowy związek zawodowy pełnił wiele funkcji. Poza walką o podstawowe interesy

robotników jedną z jego głównych, choć pewnie niezamierzonych ról, była integracja

społeczeństwa. Był to swoisty fenomen, że instytucja formalnie stojąca na straży in-

teresów ludzi pracy potrafiła zjednoczyć w swoich szeregach aż tylu Polaków różnych

zawodów. Jednakże wielomilionowa partycypacja w strukturach związku stanowiła też

wielkie niebezpieczeństwo dla jego praktycznego funkcjonowania.

Solidarność miała wielu przeciwników. Poza propagandowymi atakami reżimowej

prasy, radia i telewizji1, sterowanej przez aparat partyjny, niezależny związek zawo-

dowy narażony był również na szykany Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Jednym

z ciekawych, aczkolwiek dotychczas dogłębnie niezbadanych motywów wykorzystywa-

nych przez komunistyczną propagandę, było instrumentalne posługiwanie się antyse-

mityzmem. Nienawiść do Żydów służyła funkcjonariuszom peerelowskich organów

bezpieczeństwa jako narzędzie służące do dezintegracji Solidarności. Liczyli oni na

fakt, że nazwanie kogoś Żydem lub syjonistą będzie dezawuować daną osobę w odbio-

rze społecznym.

Trzeba pamiętać, że postawy nacjonalistyczne i ksenofobiczne części polskiego

społeczeństwa nie były jedynie wymysłem zachodnich środków masowego przeka-

zu – jak głosiła komunistyczna propaganda. Peerelowska polityka historyczna glory-

fikowała polską pomoc dla Żydów w czasie II wojny światowej, w większości prze-

milczając tematy drażliwe. Takie zagadnienia, jak „szmalcownictwo” czy powojenne

mordy Polaków na Żydach nie były szeroko podejmowane w dyskusjach publicznych,

książkach czy na łamach prasy. W czasach Polski Ludowej nie przeprowadzano nawet

badań dotyczących antysemityzmu. Zjawisko to, jeśli już było podejmowane w ofi-

cjalnej prasie, przedstawiano jako odpowiedź na antypolonizm międzynarodowych

1 J. Olaszek, Antysolidarnościowa propaganda władz PRL [w:] NSZZ Solidarność 1980–1989. Wokół „Solidar-

ności” , t. 7, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 167–236.

305

środowisk żydowskich2. Radykalnie zmniejszenie liczby Żydów na ziemiach polskich

po II wojnie światowej nie przełożyło się jednocześnie na wykorzenienie nastrojów

antysemickich, czego przykładem był pogrom kielecki w lipcu 1946 r.

Antysemityzm bez Żydów wykorzystywany był przez polskich komunistów pod-

czas różnych sporów partyjnych między natolińczykami i puławianami w 1956 r. Par-

tyjni decydenci, oskarżając swoich konkurentów do władzy o postawy prożydowskie,

chcieli doprowadzić do ich dyskredytacji w oczach części społeczeństwa. Służył temu

stereotyp „żydokomuny”, a także propagowanie tezy o nadmiernej reprezentatywno-

ści osób pochodzenia żydowskiego w organach aparatu bezpieczeństwa, w okresie

stalinizmu3. Z kolei trwająca od 1967 r. kampania antysemicka posłużyła ekipie Wła-

dysława Gomułki do usunięcia niektórych zasłużonych działaczy komunistycznych,

przy jednoczesnym napiętnowaniu zbuntowanych studentów Marca ‘684, których

przedstawiano jako służących „interesom syjonizmu”. Doświadczenia Marca ’68 od-

cisnęły piętno na charakterze działalności aparatu bezpieczeństwa w PRL5. Dla wielu

funkcjonariuszy resortu spraw wewnętrznych słowo „opozycjonista” stanowił syno-

nim słowa syjonista i Żyd6.

Aparat bezpieczeństwa w latach 70-tych jednego z największych zagrożeń dla

rządzących upatrywał właśnie w mitycznym syjonizmie. Było to pokłosie Marca ‘68,

ale nastroje antysemickie w MSW można już zaobserwować na początku lat 60-tych.

Zdaniem Antoniego Dudka fakt ten mógł częściowo wynikać z próby odreagowa-

nia składu kadry kierowniczej resortu, gdy na przełomie lat 40-tych i 50-tych wiele

z kluczowych pozycji zajmowały osoby o pochodzeniu żydowskim7. Po wydarzeniach

w Radomiu, Ursusie i Płocku ludzie angażujący się w działalność Komitetu Obrony

Robotników (KOR) nazywani byli przez pracowników Służby Bezpieczeństwa (SB)

Żydami i syjonistami. Wysyłano im obraźliwe listy, wyzywano przez telefon. Swojego

antysemityzmu podczas rozmów z opozycjonistami nie kryli również funkcjonariu-

sze SB. Twierdzili, że KOR tworzą „sami Żydzi”8, działający w imieniu międzynarodo-

wego syjonizmu, trockizmu, eurokomunizm czy kosmopolityzmu9.

2 P. Zawadzki, Polska [w:] Historia antysemityzmu 1945–1993, red. Léon Poliakov, Kraków 2010, s. 215–218.

3 Por. A. Paczkowski, Żydzi w UB. Próba weryfikacji stereotypu [w:] Komunizm. Ideologia, system, ludzie, pod red. T. Szaroty, Warszawa 2001, s. 192–204; K. Szwagrzyk, Żydzi w kierownictwie UB. Stereotyp czy rzeczywistość? , „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2005, nr 11, s. 37–42; K. Szwagrzyk, Nie tylko Morel, „Nasz Dziennik”, 28 I 2011.

4 Patrz szerzej na temat Marca ‘68: J. Eisler, Marzec 1968 po czterdziestu latach, „Kwartalnik Historyczny”

2010, nr 3, s. 79–105. Tam dalsza bibliografia.

5 Por. D. Stola, Kampania antysyjonistyczna w Polsce 1967–1968, Warszawa 2000.

6 Por. P. Osęka, Syjoniści, inspiratorzy, wichrzyciele. Obraz wroga w propagandzie marca 1968, Warszawa 1999,

s. 75.

7 Człowiek w teczkach. Dyskutują historycy: Andrzej Chojnowski, Antoni Dudek, Andrzej Friszke i Marcin Za-

remba oraz Tomasz Wiścicki, „Więź” 2005, nr 3.

8 J. Błażejowska, Papierowa rewolucja. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Polsce 1976-1989/1990, War-

szawa 2010, s. 105.

9 A. Michnik, Takie czasy… Rzecz o kompromisie, Londyn 1985, s. 20–21.

306

Gdy powstała Solidarność, to partia i aparat bezpieczeństwa na różne sposoby pró-

bowały atakować niezależny związek zawodowy. Usłużne środki masowego przeka-

zu oskarżały działaczy NSZZ o służenie obcym wywiadom, działalność antypolską

czy szerzenie anarchii. Propaganda antysolidarnościowa sięgnęła również po hasła

antysemickie. Syjonistyczne korzenie wytykano głównie członkom KOR-u, a główny-

mi celami peerelowskich propagandzistów byli Bronisław Geremek i Adam Michnik.

Pierwszego oskarżano o pochodzenie żydowskie i nienawiść do Polski10, drugiemu

przypominano brata – Stefana Michnika, stalinowskiego sędziego mieszkającego za

granicą.

Zdając sobie sprawę z delikatności propagowania antysemityzmu w perspektywie

międzynarodowej, komunistyczne władze, aby uniknąć oskarżeń o wspieranie nie-

nawiści narodowościowej, zezwoliły na działalność i wsparły Zjednoczenie Patrio-

tyczne „Grunwald”. Stowarzyszenie to bez żadnych skrupułów szerzyło publicznie

antysemityzm. Na czele organizacji stanął znany reżyser „Hubala” – Bohdan Poręba.

W trzynastą rocznicę wydarzeń marcowych „grunwaldczycy” przygotowali wiec przed

byłym gmachem Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Miał być przeciwwagą

dla uroczystości odbywających się na Uniwersytecie Warszawskim. Demonstracja

„Grunwaldu” zgromadziła w Warszawie jedynie kilkuset ludzi, ale informacje o jej an-

tysemickim wydźwięku przedostały się do światowej opinii publicznej, ugruntowując

opinię o Polsce jako kraju nieprzyjaznym dla osób pochodzenia żydowskiego11. Zgoda

na powstanie organizacji jawnie szerzącej nienawiść narodowościową wynikała rów-

nież z delegitymizacji władzy komunistycznej. Partia była postrzegana jako struktura,

która nie miała żadnego oparcia w polskim społeczeństwie – dlatego sięgała do coraz

brutalniejszych chwytów i stereotypów, aby uwiarygodnić się w narodzie12.

Oprócz „Grunwaldu” treści antysemickie propagowało również Stowarzyszenie

Klubów Wiedzy Społeczno-Politycznej „Rzeczywistość”, będące w praktyce partyjną

frakcją o charakterze narodowo-komunistycznym13. Główną rolę w tej organizacji od-

grywał dziennikarz Ryszard Gontarz, który dał się poznać w czasie wydarzeń mar-

cowych jako autor antysemickich tekstów, piętnujących protestujących studentów14.

10 W styczniu 1982 r. na łamach „Żołnierza Wolności” zamieszczono artykuł, z którego wynikało, że Gere-

mek miał powiedzieć dziennikarce „Polityki” Hannie Krall, że „nienawidzi Polaków”, a fragment ten nie

został opublikowany w tygodniku. W rzeczywistości była to manipulacja o jednoznacznie antysemickiej

konotacji, gdyż H. Krall przeprowadziła wywiad z Geremkiem, który ukazał się w „Polityce”, ale nie użył on

przytoczonego sformułowania. J. Olaszek, Antysolidarnościowa propaganda, s. 182.

11 P. Gasztold-Seń, Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald” – charakterystyka stowarzyszenia [w:] Letnia Szkoła

Historii Najnowszej 2008, t. 2, red. Monika Bielak, Łukasz Kamiński, Warszawa 2009, s. 112–124; Idem,

Pojawienie się Zjednoczenia Patriotycznego „Grunwald” na scenie publicznej [w:] Prace dyplomowe (2007–2009), oprac. T. Słomka, Warszawa 2010, s. 97–110.

12 Por. M. Zaremba, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komuni-

stycznej w Polsce, Warszawa 2005, s. 383–395.

13 P. Gasztold-Seń, „Lewica” PZPR. Działalność Stowarzyszenia Klubów Wiedzy Społeczno-Politycznej „Rze-

czywistość” w latach 1981–1983 [w:] Letnia Szkoła Historii Najnowszej 2009, t. 3, red. Ł. Kamiński, T. Kozłowski, Warszawa 2010, s. 77–92.

14 Por. F. Dąbrowski , Ryszard Gontarz – funkcjonariusz UB i SB, dziennikarz PRL, „Biuletyn Instytutu Pa-

mięci Narodowej” 2008, nr 3, s. 21–25.

307

Wśród gazet zamieszczających artykuły krytykujące Solidarność z pozycji antysemic-

kich warto wymienić miesięcznik „Barwy”, a także tygodniki: „Płomienie”, „W Służbie

Narodu” oraz „Rzeczywistość”15. W przypadku tego ostatniego niektóre z zamieszcza-

nych tekstów były inspirowane przez ambasady państw arabskich, próbujące zwalczać

„syjonizm” jakoby propagowany przez NSZZ Solidarność16.

Wprowadzenie stanu wojennego nie przyczyniło się do wyciszenia antysemickich

haseł przez komunistyczne władze. Na warszawskich ścianach domów przy ul. Nowy

Świat pojawiły się graffiti „KOR = Żydzi”. Plakaty rozlepiane przez SB przedstawiały

Bronisława Geremka odbierającego przez telefon instrukcje od izraelskiego rabina,

a w audycji Polskiego Radia z 15 grudnia 1981 r. poświęconej neoendeckiej publikacji

pt. Samoobrona Polska ujawniono „prawdziwe” nazwisko matki Geremka17.

***

Kierownictwu Solidarności nie można zarzucić, że swoim postępowaniem i de-

cyzjami kierowało się przesłankami antysemickimi. Jednakże w latach 80-tych nie

tylko komunistyczne władze posługiwały się nienawiścią narodowościową w działal-

ności politycznej. W latach 1980–1981 działało wiele organizacji opozycyjnych, zwykle

niedużych, których program polityczny zawierał elementy antysemickie. Część z nich

odwoływała się do szeroko rozumianej ideologii narodowej. Warto wspomnieć o Nie-

zależnej Grupie Politycznej Mariusza Urbana, której członkowie dużo czasu poświę-

cali mitycznemu „syjonizmowi”18. Działał Ruch Porozumienia Narodowego, który

tworzyli Edward Staniewski i Edward Froń. Grupa ta wydawała pismo „Przedmurze”,

w którym można było przeczytać, że marksizm, komunizm i internacjonalizm były

sprawkami „światowego żydostwa”, że „Żydzi, tak samo jak masoneria” byli „wielką

zakulisową światową potęgą” oraz że Żydzi sami przyznawali się „iż dlatego złączy-

li się z bolszewizmem, by stworzyć Judeopolonię”19. Z kolei w październiku 1981 r.

odbył się w Warszawie zjazd założycielski Związku Wspólnoty Narodowej Bolesława

Tejkowskiego, w czasie którego padało wiele akcentów antysemickich. Członkowie

kongresu przegłosowali cztery uchwały, m.in. w sprawie „niezawierania związków

małżeńskich z cudzoziemcami i obywatelami polskimi innych nacji”20.

Działacze Solidarności szybko i jednoznacznie reagowali na jawne wykorzystywa-

nie antysemityzmu do walki politycznej. Tak było w przypadku wiecu „Grunwaldu”

z 8 marca 1981 r. Prezydium NSZZ Solidarności Regionu Mazowsze wydało 12 marca

1981 r. oświadczenie, w którym zawarto 3 postulaty. Związek domagał się „ujawnienia

15 P. Pytlakowski, „Betonowa” Rzeczywisto ść, „Polityka” 2003, nr 2.

16 P. Gasztold-Seń, Syryjsko-libijska walka z syjonizmem w PRL. Zaangażowanie Michela Mounayera w działal-

ność „lewicy” partyjnej w latach 1978–1986, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2010, nr 2, s. 395–396.

17 P. Zawadzki, Polska, s. 231.

18 AIPN Gd, 77/2, Zorganizowana dezinformacja. Odpis Komunikatu Niezależnej Grupy Politycznej, Sopot

16 IX 1981 r., k. 123/12.

19 AIPN, 1042/947, „Przedmurze”, nr 10, 31 III 1981 r., k. 270–274.

20 AIPN, 0296/260 t. 2, Informacja dot. aktualnej sytuacji w kraju według meldunków nadesłanych w dniu

12 X 1981 r., Warszawa, 12 X 1981 r., k. 46.

308

całej pełnej prawdy o stalinowskim terrorze w latach 1944–1955 i oddania winnych

pod osąd publiczny”, pełnej informacji o łamaniu praworządności przez organa bez-

pieczeństwa, a także „stanowczo protestował” przeciwko wykorzystywaniu pamięci

o ofiarach stalinizmu i szerzeniu propagandy antysemickiej. „Obarczanie wyłączną

winą za zbrodnie tego okresu osób pochodzenia żydowskiego, tłumaczenie stalinow-

skiego terroru żydowskim («syjonistycznym») spiskiem służy rozniecaniu rasowej

nienawiści i urąga tradycyjnej polskiej tolerancji”. Prezydium ostrzegało jednocześnie

wszystkich członków Solidarności przed zamierzonymi prowokacjami antysemicki-

mi, które mogły służyć władzy do rozbicia związku i odwrócenia uwagi od rzeczywi-

stych problemów kraju21. Użycie antysemityzmu jako instrumentu w walce politycz-

nej z opozycją piętnował również na łamach „Bratniaka” Aleksander Hall22.

Jednakże Solidarność jako masowy ruch społeczny była postrzegana też przez pry-

zmat związków z Kościołem. Dla wielu członków lewicowych związków na Zachodzie

tak bliska współpraca między Solidarnością a episkopatem była powodem obaw, czy

struktura ta w swoich masach nie przeistoczy się w ruch nacjonalistyczny. Wszak do

Solidarności wstępowali ludzie o poglądach endeckich, narodowych, byli też chadecy

i socjaliści, ale bliskie więzi z kościołem i niewątpliwa przewaga ludzi wierzących dla

wielu dziennikarzy i komentatorów politycznych była namacalnym zagrożeniem, czy

tendencje nacjonalistyczne nie zwyciężą w całym ruchu23.

Wielu działaczy Solidarności brało udział w obchodach trzynastej rocznicy Marca

‘68, która odbyła się na Uniwersytecie Warszawskim. Przypomnienie tych tragicznych

wydarzeń (o antysemickiej kampanii nienawiści wszczętej przez komunistyczne wła-

dze) było bardzo ważne w warunkach permanentnego kryzysu między Solidarnością

a PZPR w 1981 r. W czasie sesji referaty wygłosili m.in.: Adam Michnik, Zbigniew

Bujak, Jacek Kuroń i Jan Józef Lipski24. Przebieg i charakter uroczystości miał na celu

przypomnienie, jakie szkody wyrządziła społeczeństwu polskiemu nienawiść naro-

dowościowa. Była to również przestroga dla rządzących, aby nie wykorzystywali do

ówczesnych sporów politycznych argumentów antysemickich.

Członkowie Solidarności angażowali się w różne inicjatywy mające na celu upa-

miętnienie historii Żydów w Polsce. W grudniu 1980 r. Władysław Bartoszewski, Jan

Józef Lipski oraz młodzi działacze Żydowskiego Uniwersytetu Latającego opublikowa-

li list, w którym zaznaczyli potrzebę rzetelnego opisania relacji polsko-żydowskich po

1945 r.25 Warto wspomnieć o cennej publikacji Jana Józefa Lipskiego pt. Dwie ojczyzny,

dwa patriotyzmy (1981), w której odważnie skrytykował on polski nacjonalizm i anty-

21 AIPN, 1042/821, Oświadczenie Prezydium NSZZ Solidarność” Region Mazowsze, Warszawa, 12 III 1981

r., k. 1.

22 A. Hall, Polemiki i refleksje, Londyn 1989, s. 54.

23 Por. M. Wieviorka, Les Juifs, la Pologne et Solidarność, Paris 1984.

24 Zob. szerzej: Marzec 68. Referaty z sesji na Uniwersytecie Warszawskim w 1981 roku, wstęp Andrzej Frisz-

ke, Warszawa 2008.

25 J. Hytrek-Hryciuk, J. Syrnyk, Mniejszości narodowe w Polsce wobec fenomenu „Solidarności” [w:] NSZZ „Soli-

darność” 1980-1989. Wokół „Solidarności” , t. 7, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 501.

309

semityzm, wzywając Polaków do rozliczenia się z własną przeszłością26. Pozytywną

rolę dla dialogu polsko-żydowskiego odegrał również „Tygodnik Solidarność”, w któ-

rym Krystyna Kersten opublikowała artykuł na temat pogromu kieleckiego27. Człon-

kowie zdelegalizowanej Solidarności wzięli udział w obchodach czterdziestej roczni-

cy powstania w Getcie Warszawskim. Było to ważne świadectwo świadczące o tym,

że mimo niepokojących głosów o postawach antysemickich, idea Solidarności jako

masowego i tolerancyjnego ruchu skupiającego różnych ludzi była stale obecna28. Te-

matykę żydowską poruszano również na łamach pism drugiego obiegu, „Tygodnika

Mazowsze” i tygodnika „KOS”29.

Trzeba się zastanowić, czy antysemicka propaganda miała wpływ na działalność

Solidarności. Niewątpliwie w związku liczącym prawie 10 mln członków znalazły

się osoby podatne na argumenty ksenofobiczne. Stanowiły one jednak mniejszość.

Najbardziej wyrazisty przykład wykorzystania antysemityzmu w łonie niezależnego

związku zawodowego miał miejsce w Solidarności Regionu Mazowsze, gdzie aktyw-

na była grupa tzw. „prawdziwych Polaków”30. Na ich czele stał Tadeusz Matuszyk31,

a wśród ważniejszych postaci tego nurtu warto wymienić Pawła Niezgodzkiego32.

Wsławił się on tym, że był przeciwko wyrażeniu podziękowań dla działaczy KOR-u

podczas I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ Solidarność. Przygotowany przez nie-

26 J. J. Lipski, Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy. Uwagi o megalomanii narodowej i ksenofobii Polaków, Warsza-

wa 2008.

27 K. Kersten, Kielce – 4 lipca 1946 roku, „Tygodnik Solidarność” 1981, nr 36.

28 R. Kobylarz, Walka o pamięć. Polityczne aspekty obchodów rocznicy powstania w getcie warszawskim 1944–

1989, Warszawa 2009, s. 358–359.

29 J. Hytrek-Hryciuk, J. Syrnyk, Mniejszości narodowe, s. 503.

30 „Solidarność” Mazowsze 1980–1981. Spotkanie z członkami Prezydium Regionu. Rozmawia Andrzej Friszke,

Warszawa 2008, s. 112–117.

31 T. Matuszyk, ur. 18 października 1935 r. we Wrotnowie. W latach 1952–1956 student Wydziału Elektrycz-

nego Politechniki Warszawskiej, a pomiędzy 1959–1982 pracownik Warszawskich Zakładów Radiowych

Rawar. W „Solidarności” od 1980 do 1984 r., w 1980 r. członek Komitetu Założycielskiego, następnie w Pre-

zydium KZ. W 1981 r. został delegatem na WZD Regionu Mazowsze. Członek Prezydium ZR, delegat na

I KZD: przewodniczący Komisji Uchwał i Wniosków, członek Prezydium Zjazdu, uczestnik prac nad Statu-

tem Związku. Na II WZD Regionu Mazowsze współorganizator votum separatum w sprawie organizowania

od 17 XII 1981 r. akcji protestacyjnych. Po 13 XII 1981 współpracownik i współwydawca niezależnych pism

„Solidarność Międzyzakładowa”, „Słowo Polski”, „Ojczyzna”. Do 1989 r. kolporter wydawnictw podziem-

nych. W 1982 r. został zwolniony z pracy, do 1984 r. pozostawał bezrobotny. Aresztowany w czerwcu 1983

r., osadzony w ZK na Służewcu w Warszawie, został zwolniony w lipcu 1983 r. na mocy amnestii. (http://

www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=Tadeusz_Matuszyk, 15 V 2009 r.). Matuszyk pełnił

od 18 VIII 1981 r. funkcję Członka Prezydium Zarządu NSZZ Solidarność Regionu Mazowsze. (AIPN,

01222/2406, mf 99712, Ankieta personalna Matuszyka Tadeusza, 15 III 1985 r.). W XI 1981 r. odstąpił

jednak od sprawowania mandatu. (AIPN, 01222/2406, mf 99712, Pismo Sekretarza Prezydium Piotra Ku-

czyńskiego do Dyrekcji Warszawskich Zakładów Radiowych „RAWAR”, Warszawa, 6 XI 1981 r.). Matuszyk

był w Solidarności przedstawicielem frakcji tzw. „prawdziwych Polaków”. Biogramy Uczestników Drugiego

Walnego Zebrania Delegatów NSZZ „Solidarność” Regionu Mazowsze 5–6 grudnia 1981 r., b. d., s. 6, kseroko-

pia w posiadaniu autora; AIPN, 1585/4403, Informacje Departamentu III 1982 r., Informacja dot. aktualnej

sytuacji w kraju według meldunków nadesłanych w dniu 14 I 1982 r., Warszawa, 14 I 1982 r., k. 32.

32 Był członkiem Zarządu Regionu Mazowsze, delegatem na I Krajowy Zjazd, gdzie zwrócił na siebie uwagę

jako przeciwnik wyrażeniu podziękowania dla KSS „KOR”. Janina Jankowska, Portrety niedokończone. Roz-

mowy z twórcami „Solidarności” 1980–1981, Warszawa 2004, s. 516.

310

go projekt odpowiedzi został odebrany przez zebranych jako antysemicki, a do jego

grupy przylgnęło sformułowanie „prawdziwi Polacy”33. Co ciekawe, początkowo nic

nie zapowiadało wrogości między Matuszykiem a Michnikiem34, którego to właśnie

ten pierwszy zaprosił do zakładu „Rawar”35. Dopiero później środowisko „prawdziw-

ków” wysuwało argumenty krytykujące KOR. Trudno też jednoznacznie stwierdzić,

czy do czasu wprowadzenia stanu wojennego grupa Matuszyka wykorzystywała in-

strumentalnie antysemityzm do walki o władzę w regionie Mazowsze. Niewątpliwie

środowisko to różniło się programowo od ludzi związanych z KOR-em. Jednakże wy-

daje się, że w okresie karnawału Solidarności głównym polem rozbieżności były kwe-

stie ambicjonalne. Dopiero później, po 13 grudnia 1981 r. grupa Matuszyka zaczęła

używać haseł antysemickich, próbując zdyskredytować dawnych korowców.

Ludzie powiązani z „prawdziwymi Polakami” organizowali różne spotkania, na

których dwuznacznie dawali do zrozumienia, że niektórzy członkowie Solidarności

byli w związku „obcy”. Według Aleksandra Małachowskiego „dla pewnej części dele-

gatów, którzy ulegli propagandzie ubeckiej, KOR stanowił syjonistyczną mafię, ekspo-

zyturę żydomasonerii”36. Z kolei Jacek Kuroń, wspominając jedno z zebrań zorgani-

zowanych przez Matuszyka, napisał: „Sens [...] wystąpienia na tym zebraniu był mniej

więcej taki, że oto prawdziwi Polacy w związku «Solidarność» muszą się skonsolido-

wać, skupić i porozumieć przeciwko tym, którzy są obcy. Nie do końca zdefiniował, kto

to są ci obcy, ale wiadomo było, że idzie o Kuronia, Modzelewskiego, Onyszkiewicza.

Nie padło chyba słowo Żydzi, ale lewica laicka na pewno. W każdym razie my jesteśmy

tymi, którzy manipulują, szkodzą, prą do konfrontacji i nie chcą niepodległości”. Gru-

pa „prawdziwych Polaków” działała głównie w kuluarach i skupiała ludzi przeciwnych

KOR-owi37. Komisja zakładowa w „Rawarze”, skąd wywodził się Matuszyk, przysłała

do Zarządu Regionalnego teleks z listą zarzutów ujętych w formie pytań. Jedno z nich

brzmiało: „Dlaczego znakiem Zjazdu «Solidarności» była gwiazda Syjonu?”38 Co cie-

kawe, jak wynika z relacji Janusza Onyszkiewicza, znak ten zaakceptował przewodni-

czący komisji organizacyjnej I KZD, czyli Tadeusz Matuszyk39. Z kolei Jan Koziatek

planował wystąpić z wnioskiem o zmianę nazwy KOR na „Chrześcijański Związek

Robotników”40.

Jeszcze przed rozpoczęciem I Zjazdu Solidarności w Gdańsku SB zapoczątkowa-

ła „dialog operacyjny” z Matuszykiem. Mimo że nie był on „przyjacielem” aparatu

33 J. Hytrek-Hryciuk, J. Syrnyk, Mniejszości narodowe w Polsce wobec fenomenu „Solidarności” [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–1989. Wokół „Solidarności” , t. 7, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 504.

34 „Solidarność” Mazowsze 1980–1981, s. 86–87.

35 AIPN, 01228/73/CD1, Wniosek kierownika Sekcji III Wydz. III A kpt. Remigiusza Reszczyńskiego do-

tycząca przeprowadzenia rozmowy operacyjnej z figurantem sprawy operacyjnego rozpracowania krypt.

„Tadeusz” – członkiem zarządu regionu Mazowsze – Tadeuszem Matuszykiem, Warszawa, 25 XI 1981 r.,

k. 26a.

36 A. Małachowski, Żyłem… szczęśliwie, Warszawa 1993, s. 214.

37 J. Kuroń, Gwiezdny czas. „Wiary i winy” dalszy ciąg, Londyn 1991, s. 216–217.

38 Ibidem, s. 236; „Solidarność” Mazowsze 1980–1981, s. 97.

39 J. Jankowska, Portrety, s. 515.

40 J. Hytrek-Hryciuk, J. Syrnyk, Mniejszości narodowe, s. 505.

311

bezpieczeństwa, to SB chciała wykorzystać „zbieżność poglądów”, jaka występowała

w odniesieniu do wpływu KOR-u na działalność Związku. Planowano pozyskać go

do współpracy na zasadzie korzyści materialnych. Celem funkcjonariuszy aparatu

bezpieczeństwa było ograniczenie wpływu członków i współpracowników KOR-u na

działalność Solidarności i w tym celu pragnęli posłużyć się Matuszykiem41. Warto za-

znaczyć, że SB bardzo często odwoływała się do tzw. patriotycznych pobudek i wspól-

nej walki z „syjonistami”, czyli działaczami KOR-u i Solidarności. Dzięki takim argu-

mentom pracownicy resortu spraw wewnętrznych próbowali rozgrywać sprzeczności

w niezależnym związku zawodowym i rekrutowali tajnych współpracowników42.

W czasie rozmowy z funkcjonariuszami aparatu bezpieczeństwa w grudniu 1981 r.

Matuszyk zaproponował, aby SB dostarczyła mu dokumenty kompromitujące Zbi-

gniewa Bujaka. Zamierzał je opublikować w „Solidarności Międzyzakładowej”. Uwa-

żał również, że władze, represjonując Jacka Kuronia, robiły mu „reklamę” i zapro-

ponował, aby tę samą metodę zastosować wobec jego grupy. Krytyka jego wydaw-

nictwa w telewizji i „Trybunie Ludu” miała przyczynić się do wzrostu popularności

„prawdziwków” wśród członków Solidarności43.

Ludzie krytykujący opozycjonistów wywodzących się z KOR-u, w tym członkowie

Solidarności i działacze Zjednoczenia Patriotycznego „Grunwald”, podpierali swoje

tezy o „niepolskich” interesach Adama Michnika czy Bronisława Geremka przemó-

wieniem kard. Stefana Wyszyńskiego. W czasie spotkania z delegacją Solidarności

Wiejskiej w Warszawie 6 lutego 1981 r. prymas powiedział: „Ruch, który zrodził się

w Polsce – odnowy moralnej i społecznej – jest wybitnie polski. Ten ruch musi służyć

przede wszystkim sprawie Polski, to znaczy ludności polskiej, czy to będzie ludność

rolnicza, czy robotnicza, dla zaspokojenia jej potrzeb. Trzeba się strzec, żeby się nie

wplątali tacy ludzie, którzy mają inne założenia, którzy są gdzieś uzależnieni i chcą

przeprowadzić nie polskie sprawy. Trudno tu po nazwisku wymieniać. Ludziom tym

zależy na tym, aby Polskę wplątać w jakieś sytuacje polityczne”44.

Wykorzystywanie haseł antysemickich zarzucono Marianowi Jurczykowi, który

podczas spotkania z załogą fabryki mebli w Trzebiatowie 25 października 1981 r.,

w przemówieniu relacjonowanym przez Polskie Radio oskarżył komunistycznych

przywódców o żydowskie pochodzenie. Jerzy Holzer zauważył związek między twier-

dzeniami Jurczyka a antysemicką propagandą Zjednoczenia Patriotycznego „Grun-

wald”, choć były przewodniczący Zarządu Regionu Pomorza Zachodniego nie po-

twierdził swoich kontaktów z „Grunwaldem”45.

41 AIPN, 01228/73/CD1, Wniosek kierownika Sekcji III Wydz. III A kpt. Remigiusza Reszczyńskiego do-

tycząca przeprowadzenia rozmowy operacyjnej z figurantem sprawy operacyjnego rozpracowania krypt.

„Tadeusz” – członkiem zarządu regionu Mazowsze – T. Matuszykiem, Warszawa, 25 XI 1981 r., k. 93–94.

42S. Cenckiewicz, „Endekoesbecja”. Dezintegracja Polskiego Związku Katolicko-Społecznego w latach 1982–

1986, „Aparat represji w Polsce Ludowej 1944–1989” 2007, nr 1, s. 357–358.

43 AIPN, 01228/73/CD1, Notatka służbowa kierownika Sekcji III Wydz. III A kpt. Remigiusza Reszczyń-

skiego, Warszawa, 1 XII 1981 r., k. 28g.

44 Stefan Kardynał Wyszyński, Kościół w służbie Narodu. Nauczanie Prymasa Polski czasu odnowy w Polsce

sierpień 1980 – maj 1981. Teksty autoryzowane, Rzym 1981, s. 235.

45 J. Jankowska, Portrety, s. 218.

312

Z kolei ostatni punkt XVII posiedzenia Zarządu Regionu Ziemi Łódzkiej dotyczył

wniosku Marka Edelmana o udzielenie „głębokiego wotum nieufności” dla zespołu

redakcji „Solidarność Ziemi Łódzkiej”. Według legendarnego przywódcy Żydowskiej

Organizacji Bojowej redakcja, a zwłaszcza Stefan Niesiołowski zajmowali się wyłącz-

nie krytyką KOR-u i popierali Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald”. Pismo miało

być wręcz opanowane przez „filoendecką grupę”, a Niesiołowski cytował „różne po-

dejrzane i niedobre wydawnictwa”, jak choćby Czerwone plamy historii46 wydane przez

Ruch Reform Narodowo-Społecznych. Autorem tej niewątpliwie skrajnie antysemic-

kiej publikacji był Władysław Bruliński47. Wniosek Edelmana nie został przegłosowa-

ny, gdyż przeciwko opowiedziała się większość głosujących48. Przywódca powstania

w getcie warszawskim był delegatem na I KZD. Jak wspomina Aleksander Małachow-

ski: „Uznałem, że warto ten fakt nagłośnić. W kraju posądzanym o antysemityzm ży-

dowski bohater zasiada w najwyższym gremium związkowym”. Edelman został powi-

tany obok gen. Mieczysława Boruty-Spiechowicza i otrzymał owacje na stojąco49.

Po wprowadzeniu stanu wojennego niektórzy aktywiści Zjednoczenia Patriotycz-

nego „Grunwaldu” nawiązywali kontakty z sympatykami tzw. narodowego skrzydła

Solidarności50. Doszło m.in. do współpracy Bogusława Rybickiego51 z Tadeuszem

46 B. Czuma, Łódzka „Solidarność” 1980–1981. Zapis zdarzeń, Łódź 2010, s. 340–342.

47 Bruliński m.in. pisał: „Nie byłem i nie jestem «antysemitą». W konspiracji dawałem Żydom lewe doku-

menty i pomagałem im ukrywać się. Za to groziła wtedy kara śmierci. Ale w Polsce Ludowej aresztował

mnie Żyd, oskarżał Żyd, bił i katował Żyd. Nie o rasę jednak tu chodzi. Zbrodniarzy nie może chronić

«antysemityzm». Chodzi o to, że drogi Narodu Polskiego i Żydowskiego rozeszły się na zawsze. Mają swoje

państwo. Niech tam wysyłają swoich «komandosów», a nie niosą nam znowu zarazę trockistowską. Niech

zrozumieją to Kuroń, Modzelewski vel Fischer, Michnik vel Schechter i setki ukrytych Żydów o przybra-

nych polskich nazwiskach. Niechże zrozumieją to ich obrońcy ukryci na stanowiskach redaktorów pism

katolickich czy w Instytutach Naukowych. Po dokonaniu takich zbrodni nie ma miejsca ani dla morderców,

ani dla ich synów. Izrael potrzebuje żołnierzy i zdolnych ludzi do pracy. Czas wyjeżdżać, bo Naród Polski

nigdy tej makabrycznej zbrodni zapomnieć nie zdoła”. Wł. Bruliński, Czerwone plamy historii, Warszawa

1981, s. 51.

48 B. Czuma, Łódzka, s. 342.

49 A. Małachowski, Żyłem, s. 215.

50 Por. J. Kuroń, Gwiezdny czas, s. 235–236; Solidarność podziemna 1981–1989, red. A. Friszke, Warszawa

2006, s. 407–408.

51 W dokumencie przygotowanym przez Wydz. I Biura Studiów SB MSW czytamy, że Rybicki w latach

1962–1971 był członkiem PZPR. Skreślony został za „krytykowanie” polityki ówczesnego I sekretarza partii.

Działał w Solidarności Regionu Mazowsze w grupie „o orientacji antykorowskiej i antyżydowskiej”. Był

kandydatem na przewodniczącego regionu podczas I Walnego Zebrania Delegatów – „wyeliminowany

z aktywu związkowego z inspiracji Z. Bujaka”. Utrzymywał kontakty z aktywistami nieformalnego ugru-

powania „Komitet Samoobrony Polskiej – Ruch Porozumienia Narodowego”. W stanie wojennym mocno

zaangażował się w działalność ZP „Grunwald” – „zrezygnował uznając, iż w naczelnych władzach są nie-

poważni ludzie, niektórzy inspirowani przez polskich syjonistów, co przekreśliło zaspokojenie jego ambicji

politycznych, chociaż niektórych działaczy o poglądach mu zbliżonych wysoko cenił (K. Studentowicz, T.

Bednarczyk)”. Z rozpoznania wynikało, że Rybicki „na przełomie 1981/82 [...] utrzymywał kontakty z nie-

którymi kadrowymi pracownikami Komitetu Warszawskiego PZPR (w tym czasie aktywnie udzielał się

w ZP «Grunwald»)”. „Dodatkowym elementem ułatwiającym te kontakty” stanowił fakt, iż Rybicki był „spo-

krewniony (szwagier) z członkiem KC – Janickim – bliskim współpracownikiem T. Grabskiego w klubach

«Rzeczywistość»”. AIPN, 0222/417 t. 1, Informacja opracowana w Wydz. I Biura Studiów SB MSW dot.

działalności tzw. „grupy narodowców”, Warszawa, 1 II 1983 r., k. 15–16.

313

Matuszykiem. Organizowano wspólne spotkania, dyskusje, na których spotykali się

ludzie z różnych środowisk. Brali w nich udział m.in.: Jan Matłachowski, Kazimierz

Studentowicz i Marian Barański52.

Matuszyk i jego grupa, według informacji tajnego współpracownika ps. „Maksym”,

byli w „środowisku narodowym” izolowani właśnie za kontakty z „Grunwaldem”:

„Po wprowadzeniu stanu wojennego posądzono Matuszyka o powiązania z WRON.

W późniejszym czasie ukształtowała się opinia, że Matuszyk i jego grupa jest mani-

pulowana przez «frakcję» Olszowskiego, Grabskiego, Kociołka”53. Jak wynika z akt SB,

Matuszyk zwrócił się z prośbą o umożliwienie mu kontaktu z I sekretarzem Komitetu

Warszawskiego Stanisławem Kociołkiem, z którym chciał przeprowadzić rozmowy

w sprawie działalności związków zawodowych54. Ze środowiskiem „Grunwaldu” mo-

gła go również łączyć wspólnota poglądów w sprawach „żydowskich” – znany był bo-

wiem z niechętnego stosunku wobec niektórych działaczy KOR-u. Matuszyk uważał

nawet, że biuletyn „Solidarność Podziemna” powinien był prowadzić „informację i de-

maskowanie idei syjonistyczno-trockistowskiej”55. Wraz z byłymi działaczami NSZZ

Solidarność Regionu Mazowsze (Witold Świtalski, Jacek Wójcik, Eugeniusz Kościa-

nek, Paweł Niezgodzki), pozostającymi w opozycji, do ugrupowania korowskiego (Bu-

jak, Kuroń, Lityński, Onyszkiewicz, Romaszewski, Michnik) utworzył „Ugrupowanie

Niepodległościowe”56.

Według informacji tajnego współpracownika ps. „Roman”, 15 lutego 1982 r. do-

szło u Matuszyka do spotkania Kościanka i Rybickiego. Tematem była propozycja

Rybickiego zorganizowania większej grupy ludzi na spotkanie ze Zdzisławem Cie-

siołkiewiczem57. „Rybicki twierdził, że oni (chyba Grunwald lub ZBOWiD) załatwiliby

salę na ten cel. Matuszyk oponował, że takie spotkanie byłoby pożywką dla KOR-u.

Następnie Kościanek zaproponował spotkać się z [...] Ciesiołkiewiczem w bardzo wą-

skim gronie (tylko członkowie ZR z opozycji antykorowskiej). Stwierdził, że korowcy

mają na swoje usługi ludzi z wyższym wykształceniem i jeżeli chcą skutecznie zwal-

czać KOR, to trzeba korzystać z porad i doświadczeń ludzi, którzy więcej wiedzą na

52 AIPN, 0222/417, t. 2, Informacja kierownika sekcji III Wydziału V KS MO kpt. Remigiusza Reszczyń-

skiego ze słów źródła TW ps. „Marysia”, Warszawa, 16 VI 1983 r., k. 154; ibidem, Notatka służbowa doty-

cząca sytuacji polityczno-operacyjnej w kołach zbliżonych do warszawskich grup podziemia Solidarności,

Warszawa, 24 III 1983 r., k. 100; AIPN, 0222/417 t. 2, Informacja operacyjna płk W. Komorowskiego ze

źródła konsultant „Rybak”, Warszawa, 16 III 1983 r., k. 87.

53 AIPN, 0222/417 t. 1, Informacja ze spotkania z TW ps. „Maksym”, Warszawa, 21 IX 1983 r., k. 177; zob.

też: ibidem, Plan kombinacji operacyjnej do sprawy obiektowej krypt. „Elita” przygotowany przez inspekto-

ra Wydziału II Departamentu IV MSW por. R. Niklasa, Warszawa, 10 IX 1983 r., k. 84.

54 AIPN, 01228/73/CD1, Sprawa Operacyjnego Sprawdzenia kryptonim „Tadeusz”. Notatka służbowa płk.

Remigiusza Reszczyńskiego i kpt. R. Rudzika dot. spotkania z figurantem sprawy krypt. „Tadeusz”, nr ewi-

dencyjny – 31776, Warszawa, 29 V 1982 r., k. 257.

55 AIPN, 01228/73/CD1, Wyciąg z informacji operacyjnej ppłk A. Szafranowskiego ze źródła TW ps. „Ro-

man”, Warszawa, 12 II 1982 r., k. 124.

56 AIPN, 01228/73/CD1, Meldunek operacyjny ppłk J. Okraja nr 001558/81, k. 45.

57 Zdzisław Ciesiołkiewicz, ur. 1930, zm. 2006 r. Współzałożyciel Zjednoczenia Patriotycznego „Grunwald”,

później skłócony z prezesem stowarzyszenia Bohdanem Porębą, propagator gen. Zygmunta Berlinga, autor

antysemickiej książki wydawanej poza cenzurą w 1980 pt. Inwazja upiorów 1944–1970. O wkładzie szowini-

stów żydowskich do historii współczesnej Polski.

314

ten temat od członków grupy antykorowskiej. Matuszyk zgodził się z nim i przyznał,

że ludzie z Grunwaldu czy ZBOWiD byliby cennymi ekspertami i doradcami grupy.

Rybicki, który twierdzi, że zna Ciesiołkiewicza stwierdził, że postara się doprowadzić

do takiego spotkania w przyszłości”58.

Pod koniec 1982 r. grupa Matuszyka zaczęła przybierać kształt „ugrupowania naro-

dowego”, odchodząc od pracy związkowej. Członkowie tego środowiska zaczęli blisko

współpracować z Bogusławem Rybickim, Bolesławem Tejkowskim, a także działacza-

mi Polskiego Związku Katolickiego Społecznego. Wspólnie planowano zorganizować

szkolenia w zakresie historii ruchu syjonistycznego w Polsce oraz powstania KOR-u.

Podstawową literaturę miały stanowić pozycje wydane w okresie międzywojennym

przez endecję59. Środowisko skupione wokół Matuszyka działało jednak w ograniczo-

nym zakresie i plasowało się na marginesie aktywności politycznej innych podziem-

nych organizacji.

Odważna i konsekwentna postawa działaczy solidarnościowych, którzy wyraź-

nie reagowali na wszelkie przejawy propagowania antysemityzmu spowodowała, że

po upadku komunizmu szybko nawiązano stosunki dyplomatyczne z Izraelem60.

W 1990 r. podczas kampanii prezydenckiej Lech Wałęsa użył sformułowania o zabar-

wieniu antysemickim, sugerując swojemu kontrkandydatowi Tadeuszowi Mazowiec-

kiemu, aby ten przyznał się do swojego pochodzenia. W sporze tym antysemickie

ataki dotykały również Adama Michnika i Bronisława Geremka. Ostatecznie Wałęsa

przeprosił za swoją wypowiedź i później, już jako prezydent, zrobił bardzo wiele

dla dialogu polsko-żydowskiego61.

Czy okres karnawału Solidarności był wielką lekcją tolerancji? Otóż bez cienia

wątpliwości wydaje mi się, że tak. Mimo że władze niezależnego związku zawodo-

wego nie poświęcały wiele uwagi interesom mniejszości narodowych, to dużą troskę

przywiązywano zwłaszcza do kwestii stosunków polsko-żydowskich. Należy jednak

pamiętać, że nie była to w owym czasie główna sfera zainteresowań narażonej na cią-

gły konflikt z komunistyczną władzą Solidarności. Trzeba podkreślić, że po zdelega-

lizowaniu związku jego podziemne kierownictwo nie przybrało skrajnego charakteru

i nie próbowało wykorzystywać postaw nacjonalistycznych i antysemickich do zbicia

politycznego kapitału. Trzeba zgodzić się z opinią Renaty Kobylarz, która napisała, że

zasługą przywódców Solidarności było tłumienie głosów ekstremistycznych i udziela-

nie poparcia „ideom wykraczającym poza wąsko rozumiany interes narodowy”62.

58 AIPN, 01228/73/CD1, Wyciąg z informacji operacyjnej naczelnika Wydziału KSMO w Warszawie ppłk.

A. Szafranowskiego ze źródła TW ps. „Roman”, Warszawa, 16 II 1982 r., k. 116.

59 AIPN, 01228/73/CD1, Analiza sprawy operacyjnego rozpracowania kryptonim „Tadeusz” Nr Ew.

31776/81 za okres od 1 I do 1 III 1983 r. sporządzona przez kierownika Sekcji III Wydz. V kpt. Remigiusza

Reszczyńskiego, Warszawa, 2 III 1983 r., k. 1–3.

60 J. Dyduch, Stosunki polsko-izraelskie. Próba analizy czynników kształtujących [w:] Współcześni Żydzi – Polska i diaspora. Wybrane zagadnienia, red. Ewa Waszkiewicz, Wrocław 2007, s. 166.

61 J. Y. Potel, Koniec niewinności. Polska wobec swojej żydowskiej przeszłości, Kraków 2010, s. 226–227; P. Za-

wadzki, Polska, s. 239–240.

62 R. Kobylarz, Walka o pamięć. Polityczne aspekty obchodów rocznicy powstania w getcie warszawskim 1944–

1989, Warszawa 2009, s. 298.

315

daMian chRul

Stosunki pomiędzy ugrupowaniami postsolidarnościowymi

w początkowym stadium istnienia polskiego systemu

partyjnego 1989–1993

Wstęp

1989 r. był niewątpliwie przełomowy dla polskiego systemu partyjnego. O ile na Za-

chodzie istniały już ustabilizowane i ukształtowane systemy partyjne, o tyle w Polsce

wychodził on dopiero z fazy „odmrożenia”. Na odmienność kształtowania obecnych

podziałów socjopolitycznych miała bez wątpienia wpływ niezwykle wyboista historia

naszego kraju, co spowodowało, że polski system partyjny jest niezwykle skompliko-

wany. Odwołując się do teorii Seymoura Lipseta i Steina Rokkana o podziałach socjo-

politycznych1, która uzależniała charakter systemu partyjnego od ważnych historycz-

nych wydarzeń, tj. rewolucja narodowa czy rewolucja przemysłowa, oraz przyrównując

ją do kazusu Polski, widać dokładnie, że jego rozwój w stosunku do innych systemów

Europy Zachodniej różni się nie tylko po 1945 r., ale również przed wybuchem II woj-

ny światowej. Rzeczpospolita z okresu reformacji wyszła jako kraj katolicki, co ozna-

cza, że rewolucja demokratyczno-narodowa albo prowadziłaby do sojuszu państwa

z Kościołem, albo ku zeświecczeniu. Wydarzenie to zostało jednak przerwane przez

trzeci rozbiór Polski w 1795 r. Polska przez 123 lata niewoli została w dużej mierze

pozbawiona suwerennej możliwości kształtowania rozwoju państwa i jego polityki.

Duży wpływ miał również fakt, że rozbicie to dokonywało się pod trzema różnymi za-

borami, z którymi zachodził proces mniejszej lub większej integracji. Polska w XVIII

i XIX w. nie przeszła zatem swojej demokratyczno-narodowej rewolucji, a we wszyst-

kich 3 państwach zaborczych stanowiła zaledwie peryferium, mniej lub bardziej ener-

gicznie poddawane oddziaływaniom 3 kultur centralnych. Swoistym odpowiednikiem

rewolucji demokratyczno-narodowej były powstania niepodległościowe. Jakościowa

różnica między powstaniem a rewolucją miała jednak swoje konsekwencje. Powo-

dowały one, że wartości narodowo-niepodległościowe zautonomizowały się i stały

silniejsze niż państwowo-obywatelskie. W tym okresie znacznie również wzrosła

1 Szerzej w: S. M. Lipset, S. Rokkan, Osie podziałów, systemy partyjne oraz afiliacje wyborców, [w:] J. Szczu-

paczyński(wybór tekstów), Władza i społeczeństwo: antologia tekstów z zakresu socjologii polityki, Warszawa

1995, s. 89–121.

316

rola Kościoła katolickiego. Kościół rozprzestrzeniał na całe społeczeństwo uczucia na-

rodowe i ambicje niepodległościowe.

W tym samym wieku, jednak z różną siłą oddziaływania, rozpoczęła się rewolu-

cja przemysłowa. Była ona z jednej strony słaba, ponieważ nie podważyła interesów

rolników, z drugiej strony na tyle silna, że powstały duże grupy robotników oraz za-

czątki partii socjaldemokratycznych i komunistycznych. Były one jednak często po-

łączone ze strukturami partii zaborczych. W 1918 r. Polska odzyskała niepodległość.

Całe dwudziestolecie międzywojenne było kluczowym momentem dla rozwoju pol-

skiego systemu partyjnego, który w ciągu tego okresu musiał borykać się z problema-

mi, z którymi państwa zachodnioeuropejskie uporały się w ciągu ubiegłego wieku2.

Po II wojnie światowej mieliśmy do czynienia z zamkniętym systemem partyjnym,

w którym hegemoniczną rolę odgrywała komunistyczna PZPR. Oprócz niej istniały

również Stronnictwo Demokratyczne oraz Zjednoczone Stronnictwo Ludowe. Były

to jednak partie satelickie, które do 1989 r. znajdowały się pod ogromnym wpływem

PZPR i były jej całkowicie podporządkowane.

Na wstępie trzeba również uporządkować kwestie terminologiczne. Cechą charak-

terystyczną początku istnienia polskiego systemu partyjnego jest pewne pomiesza-

nie terminów lewicy i prawicy. Terminem prawicy w Polsce określało się zazwyczaj

wszystkie ugrupowania, które w jakimś stopniu wykluły się z ruchu solidarnościowe-

go lub w ogóle z opozycji antykomunistycznej. Lewicą zaś określano siły polityczne

wywodzące się z okresu panowania reżimu komunistycznego. Nie jest to zbyt trafne

określenie, gdyż Solidarność skupiała wewnątrz siebie ugrupowania zarówno o pro-

minencji lewicowej i centrowej, nie można ich zatem zaklasyfikować jako partie pra-

wicowe. Mit jednolitości Solidarności do dzisiaj ciąży na partiach wywodzących się

z tego ruchu. W świadomości społecznej wszystkie ugrupowania powstałe z rozłamu

związku są dla siebie naturalnymi koalicjantami. Przeważał zatem wśród nich model

kreowania rządu w oparciu o genezę ugrupowań, nie zaś ze względu na program. Po-

woli jednak zachodziły zmiany w kierunku ideologicznego rozdziału tych partii, czego

przykładem może być fiasko koalicji Platformy Obywatelskiej i Prawa i Sprawiedliwo-

ści w 2005 r. Po wygranych przez PO przedterminowych wyborach w 2007 r. mało kto

wspominał o koalicji z PiS. Częściej mówiło się nawet o ewentualnej koalicji z Lewicą

i Demokratami.

Droga do obecnej sytuacji była jednak długa, żmudna i okupiona kilkoma znaczą-

cymi porażkami obozu postsolidarnościowego. Niezbędne okazały się także przemia-

2 Swoistym problemem polskiego systemu partyjnego w tym okresie był m.in. wysoki odsetek mniejszości

narodowych w populacji kraju, a także regionalizacja partii mająca swe odzwierciedlenie w podziale na za-

bory. M. Grabowska, T. Szawiel, Budowanie demokracji – podziały społeczne, partie polityczne i społeczeństwo

obywatelskie w postkomunistycznej Polsce, Warszawa 2001, s. 38–40.

3 Bardzo duże znaczenie dla obecnej stabilności polskiego systemu partyjnego ma, moim zdaniem, system

finansowania partii politycznych z budżetu, uchwalony w ordynacji wyborczej do sejmu i senatu w kwietniu

2001 r. Chciałbym zaznaczyć, iż od wyborów w 2001 r. żadnemu nowo utworzonemu ugrupowaniu nie uda-

ło się wejść do parlamentu. Ostatnimi partiami, którym się to udało były Liga Polskich Rodzin, Platforma

Obywatelska i Prawo i Sprawiedliwość. Wyjątkiem mogą być Socjaldemokracja Polska i Partia Demokra-

tyczna, lecz weszły one do sejmu w 2007 r. głównie dzięki utworzeniu koalicji z SLD – znacznie większym

317

ny w mentalności i świadomości społecznej, jak również w polskim prawodawstwie3,

aby obecna scena polityczna okazała się w miarę stabilna. Celem tego artykułu jest

przybliżenie procesu kształtowania i funkcjonowania partii wywodzących się z ruchu

solidarnościowego. Z powodów objętościowych skupiłem się głównie na działaniach

dwóch największych i najbardziej relewantnych ugrupowań tego okresu, a mianowi-

cie Porozumieniu Centrum oraz Unii Demokratycznej. W mniejszym zakresie opisa-

łem działania partii takich, jak Kongres Liberalno-Demokratyczny czy Zjednoczenie

Chrześcijańsko-Narodowe. Przedstawione przeze mnie stosunki mają zarówno cha-

rakter zewnętrzny (relacje z innymi partiami postsolidarnościowymi) jak i wewnętrz-

ny (relacje wewnątrzpartyjne np. międzyfrakcyjne). Postanowiłem nakreślić drugą

kategorię ze względu na to, że omawiany przez mnie okres charakteryzował się dużą

liczbą rozłamów wewnątrzpartyjnych, z których powstawały nowe ugrupowania.

Pękanie Solidarności

Pierwszym sprawdzianem opozycji antykomunistycznej miały być częściowo wolne

wybory do sejmu i w pełni suwerenne do senatu. W konsekwencji ustaleń podjętych

przy Okrągłym Stole parlament uchwalił 7 kwietnia ordynację wyborczą. W wyborach

do sejmu zastosowano zasadę ordynacji większościowej, przy zachowaniu jednak

wielomandatowych okręgów wyborczych. Utworzono 9 okręgów dwumandatowych,

27 trzymandatowych, 34 czteromandatowe oraz 38 pięciomandatowych. Aby uzyskać

mandat wymagane było zdobycie bezwzględnej większości w pierwszej turze bądź

zdobycie zwykłej większości w drugiej turze, do której wchodziło dwóch kandydatów,

którzy uzyskali największą liczbę głosów. Zaledwie 35% mandatów w sejmie było

przedmiotem całkowicie wolnej rywalizacji politycznej. Pozostałe 65% było zarezer-

wowane dla przedstawicieli dotychczasowej koalicji rządzącej. Rozkład mandatów

wśród nich wyglądał następująco: PZPR – 171 mandatów, Zjednoczone Stronnictwo

Ludowe – 76 mandatów, Stronnictwo Demokratyczne – 27 mandatów, Stowarzyszenie

PAX – 10 mandatów, Unia Chrześcijańsko-Społeczna – 8 mandatów, Polski Związek

Katolicko-Społeczny – 5 mandatów 4. Dodatkowym zabezpieczeniem obecności czo-

łowych postaci starego reżimu była tzw. lista krajowa. Początkowo przewidywała ona

obecność członków Solidarności, ale wobec ich odmowy, znaleźli się na niej jedynie

przedstawiciele ówczesnych władz5.

Wybory do senatu były całkowicie wolne. Mandat senatora zdobywały osoby, któ-

re uzyskały większość bezwzględną. Jeśli żaden z kandydatów nie uzyskałby takie-

go wyniku, wówczas przewidziana była druga tura, w której obowiązywała większość

zwykła. Kraj podzielono na okręgi wyborcze, które terytorialnie odpowiadały woje-

wództwom. We wszystkich okręgach wybierano 2 senatorów. Wyjątkiem były okręg

od nich ugrupowaniem, które obok PSL nieprzerwanie zasiada w parlamencie od 1991 r., i które posiada

swój stały elektorat i rozbudowaną strukturę organizacyjną. Samodzielny start tych partii, jak w 2005 r.,

z pewnością zakończyłby się porażką wyborczą.

4 M. Migalski, Polski system partyjny, Warszawa 2006, s. 57–58.

5 Ibidem, s. 58.

318

warszawski i katowicki, w którym do obsadzenia były 3 mandaty. Warunkiem zareje-

strowania kandydata było zebranie przynajmniej 3 tys. podpisów6. Termin wyborów

został ustalony na 4 czerwca 1989 r. Opozycja miała zatem niecałe 2 miesiące na przy-

gotowanie kampanii wyborczej. Najwięcej kontrowersji w obozie solidarnościowym

wzbudzała strategia. Ścierały się tutaj dwie koncepcje. Pierwsza, lansowana m.in.

przez Aleksandra Halla, Jacka Bartyzela i Jana Olszewskiego, postulowała poszerzenie

składu komitetów obywatelskich, aby zapewnić pełną reprezentatywność tego ciała.

Druga skupiona była wokół Lecha Wałęsy, Bronisława Geremka i Jacka Kuronia i skła-

niała się raczej ku pozostawieniu składu Komitetu Obywatelskiego niezmienionego,

argumentując, że poszerzenie ruchu mogłoby go sparaliżować, a w konsekwencji roz-

bić. Ostatecznie wygrała druga koncepcja, jednak ów spór zasygnalizował początek

konfliktu, który miał się w pełni uwidocznić po wyborach7. Wspomniana wcześniej

strategia połączona z udanie przeprowadzoną kampanią wyborczą przyniosła Komi-

tetowi ogromny sukces w postaci zdobycia wszystkich 161 mandatów w sejmie i 99

w senacie. Sukces wyborczy sprawił, że w obozie solidarnościowym zaczęto sobie za-

dawać pytanie o stopień przygotowania Komitetu Obywatelskiego do współrządzenia

krajem.

Adam Michnik w głośnym artykule Wasz Prezydent, nasz premier postulował stwo-

rzenie takiego układu władzy, który odpowiadałby ówczesnym realiom. Układ ten

miałby gwarantować przemianę ustroju gospodarczo-politycznego przy jednocze-

snym zachowaniu ciągłości władzy, umów międzynarodowych i wojskowych sojuszy.

Pierwsze kwestie miałby na swoje barki wziąć premier wywodzący się z obozu soli-

darnościowego, a drugie prezydent pochodzący z PZPR8. W odpowiedzi Tadeusz Ma-

zowiecki na łamach „Tygodnika Solidarność” w artykule Śpiesz się powoli skrytykował

pomysł redaktora naczelnego „Gazety Wyborczej”. Tłumaczył to nieprzygotowaniem

członków Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego (OKP) do rządów. Uzasadniał, że

„pospieszne domaganie się udziału we władzy, może zniszczyć właściwą opozycji od-

powiedzialność za państwo, a wcale nie zbudować skutecznej i trwałej odpowiedzial-

ności za rządy”9. Ten spór był zaledwie preludium do rozpoczętego już po wyborach

procesu ideologicznej polaryzacji obozu solidarnościowego. Jednym z jego przejawów

był również wybór 19 lipca przez Zgromadzenie Narodowe na prezydenta Wojciecha

Jaruzelskiego. Fakt wyboru Jaruzelskiego na to stanowisko nie zaskoczył nikogo. Za-

skoczeniem natomiast było zachowanie posłów i senatorów OKP. Przed głosowaniem

trwała dyskusja, jakie stanowisko ma przyjąć klub. Spektrum tej dyskusji było bardzo

szerokie. Pojawiały się zarówno poglądy, że trzeba przyjąć dyscyplinę głosowania, jak

i że obecny kryzys trzeba przeciągać najdłużej jak się da. Ostatecznie jednak na obrady

członkowie OKP poszli bez uzgodnionego stanowiska10. Jak się okazało poparcie nie-

6 Ibidem, s. 57.

7 Dudek A., Pierwsze lata III RP, Kraków 2004, s. 45–46.

8 Adam Michnik, Wasz Prezydent, nasz premier, „Gazeta Wyborcza”, 3 lipca 1989 r.

9 Tadeusz Mazowiecki, Śpiesz się powoli, „Tygodnik Solidarność”, 14 lipca 1989 r.

10 Krzysztof Gottesman, Prezydent, „Tygodnik Solidarność”, 28 lipca 1989 r.

319

których posłów i senatorów OKP umożliwiło Jaruzelskiemu objęcie fotelu prezydenta.

Było to jednak bardzo gorzkie zwycięstwo, gdyż ówczesny I sekretarz wygrał zaledwie

jednym głosem.

Wydarzenie to ukazało dalszą polaryzację w obozie solidarnościowym. Zaczynał się

powoli ukazywać spór o stosunek do władz PRL. Z jednej strony będzie istniała daleko

idąca skłonność do kompromisu, a z drugiej ogromna niechęć do pezetpeerowskiej

nomenklatury. W OKP dawał się we znaki coraz mniejszy consensus i coraz większe

rozbicie. Coraz bardziej buntowano się także przeciwko dominacji grupy Wałęsy11.

Inną kwestią, która mocno podzieliła OKP, była przyszłość komitetów obywatelskich.

Pierwszym zalążkiem tego konfliktu było nieuzasadnione rozwiązanie wojewódzkich

szczebli tych organów. Ruch ten był tłumaczony koniecznością zachowania społecz-

nego dorobku ruchu oraz miał zapobiec stworzeniu alternatywnej struktury władzy

dla Solidarności12. Władze związku oskarżano wręcz o próby tworzenia monopartii

i hamowanie rozwoju pluralizmu13.

Rozbicie w elitach solidarnościowych na kilka obozów było procesem nieuchron-

nym z tego względu, że w jednej drużynie znaleźli się politycy o skrajnie odmien-

nych poglądach. Do jednej grupy należeli m.in. umiarkowani demokraci i liberało-

wie, których ideałem była Polska liberalna i laicka, w której broni się rozległych praw

obywatelskich i demokratycznych. Wśród nich, obok premiera Tadeusza Mazowiec-

kiego, byli np. Bronisław Geremek, Adam Michnik i Jacek Kuroń. Stawiali oni na

ścisły związek z EWG i Zachodem. Lansowali szybki rozwój gospodarki rynkowej.

Coraz bardziej skonfliktowani z politykami prawicy solidarnościowej szukali oparcia

wśród postkomunistów. Na drugim biegunie koncentrowała się solidarnościowa pra-

wica, skupiająca polityków o poglądach konserwatywnych, katolickich, narodowych,

nieufnych wobec Zachodu. Mieli wizję państwa narodowego, kultywującego trady-

cję i tożsamość kulturową. Prawica zdecydowanie też nawoływała do dekomunizacji

i lustracji, do szybkiego zniszczenia politycznego dziedzictwa PRL14. W OKP prze-

wagę miała pierwsza grupa. Wśród elit powoli zaczął się również wykluwać ekono-

miczny podział na lewicę i prawicę. W OKP różnice te ukazały się po sformowaniu

koalicji ze ZSL i SD. Kwestie gospodarcze, m.in. dyskusja o indeksacji, pokazały, że

klub jest bardzo głęboko podzielony w tej kwestii15. Konflikt nabrał znaczącego tem-

pa po wprowadzeniu w życie tzw. planu Balcerowicza. Jedne ugrupowania stanęły

w obronie nieskrępowanego rozwoju przedsiębiorczości, drugie wspierały indywidu-

alną przedsiębiorczość, jednak starały się niwelować skutki społeczne tych przemian,

a co za tym idzie zachować znaczną osłonę socjalną grup najbardziej narażonych na

zmarginalizowanie społeczne16.

11 Ireneusz Krzemiński, Nie tracić czasu, „Tygodnik Solidarność”, 11 sierpnia 1989 r.

12 Wojciech Arkuszewski, Przez KO, „Tygodnik Solidarność”, 6 lipca 1989 r.

13 Maciej Radziwiłł, Związek i komitety obywatelskie, „Tygodnik Solidarność”, 6 lipca 1989 r.

14 A. Chwalba, Wojna na górze, wojna na zawsze, „Polityka”. Pomocnik historyczny, nr 45 (2579) 11 listopada

2006 r.

15 K. Gottesman, w OKP, „Tygodnik Solidarność”, 11 sierpnia 1989 r.

16 A. Friszke, Prawica, lewica, Solidarność, „Tygodnik Solidarność”, 28 lipca 1989 r.

320

Sama koalicja OKP z ZSL i SD była również bardzo istotna. Wałęsa odrzucił

możliwość sojuszu z reformatorskim skrzydłem PZPR, a co za tym idzie wspólne

sprawowanie władzy. Sojusz z ludowcami i demokratami dawał szansę na odbudowę

pluralizmu politycznego. Narodziła się wówczas nadzieja na skonstruowanie sceny

politycznej, która da możliwość artykulacji różnym grupom interesu. Sojusz z PZPR

takiej gwarancji nie dawał17. Koalicja ta była również niezwykle ważna dla zmiany

układu sił na polskiej scenie parlamentarnej. Wybory kontraktowe miały na celu wy-

kształcenie asymetrycznego bipolarnego układu sił, który miał de facto zakonserwo-

wać istniejący reżim i pomóc utrzymać się u władzy komunistom. Wciągnięcie do

parlamentu Solidarności było grą, w której miała być ona obciążona kosztownymi

przemianami gospodarczo-społecznymi. W konsekwencji miało to zniechęcić opinię

publiczną do władz Solidarności, co miało znaleźć odzwierciedlenie w kolejnych cał-

kowicie wolnych wyborach parlamentarnych.

Ruch związkowy, mimo że patronował OKP, coraz bardziej popadał z nim w kon-

flikt, a także postulował rozdział związku zawodowego od polityki. Po zalegalizowaniu

na nowo związku w 1989 r., szybko zdano sobie sprawę, że jest on zgoła odmienny od

Solidarności z 1980 r. Inne były postawy jego przywódców, inne były także nastroje

społeczeństwa18. Przywództwo Solidarności zmieniło swoją koncepcję odnośnie do

roli robotnika w życiu politycznym. Dawniej nacisk był kładziony na szerokie uczest-

nictwo polityczne. W 1989 r. kierownictwo nie chciało już zmobilizowanego społe-

czeństwa obywatelskiego. Przewidując, że urynkowienie wywoła gniew, postrzegali

robotników jako przeszkodę na drodze reformy i zagrożenie dla demokracji. Skutkiem

tych działań było osłabienie ruchu pracowniczego oraz stopniowy upadek autorytetu

elity, która odcięła się od związku, poświęcając się w całości działalności politycznej19.

Duży wpływ na ten stan rzeczy miały zmiany w mentalności samego związku. Etos

Solidarności z początku lat 80-tych nie odrodził się. Bezinteresowność, troska o kraj

i odpowiedzialność wobec braku wspólnego wroga, przeszła w formę roszczeniową.

Na wskutek zmian w sferze politycznej społecznej oraz gospodarczej dawny podział

na „nas” i „ich” (komunistów) podlegał reinterpretacji. W samym związku zaczęło

dochodzić do artykulacji różnych poglądów, różnych sposobów na rozwiązanie proble-

mów ekonomicznych i ustrojowych. Opinia publiczna przyzwyczajona do bilateralnej

osi konfliktu z niesmakiem przyglądała się tej powiększającej w coraz większym tem-

pie mozaice zmian.

Ogromne znaczenie dla układu sił na polskiej scenie politycznej miał konflikt po-

między Lechem Wałęsą a Tadeuszem Mazowieckiem. Zarzewiem tego konfliktu było

uzyskanie przez Tadeusza Mazowieckiego fotelu premiera. Dla Wałęsy, który chciał

mieć pełną kontrolę nad szefem rządu, za jego kandydaturą przemawiało kilka szcze-

gólnie istotnych argumentów. Był on wieloletnim działaczem katolickim, mógł zatem

liczyć na poparcie Kościoła, ponadto był osobą będącą poza OKP, a od czasu wiosen-

17 M. Zalewski, Odwrócone sojusze, „Tygodnik Solidarność”, 25 maja 1990 r.

18 W. Arkuszewski, Spór o linię Solidarności, „Tygodnik Solidarność”, 24 czerwca 1989 r.

19 D. Ost, Klęska Solidarności, Warszawa 2007, s. 128–132.

321

nego sporu nad sposobem prowadzenia kampanii wyborczej znajdował się w opozycji

do grupy Geremka. Ostatnim argumentem było wrażenie, że w przeciwieństwie do in-

nych kandydatów, czyli Bronisława Geremka oraz Jacka Kuronia, Mazowiecki będzie

człowiekiem bardziej podatnym na wpływy i kontrolę ze strony Wałęsy20. Przyszłe wy-

darzenia ukazały jednak, że Wałęsa pomylił się w ocenie Mazowieckiego. Przykładem

mógł być proces wyłaniania rządu, w którym świeżo mianowany premier zachowywał

się bardzo samodzielnie. Wyrazem suwerenności było jego słynne zdanie: „Mogę być

premierem dobrym, albo złym, ale nie zgodzę się być premierem malowanym” – były

to słowa skierowane zarówno do Jaruzelskiego jak i Wałęsy21.

Jesienią 1989 r. „drużyna Wałęsy” była pojęciem już tylko historycznym, niemają-

cym odzwierciedlenia w rzeczywistości. Nastąpił rozpad na trzy obozy: „familię”, czyli

tzw. lewicę laicką, którą tworzyli tacy działacze, jak: Adam Michnik, Bronisław Gere-

mek i Jacek Kuroń. Drugą grupę stanowiła tzw. „świta”, czyli działacze skupieni wokół

rządu Tadeusza Mazowieckiego. Wreszcie ostatni obóz zwany „dworem” był zorien-

towany wokół Lecha Wałęsy, Jarosława i Lecha Kaczyńskich. Jak pokazały późniejsze

wydarzenia, wokół tych grup zaczęły się kształtować pierwsze postsolidarnościowe

ruchy, a następnie partie polityczne22.

Pierwszym ugrupowaniem, który wykrystalizował się z owego podziału było Po-

rozumienie Centrum (PC). Partia ta powstała na przełomie 1989 i 1990 r. Pierwsze

spotkanie organizacyjne odbyło się w styczniu 1990 r. w redakcji „Tygodnika Solidar-

ność”23. Początkowo PC było niespójnym, wielonurtowym ruchem, łączącym luźne

grupy o obliczu liberalnym, ludowym, chadeckim, a także niezorganizowanych dzia-

łaczy i posłów. Po przekształceniu w jednolite ugrupowanie, usytuowane na pozycji

centroprawicowej miało ambicję przekształcenia się w nowoczesną partię chrześcijań-

sko-demokratyczną, o czym zdecydował I Kongres PC 2–3 marca 1991 r. Wzorem dla

PC była niemiecka CDU, której pomysł jednoczenia nurtów liberalnego i chadeckiego

chciała przejąć partia Jarosława Kaczyńskiego24. PC miało być przede wszystkim partią

chadecką, a nurt liberalny miał pełnić rolę wzbogacającą, choć pełnosprawną. Z tą for-

mułą nie chciały się zgodzić niektóre ugrupowania liberalne, wchodzące pierwotnie

w skład PC. Z tego też powodu po I Kongresie partię tę opuścił m.in. Kongres Libe-

ralno-Demokratyczny25. Oprócz deklaracji programowych o chadeckim obliczu tego

ugrupowania miało świadczyć np. zaproszenie na Kongres kilkunastu zachodnioeu-

ropejskich polityków związanych z tym nurtem m.in. Angelo Bernasolliego, przed-

stawiciela Światowej Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej26. PC weszło do polityki

i świadomości społecznej wraz z ostrym konfliktem, przedstawiając plan usunięcia

20 A. Dudek, op. cit., s. 75.

21 Ibidem, s. 77–78.

22 P. Wierzbicki, Familia, Świta, Dwór, „Tygodnik Solidarność”, 11 października 1989 r.

23 M. Bichniewicz, P. M. Rudnicki, Czas na zmiany, Warszawa 1993, s. 33.

24 Polskie partie polityczne – charakterystyki, dokumenty, red. Krystyna Paszkiewicz, Wrocław 1996, s. 173.

25 J. Muszyński, op. cit., s. 42.

26 I Kongres Porozumienia Centrum, „Tygodnik Solidarność”, 8 marca 1991 r.

322

Jaruzelskiego z fotela prezydenta i jednocześnie lansując na to stanowisko Lecha Wa-

łęsę27. Po stronie PC opowiedziało się 25 posłów i 7 senatorów28.

W międzyczasie rozpoczęła się słynna „wojna na górze”, połączona z hasłem „przy-

spieszenia”. Jej oficjalny początek miał miejsce 13 maja 1990 r. na posiedzeniu Komi-

tetu Obywatelskiego, na którym Lech Wałęsa rzekł pamiętne zdanie: „Potrzebna jest

wojna na górze, by na dole był spokój. (...) Dlatego zachęcam państwa do wojowania”.

Wojna na górze rozgrywała się w dwóch wymiarach. Pierwszy był konfliktem osobo-

wości i dwóch charakterów – Wałęsy i Mazowieckiego. Drugi wymiar był sporem o wi-

zję państwa o jakość polskiej demokracji29. Termin „przyspieszenia” z kolei odnosił

się do krytyki rządów premiera Tadeusza Mazowieckiego. Głównym zarzutem tego

obozu była powolność przemian, która się dokonywała w Polsce. Krytykowano „grubą

kreskę”, nazywając ją „budowaniem fałszywej zgody narodowej bez rozliczenia prze-

szłości, systemu, instytucji i ludzi”30. Realizacja idei „przyspieszenia” miała na celu

usunięcie ze sfery władzy osób z obozu komunistycznego, które znalazły się w niej na

mocy ustaleń Okrągłego Stołu31. Sytuację w obozie solidarnościowym zaognił ponadto

wysłany 1 czerwca 1990 r. list Lecha Wałęsy do Adama Michnika, w którym Wałęsa

odwoływał Michnika z funkcji redaktora naczelnego „Gazety Wyborczej” oraz odebrał

jej prawo do używania znaku graficznego Solidarność32.

Niedługo po ogłoszeniu „wojny na górze” utworzono przeciwny obóz polityczny.

16 lipca 1990 r., a zatem kilka miesięcy po utworzeniu PC, w Warszawie powstał Ruch

Obywatelski – Akcja Demokratyczna (ROAD). Wśród przywódców tej partii znaleźli

się m.in. Zbigniew Bujak, Adam Michnik i Władysław Frasyniuk. Deklaracja założy-

cielska ruchu była otwartą krytyką idei głoszonych przez Wałęsę i popierające go PC.

Partia w parlamencie liczyła 30 posłów i 24 senatorów33. W wyborach prezydenckich,

które miały się odbyć w 1990 r., popierła kandydaturę Tadeusza Mazowieckiego.

Obydwie partie były tworzone przez działaczy byłej opozycji antykomunistycznej

lub w ogóle przez osoby zaangażowane w przemiany demokratyczne – można by tu

wymienić m.in. Jarosława i Lecha Kaczyńskich z jednej strony oraz Tadeusza Mazo-

wieckiego i Bronisława Geremka z drugiej34. Odgórne tworzenie partii politycznych

miało swoją konsekwencję: Ugrupowania te nie tworzyły wyraźnych więzi z określo-

nymi grupami społecznymi. Były one niezakorzenione w istniejącej strukturze spo-

łecznej. Odzwierciedlały raczej ruchy mające miejsce wśród elit politycznych aniżeli

interesy określonego segmentu społeczeństwa35. Były to również partie, które wyłoni-

27 Polskie partie polityczne – charakterystyki, dokumenty, op. cit., s. 173.

28 A. Dudek, op. cit., s. 126.

29 http://serwisy.gazeta.pl/kraj/1,67867,831584.html

30 S. Kurowski, Ludzie chcą widzieć zmiany, „Tygodnik Solidarność”, 25 maja 1990 r.

31 K. Knyżewski, Partie i system partyjny w Polsce w okresie transformacji ustrojowej, Warszawa 1998., s.79

32 J. Kurski, op. cit., s. 40.

33 Ibidem, s.127–128.

34 K. Sobolewska-Myślik, Partie i systemy partyjne na świecie, Warszawa 2004, s. 51

35 J. Sielski, Czynniki zmian polskiego systemu partyjnego po 1989 r., [w:] Partie i system partyjny RP, stan i perspektywy, red. K. Kowalczyk, Ł. Tomczak, Toruń 2007, s. 43–44.

323

ły się z organizacji o charakterze forum, ruchów społecznych działających w okresie

samej transformacji demokratycznej36. Partie o tym charakterze musiały na począt-

ku swojej samodzielności pokonać poważną barierę – wyodrębnienia się z szerokiej

heterogenicznej struktury. Oznaczało to konieczność wykreowania własnego i atrak-

cyjnego dla wyborcy obrazu ideowego. Wiązało się to również z pokonaniem oporu

i krytyki ze strony tych, którzy w aktywności ruchów społecznych widzieli pozytywny

obraz jedności społeczeństwa, zagrożony przez powstanie partii37.

Od samego początku funkcjonowania na scenie politycznej oba ugrupowania to-

czyły ze sobą zacięty bój. PC oskarżało ROAD m.in. o brak wyrazistości ideologicznej.

Krytykowali pogląd Zbigniewa Bujaka o przeżyciu się podziałów na lewicę i prawicę.

Zarzucali także tej partii ochronę interesów nomenklatury komunistycznej, m.in. bro-

nienie przez Adama Michnika prezydentury gen. Jaruzelskiego. Partia Jarosława Ka-

czyńskiego oskarżała również ROAD o próbę przejęcia i zdominowania całej polskiej

sceny politycznej38. ROAD z kolei oskarżało PC o dążenia do pozaprawnych rozpraw

oraz grożenia, że ulica ma wymierzać sprawiedliwość39.

Obie partie postawiły sobie za cel przejęcie komitetów obywatelskich, zdając so-

bie sprawę z niewątpliwych korzyści z ich podporządkowania. Posłowie i senatoro-

wie, którzy w późniejszym czasie przystąpili do ROAD-u pełni obaw, że komitety

mogą zostać przejęte przez obóz Wałęsy apelowali, aby nie były one podległe tylko

jednej orientacji politycznej oraz aby same nie przekształciły się w partię polityczną.

Mimo to, m.in. ówczesny sekretarz Komitetu Obywatelskiego Henryk Wujec próbo-

wał przejąć te ciała dla ugrupowania Tadeusza Mazowieckiego. Próba ta zakończyła

się fiaskiem. Także PC, a nawet Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe dążyły do

przejęcia kontroli nad komitetami. Lech Wałęsa w połowie marca 1990 r. mianował

na przewodniczącego Komitetu Obywatelskiego Zdzisława Najdera. Odebrano to jed-

noznacznie jako afront wobec Bronisława Geremka i ludzi skupionych w prezydium

OKP, którzy uznawali komitety za swój autorski projekt40. Najderowi przeciwni byli

również działacze skupieni wokół dawnego środowiska KOR-u41. 1 lipca Wałęsa wy-

stosował do Henryka Wujca list, w którym odwoływał go ze stanowiska sekretarza.

W odpowiedzi Wujec tłumaczył Wałęsie, że może on być odwołany jedynie przez Ko-

mitet Obywatelski. Wałęsa na te słowa zareagował ponownym listem do Wujca zawie-

rającym słynne zdanie: „Czuj się odwołany”42. Ciągłe naciski na komitety na poziomie

ogólnopolskim spowodowały, że ruch przyjął zasadę nieangażowania się po stronie

którejkolwiek partii. Po czasie jednak w samym łonie komitetów pojawiły się tenden-

cje rozłamowe. Pojawili się zwolennicy ROAD-u, PC a także innych ugrupowań43.

36 K. Sobolewska-Myślik, op.cit, s. 51.

37 Ibidem.

38 J. Orzeł, Co ja tu robię, „Tygodnik Solidarność”, 7 września 1990 r.

39 A. Dudek, op. cit., s. 128.

40 J. Kurski, op. cit., s. 35.

41 Ibidem, s. 38.

42 Ibidem, s. 39–41.

43 Komitety Obywatelskie, powstanie, rozwój, upadek, red. T. Borkowski , A. Bukowski, s. 203–204.

324

Komitety obywatelskie musiały ustąpić pola partiom politycznym, gdyż począwszy

od wyborów samorządowych główni działacze tych ciał znaleźli się we władzach lo-

kalnych. Ponadto nieplebiscytowy charakter zbliżających się pierwszych w pełni wol-

nych wyborów parlamentarnych wymusił zmianę struktur organizacyjnych. Działacze

chcący dostać się do sejmu musieli zmienić styl działania, którego komitety nie mogły

prowadzić44. W 1990 r. doszło również do wielu podziałów w OKP. Utworzone w tym

procesie koła parlamentarne stały się zalążkami przyszłych partii politycznych. Miały

one już dość klarowne oblicza ideologiczne i doktrynalne oraz poglądy odnośnie do

przyszłego ustroju państwowego. Wśród parlamentarzystów skupionych w tych ko-

łach mnożyły się linie podziałów, przy jednoczesnym zmniejszaniu się liczby poglą-

dów konsensualnych45. W konsekwencji na przełomie października i listopada 1990 r.

OKP zmienił się w federację kół politycznych skupionych wokół swoich liderów. Naj-

bardziej znaczącymi formacjami były Koła: Chrześcijańskich Demokratów, Liberal-

nych Demokratów, Forum Prawicy Demokratycznej, NSZZ Solidarność Rolników

Indywidualnych i PSL Solidarność, Porozumienia Centrum, ROAD, Zjednoczenia

Chrześcijańsko-Narodowego. Wkrótce poza strukturą OKP znalazły się FPD i ROAD,

tworząc Klub Parlamentarny Unii Demokratycznej46.

W klimacie totalnego konfliktu odbyły się w Polsce pierwsze wolne wybory prezy-

denckie. Ostatecznie utrwaliły one rozpad obozu solidarnościowego na dwa zwalcza-

jące się obozy, których najbardziej wyrazistymi przedstawicielami były wspomniane

już PC oraz ROAD. Wybory prezydenckie jednocześnie ukształtowały ten podział oraz

partie, które się z niego wyłoniły. Lech Wałęsa szedł do wyborów pod hasłami ukró-

cenia rządów socjalliberałów spod znaku ROAD. Potrafił on również skonsolidować

wokół siebie ok. 220 prawicowych organizacji, partii i organizacji politycznych. Naj-

bardziej znaczącymi oprócz wspomnianego PC były również Zjednoczenie Chrześci-

jańsko-Narodowe, Kongres Liberalno-Demokratyczny oraz NSZZ Solidarność. Mogły

one stać się naturalnym zapleczem Wałęsy, co w konsekwencji doprowadzić mogło do

powstania partii prezydenckiej. Po wyborach jednak prezydent odciął się od jakiego-

kolwiek partyjnego zaplecza47.

Porażka Tadeusza Mazowieckiego w wyborach prezydenckich skonsolidowała le-

wicę solidarnościową. W wyniku tych działań 2 grudnia 1990 r. powstała Unia De-

mokratyczna (UD). W jej składzie znalazły się wspomniane wcześniej ROAD, Forum

Prawicy Demokratycznej Aleksandra Halla oraz komitety wyborcze Tadeusza Mazo-

wieckiego. Jako swe cele programowe UD przyjęło demokratyzację systemu politycz-

nego, wprowadzenie rządów prawa, zreformowanie gospodarki w stronę społecznej

gospodarki rynkowej, integrację Polski ze strukturami Unii Europejskiej. Postulowa-

na wizja państwa miała opierać się na społeczeństwie obywatelskim, które jest wspo-

magane przez sprawny i zdecentralizowany aparat administracyjny. Sprzeciwiali się

44 S. Dąbrowski, M. Radziwiłł, Komitety i Partie, „Tygodnik Solidarność”, 18 maja 1990 r.

45 J. Muszyński, Polskie państwo partyjne, Warszawa 2002, s. 42.

46 K. Knyżewski, op. cit., s. 88.

47 M. Migalski, op.cit, s. 145–146.

325

jednocześnie pełnieniu przez chrześcijaństwo roli narodowej ideologii48. W ramach

UD działało kilka frakcji. Najbardziej znaczącą było wspomniane Forum Prawicy De-

mokratycznej. Ugrupowanie to reprezentowało orientację konserwatywno-liberalną.

W jego składzie znajdowali się przedstawiciele różnych mniejszych ugrupowań, które

powstały zarówno przed jak i po wyborach z 4 czerwca 1989 r. Reprezentowali oni

działaczy politycznych i gospodarczych, środowisko akademickie i dziennikarskie,

a także regionalne i lokalne komitety obywatelskie49.

Po wyborach szybko okazało się, że Lech Wałęsa nie wierzył w żadne „przyspiesze-

nie” i nie kwapił się z rozbijaniem wszelkich „postkomunistycznych układów”. Cała

ideologia braci Kaczyńskich, na której się wsparł i która legła u podstawy PC, posłu-

żyła Wałęsie jedynie jako instrument w walce o władzę50. Miała ona zakładać podział

obozu solidarnościowego na dwa przeciwstawne obozy. Wałęsa poparł tą ideę, mówiąc

o konieczności istnienia lewej i prawej nogi, jednak jak argumentował Lech Kaczyński

„Wałęsa jednak nie skończył. Krzyczał o trzeciej, czwartej, siódmej nodze i w pewnym

momencie doszliśmy do wniosku, że będzie grał wszystkimi siłami, by maksymalnie

rozproszyć i zróżnicować scenę polityczną, bo z jego punktu widzenia było to korzyst-

ne (…). Potem zabiegał o to, by Centrum nie stało się poważną siłą”51. Było to główną

przyczyną rozbicia sojuszu z braćmi Kaczyńskimi, którzy w krótkim czasie stali się

zagorzałymi przeciwnikami nowo wybranego prezydenta.

Po upadku rządu Mazowieckiego powołano ponadpartyjny rząd Jana Krzysztofa

Bieleckiego. Głównym autorem tego gabinetu był Lech Wałęsa. W skład tego rządu

wchodzili przedstawiciele KLD, PC, ZChN, SD, ROAD oraz niezależni politycy. Ga-

binet Bieleckiego miał mieć jedynie charakter „pomostowy”, gdyż Wałęsa zapowie-

dział rozpisanie przedterminowych wyborów. Rząd miał w tym czasie pełnić raczej

funkcję bieżącego administrowania aniżeli rządzenia. Sprzeciw sejmowej większości

oraz problemy z przyjęciem nowej ordynacji sprawiły, że wybory odbyły się dopiero 27

października 1991 r. Również istotnym czynnikiem, który zadecydował o tak późnym

terminie wyborów, było przeświadczenie liderów partyjnych o braku możliwości przy-

gotowania się w tak krótkim czasie do kampanii wyborczej52.

Wybrany w 1989 r. parlament miał funkcjonować do 1993 r., jednak wydarzenia

w naszej części Europy, gwałtowne przyspieszenie zmian politycznych na świecie i za-

łamanie się systemu realnego socjalizmu w oczywisty sposób unaoczniły anachro-

niczność zawartego kompromisu. Również sytuacja wewnętrzna podważała legity-

mację działającego parlamentu do podejmowania najważniejszych dla kraju decyzji.

Wybory parlamentarne z czerwca 1989 r., oprócz tego, że dały początek do „odmroże-

nia” polskiego systemu partyjnego, zdynamizowały proces kształtowania się partii po-

litycznych i wyłaniania ich liderów. Miało to szczególne znaczenie dla przeciwników

reżimu komunistycznego, dla których wybory stały się szansą zaistnienia na scenie

48 Ibidem, s.192

49 J. Muszyński, op.cit., s. 45.

50 http://serwisy.gazeta.pl/kraj/1,67867,831584.html

51 J. Kurski, Wódz – przedostatni rozdział, „Gazeta Wyborcza”, 22 kwietnia 1992 r.

52 M. Migalski, op.cit., s. 225.

326

politycznej53. Początki partii politycznych, a zwłaszcza partii postsolidarnościowych,

warunki ich powstania i funkcjonowania były niekorzystne. Część postsolidarnościo-

wych elit politycznych odrzucała partie jako formę działania w demokratycznej polity-

ce54. Dużym problemem dla partii w tym okresie był również fakt, że nie były efektem

inicjatyw oddolnych, ale były tworzone odgórnie. Z tego powodu nowe partie były

pozbawione bazy społecznej. Brak oddolnych inicjatyw był również efektem niechę-

ci społeczeństwa do „partyjności”, jednoznacznie kojarzonej z PZPR, oraz przymu-

sowym uczestnictwem w organizacjach partyjnych55. W dodatku tylko mały odsetek

wyborców wszedł w fazę demokratyzacji, dysponując bardziej wyrazistymi formami

lojalności społecznej i partyjnej. W ciągu 45 lat trwania PRL tworzenie takich form

identyfikacji było niemożliwe, gdyż partie de facto nie istniały56. W nowych warun-

kach partie polityczne stanęły w obliczu elektoratu bardzo płynnego w swoich zacho-

waniach i dość pragmatycznego w swych reakcjach wyborczych. Pragmatyzm ten ob-

jawiał się w postaci braku identyfikacji z konkretną partią oraz symboliką przez nią

oferowaną. Wybór partii opierał się często na mniej lub bardziej koniunkturalnych

względach57. Negatywny stosunek do instytucji partii przejawiał się także w samych

nazwach tworzących się ugrupowań. Nowo powstałe formacje określały się jako: po-

rozumienie, ruch, unia, kongres. Poza tym w początkowym okresie transformacji pa-

nowało przeświadczenie o konieczności integrowania się i jednoczenia wokół Solidar-

ności, organizacji będącej jedyną zdecydowaną i prawdziwą alternatywą wobec PZPR.

Jednak integracja partii politycznych z Solidarnością była tylko pozorna. Związek, jak

już wcześniej wspomniano, nie był bazą dla partii, które operowały jego symboliką.

Partie nie opierały się na zasobach ruchu, a sama Solidarność dystansowała się od

nich. Jednym z faktów, potwierdzających ten stan rzeczy, był samodzielny start związ-

ku w wyborach parlamentarnych w 1991 r. Motywem uzasadniającym ten krok było

rozczarowanie i zawód, że partie nie bronią interesów pracowniczych tak, jak można

by się tego spodziewać, choćby z racji tego, że wywodzą się one właśnie z Solidarno-

ści58.

Sejm I kadencji

W rezultacie wyborów parlamentarnych z 27 października 1991 r. w sejmie znalazło

się 29 ugrupowań politycznych, z których 10 uzyskało od kilkunastu do kilkudziesię-

53 K. Knyżewski, op. cit. s. 81.

54 M. Grabowska, T. Szawiel, op. cit., s. 21.

55 T. Bojarowicz, Kształtowanie się partii i ugrupowań prawicowych w Polsce po 1989 r., [w:] Partie i system partyjny RP, stan i perspektywy, red. K. Kowalczyk, Ł. Tomczak, Toruń 2007, s. 120.

56 Wyjątkiem jest tutaj oczywiście SLD i PSL, które dzięki temu, że w prostej linii wywodzą się z PZPR

i ZSL, potrafiły wytworzyć takie identyfikacje, a ponadto w momencie demokratyzacji posiadały również

niezwykle silne struktury terenowe, co spowodowało, że przez cały okres trwania III RP tylko te dwie partie

posiadały względnie trwały elektorat.

57 Systemy partyjne Europy Środkowo-Wschodniej, red. A. Antoszewski, R. Herbut, J. Sroka, Wrocław 2003, s.

129.

58 K. Sobolewska-Myślik, op. cit., s. 52.

327

ciu mandatów. Ukształtował się rozproszony system partyjny, w którym największe

partie i ugrupowania uzyskały mniej więcej zbliżone wyniki wyborcze59. Duży wpływ

na tak duże sfragmentaryzowanie sceny politycznej miała przyjęta po długotrwałym

konflikcie ordynacja wyborcza do sejmu z 28 czerwca 1991 r. Oparto ją na zasadzie

proporcjonalności. Na wybór tego systemu miały wpływ różne okoliczności. Jako

pierwszą należy wymienić rozbicie sceny parlamentarnej Sejmu X kadencji. Segmen-

tacji uległy dwa największe kluby: PZPR w wyniku rozwiązania oraz OKP w wyniku

wewnętrznego rozłamu. Wydatnie wzrosła liczba klubów i kół poselskich. Niezależnie

od fragmentaryzacji sceny parlamentarnej odnotować należy istotne „zagęszczenie”

przestrzeni politycznej poza Sejmem. W latach 1990–1991 liczba zarejestrowanych

partii politycznych przekroczyła setkę. Większość z nich nie miała swojej reprezen-

tacji w parlamencie, przejawiała natomiast takie aspiracje. W tej sytuacji nabierały

znaczenia głosy, że pierwszoplanowym celem nowego systemu wyborczego powinno

być stworzenie warunków do maksymalnie wiernego odzwierciedlenia rozkładu pre-

ferencji wyborczych60. Partie polityczne w swoich decyzjach odnośnie do rozwiązań

prawnych nie kierowały się zatem maksymalizacją mandatów. Przyjęte rozwiązania

wpisywały się w czystą formułę proporcjonalności: liczba mandatów w okręgach wa-

hała się od 7 do 17. Proporcjonalność ponadto została wzmocniona poprzez wprowa-

dzenie systemu przeliczania głosów metodą Hare’a-Niemeyera61. Podobnie jak w po-

przednich wyborach, istniała również lista krajowa, z której wybierano 69 posłów. Do

obliczania głosów zastosowano tutaj metodę Saint-League’a z progiem 5%. W rozdzia-

le mandatów z tej puli mogły uczestniczyć jedynie te komitety, którym udało się zare-

jestrować ogólnopolską listę wyborczą i uzyskały powyżej wspomnianych 5% głosów.

Do zarejestrowania ogólnopolskiej listy wyborczej były potrzebne podpisy co najmniej

50 tys. uprawnionych do głosowania lub zarejestrowanie list w co najmniej 5 okręgach

wyborczych. Do zarejestrowania listy okręgowej wystarczyło natomiast 5 tys.

podpisów od osób uprawnionych do głosowania z danego okręgu wyborczego62. W wy-

niku wyborów wyłoniony parlament przedstawiał się następująco:

Nazwa Partii

% uzyskanych głosów

Ilość mandatów w parlamencie

1. Unia Demokratyczna

12,32%

62

2. Sojusz Lewicy Demokratycznej

13%

60

3. Wyborcza Akcja Katolicka

8,74%

49

4. Porozumienie Obywatelskie Centrum

8,71%

44

5. PSL – Sojusz Programowy

8,67%

48

6. Konfederacja Polski Niepodległej

7,50%

46

7. Kongres Liberalno-Demokratyczny

7,49%

37

59 K. Knyżewski, op. cit., s. 99.

60 Polityka w Polsce w latach 90 – wybrane problemy, red. A. Antoszewski, R. Herbert, Wrocław 1998, s. 83.

61 A. Żukowski, Kierunki ewolucji polskiego systemu wyborczego, [w:] Partie i system partyjny RP – stan i perspektywy, Toruń 2007, s. 27.

62 M. Migalski, op. cit., s. 63–64.

328

8. Porozumienie Ludowe

5,47%

28

9. NSZZ Solidarność

5,05%

27

10. Polska Partia Przyjaciół Piwa

3,27%

16

11. Chrześcijańska Demokracja

2,36%

5

12. Unia Polityki Realnej

2,26%

3

13. „Solidarność Pracy”

2,06%

4

14. Stronnictwo Demokratyczne

1,42%

1

15. Mniejszość Niemiecka

1,18%

7

16. Partia Chrześcijańskich Demokratów

1,12%

4

17. Partia „X”

0,47%

4

18. Ruch Demokratyczno-Społeczny

0,46%

1

19. Ludowe Porozumienie Wyborcze

0,37%

1

20. Ruch Autonomii Śląska

0,36%

2

21. Krakowska koalicja solidarni z Prezydentem

0,25%

1

22. Związek Podhalan

0,24%

1

23. Polski Związek Zachodni

0,23%

4

24. „Wielkopolsce i Polsce”

0,21%

1

25. „Jedność Ludowa”

0,17%

1

26. Komitet Wyborczy Prawosławnych

0,12%

1

27. Solidarność–80

0,11%

1

28. Unia Wielkopolan okręgu leszczyńskiego

0,08%

1

29. Sojusz kobiet przeciw trudnościom życia

0,02%

1

Tabela 1. Wyniki wyborów do Sejmu z października 1991 r. (źródło: www.pkw.gov.pl)

Indeks efektywnej liczby partii politycznych odniesiony do wyników wyborów par-

lamentarnych w Polsce z 1991 r. wyniósł 10,9 co jest miarą znacznej fragmentaryza-

cji systemu partyjnego63. Z kolei wartość indeksu Rae’a w odniesieniu do wyborów

z 1991 r. wyniósł 0,924. Porównując ten wynik do krajów Europy Zachodniej, to po II

wojnie światowej najwyższy wskaźnik osiągnęła Finlandia (0,815), Szwajcaria (0,814)

i Holandia (0,797)64. Duży wpływ na takie sfragmentaryzowanie parlamentu miała

opisana wyżej ordynacja wyborcza, która premiowała przede wszystkim partie małe.

Doprowadziła ona także do inicjowania zjawisk dysfunkcjonalnych sceny politycznej

oraz utrwalała negatywne cechy systemu partyjnego65. Było to także spowodowane

prowizorycznymi regulacjami prawnymi dotyczącymi partii politycznych. Przyjęta

28 lipca 1990 r. ustawa bardzo ogólnikowo i skrótowo regulowała kwestie dotyczą-

ce działalności partii politycznych, np. partię mogło założyć nawet 15 osób66. Ustawa

ta spowodowała, że na polskiej scenie politycznej pojawiło się wiele tzw. ugrupowań

63 Ibidem.

64 Ibidem.

65 M. Migalski, op. cit., s. 66.

66 Dz. U. nr 54, poz. 312.

329

kanapowych, których część dostała się do parlamentu67. Indeks dynamiczny systemu

partyjnego wyniósł 99,79% z czego wynika, że wykazywał się ekstremalną dynamiką68.

Na pierwszy rzut oka widać, że ewentualne koalicje rządowe musiały skupiać wiele

partii, co w perspektywie nieustabilizowanej demokracji i braku wytworzonych cech

konsensualnych było niezwykle trudnym zadaniem. Od samego początku kadencji

tego parlamentu postkomunistyczne SLD było izolowane na scenie parlamentarnej,

co w konsekwencji uniemożliwiło utworzenie w Polsce systemu dwublokowego: cen-

trolewicowego i centroprawicowego. Jak pokazał zresztą czas same partie postsolidar-

nościowe nie były w stanie porozumieć się między sobą, a co dopiero ze spadkobiercą

znienawidzonego PZPR. Na uwagę zwracał niewątpliwy sukces KPN, który mógł być

tłumaczony faktem, że ugrupowanie to było zarazem antykomunistyczne, jak i po-

zasolidarnościowe69. Pierwsze wolne wybory w powojennej Polsce nie spotkały się

niestety z dużym entuzjazmem wśród obywateli, o czym dobitnie świadczył fakt, że

frekwencja wyniosła zaledwie 43%70.

Unia Demokratyczna była partią, która jako pierwsza podjęła się misji tworzenia

rządu. Początkowo jednak Lech Wałęsa starał się przeforsować własną koncepcję rzą-

du, na czele którego miał stanąć ponownie Jan Krzysztof Bielecki. Koalicja ta miała

mieć szerokie oparcie w partiach, których trzonem miały być KLD, UD i PC. Pierwsza

partia gorąco popierała tą ideę, Unia Demokratyczna zachowała pewną wstrzemięź-

liwość natomiast PC zdecydowanie odrzuciło tę propozycję. Jarosław Kaczyński już

wówczas starał się zbudować szeroki centroprawicowy sojusz, którego celem byłoby

objęcie przez Jana Olszewskiego fotelu premiera. W odpowiedzi na te działania Wałę-

sa powierzył misję tworzenia rządu Bronisławowi Geremkowi71. Jego działania zakoń-

czyły się niepowodzeniem, na co duży wpływ miała postawa Jarosława Kaczyńskiego.

Wobec fiaska misji Geremka w Unii rozgorzała dyskusja, czy partia ta powinna po-

zostać w opozycji do rządu czy też może wejść w nowo tworzone koalicje. Ostatecz-

nie wygrała pierwsza koncepcja. Sformowanej przez PC koalicji Unia dawała nieduże

szanse na utworzenie rządu, wykluczała jednocześnie wejście do niej72.

Sukces w sformowaniu koalicji najbardziej uderzył w prezydenta, któremu po za-

kończeniu współpracy z Jarosławem Kaczyńskim nie udało się zmarginalizować PC.

67 Dla porównania późniejsza ustawa o partiach politycznych z 27 czerwca 1997 r. ma 64 artykuły.

68 Indeks dynamiczny systemu partyjnego – podział systemów partyjnych przy zachowaniu kryteriów licz-

by partii i dynamiki ich pojawiania się w systemie. Celem takiego ujęcia jest wskazanie czynnika zmiany

systemu pod wpływem nowych ugrupowań i partii, które przekraczają próg reprezentacji oraz wchodzą

do parlamentu. Decydującym kryterium jest procent miejsc w parlamencie obsadzonych przez polityków

nowych partii politycznych. Nie chodzi tu o nowe podmioty, ale o te partie, które przekroczyły klauzule za-

porowe i dostały się do parlamentu wcześniej w nim nie będąc. Pozwala to na obserwacje dynamiki zmian

systemu i ewentualnej jego transformacji [źródło – http://pl.wikipedia.org/wiki/Indeks_dynamiczny_syste-

mu_partyjnego]

69 W. Giełżyński, Największe rozczarowanie – wywiad z Karolem Modzelewskim, „Tygodnik Solidarność” 8

listopada 1991 r.

70 Dla porównania frekwencja w pierwszych wolnych wyborach w innych krajach postkomunistycznych

wyniosła: Bułgaria – 90,3%, Węgry – 65%, Czechy – 85%.

71 A. Dudek, op. cit., s. 228–229.

72 A. Domosławski, P. Pacewicz, Czy Unia spróbuje jeszcze raz ? „Gazeta Wyborcza”, 25 listopada 1991 r.

330

W wyniku wypowiedzianej 2 lata wcześniej „wojny na górze” Lech Wałęsa poniósł

największe straty. Siły tworzące wcześniej jego obóz weszły w skład wspomnianej ko-

alicji. Jego przeciwnicy z okresu kampanii prezydenckiej utworzyli partię polityczną,

która w wyborach parlamentarnych zdobyła najwięcej głosów i mimo relatywnej po-

rażki była liczącym się ośrodkiem politycznym. Lech Wałęsa, mimo że zdobył fotel

prezydenta, został osamotniony73. Koalicja miała jednak wielkie problemy ze sformo-

waniem rządu. Pierwszym problemem był sam prezydent, który ociągał się z powie-

rzeniem Janowi Olszewskiemu misji tworzenia gabinetu. Wkrótce koalicję opuścili

liberałowie, którzy nie zaakceptowali programu gospodarczego partnerów oraz sprze-

ciwiali się antyprezydenckiej postawie sojuszu. Wystąpieniem z sojuszu zagroziła

również KPN, której lider Leszek Moczulski zażądał dla siebie stanowiska ministra

obrony narodowej. Całą sytuację komplikował ponadto konflikt w PL74. Ostatecznie

jednak Olszewskiemu udało się sformować gabinet. W skład rządu weszli posłowie

z PC, ZChN, PL oraz PchD75.

Rząd Olszewskiego od samego początku działał w nieprzychylnej dla siebie atmos-

ferze. Negatywny stosunek do tego gabinetu był odczuwalny zarówno w parlamencie,

jak i wewnątrz PC. Głównym zarzutem skierowanym przeciwko premierowi był fakt,

że oparł się głównie na ludziach skupionych wokół komitetów obywatelskich. Całą

sytuację zaogniał również konflikt Kaczyńskiego z premierem. Olszewski podkreślał,

że w pewnym momencie nastąpiło rozdzielenie płaszczyzn działań obu polityków.

Na te same kwestie patrzyli z różnych perspektyw – Olszewski z perspektywy rządo-

wej, Kaczyński natomiast z perspektywy partyjnej. Ponadto sama konstrukcja rządu

nie zaspokajała szefa PC, który chciał pewnej równowagi stanowisk w stosunku do

ZChN76. Olszewski uzasadniał, że przyjęcie warunków Kaczyńskiego byłoby jedno-

znaczne z fiaskiem jego misji. Szef PC ponadto oskarżał premiera o wykorzystywanie

rządu do tworzenia własnego zaplecza politycznego77. PC było również podzielone

z powodu sporu o wciągnięcie do koalicji UD. Część działaczy skupiona wokół Jarosła-

wa Kaczyńskiego chciała unitów w rządzie Olszewskiego. Druga część zdecydowanie

odrzucała ten pomysł, oskarżając UD o doprowadzenie polskiej gospodarki do fatal-

nego stanu78.

W samej koalicji rządowej od samego początku dochodziło do wielu tarć. Duży

spór istniał pomiędzy PC a ZChN. PC oskarżało koalicjantów m.in. o skrajny kato-

licyzm czy też wręcz chęć tworzenia państwa teokratycznego79. W dużym kryzysie

ideowym i organizacyjnym znalazła się UD. Od początku trwania kadencji sejmu, za-

rzucano tej partii brak wyrazistości i niezajmowanie stanowiska w wielu ważnych dla

73 W. Maziarski, Koniec Ery Wałęsy ? „Gazeta Wyborcza”, 2 grudnia 1991 r., s. 15.

74 A. Domosławski, Prawica. Historia polityczna 1989–1997. Partie polityczne, politycy, konflikty. Części I–VI.

– http://serwisy.gazeta.pl/kraj/1,48481,138709.html

75 A. Dudek, op. cit., s. 234–235.

76 Nie głosowałbym już na Wałęsę, „Tygodnik Solidarność”, 22 kwietnia 1992 r.

77 Pierwszy krok za nami, „Tygodnik Solidarność”, 10 kwietnia 1992 r.

78 E. Milewicz, Bicie do tyłu, „Gazeta Wyborcza”, 15 stycznia 1992

79 W. Załuska, Sytuacja dojrzała do dyskusji, „Gazeta Wyborcza”, 7 lutego 1992 r.

331

państwa kwestiach. Nie bardzo orientowano się również kto jest głównym przeciwni-

kiem Unii. Niektórzy działacze jako oponentów widzieli z jednej strony postkomuni-

styczne SLD, a z drugiej PC i ZChN. Paradoksalnie dwie ostatnie partie były jedno-

cześnie wymieniane jako sojusznicy. Ugrupowanie to było również niezwykle mocno

podzielone w wielu kluczowych sprawach społecznych i politycznych. Przykładem

mogło być prawo do aborcji, które wewnątrz UD popierali m.in. Władysław Frasyniuk

oraz Barbara Labuda. Przeciwwagą dla nich była z kolei prawica UD z Aleksandrem

Hallem i Hanną Suchocką na czele, którzy podpisali się pod ustawą antyaborcyjną80.

Frakcyjność, która miała być dużą zaletą tego ugrupowania, rozsadzała je od środka.81

Wielokrotnie miała miejsce sytuacja, że frakcje załatwiały swoje interesy kosztem ca-

łego ugrupowania. Unię oskarżano również o brak określenia siebie jako opozycji czy

jako partii wspierającej działania rządu82. Jednym z propagatorów wejścia do koalicji

był jej wiceprzewodniczący Aleksander Hall. Uważał on, że dystans ideologiczny dzie-

lący UD od centrowego rządu jest znacznie mniejszy aniżeli dystans do partii lewi-

cowych, jak SLD czy Solidarność Pracy. Dostrzegał jednak znaczne różnice zarówno

w sferze ideologii, jak i w kwestiach gospodarczych. Mimo to uważał, że są one do po-

konania w fazie negocjacji programowych83. Również szef PC stał na stanowisku, że

koalicję uda się zawiązać. Jednocześnie uważał, że kwestie ideologiczne powinny stać

na drugim planie84. W Unii przeciwnikami rozpoczęcia negocjacji z koalicją byli m.in.

Jan Rokita i Zofia Kuratowska. Mimo tych głosów sprzeciwu, UD rozpoczęła rozmo-

wy z rządem Olszewskiego w marcu 1992 r. Głównym negocjatorem ze strony uni-

tów był Tadeusz Mazowiecki. Unia, chcąc rozszerzyć bazę rządu, chciała wciągnąć do

niego również Kongres Liberalno-Demokratyczny oraz Polski Program Gospodarczy.

Przeciwko tej pierwszej partii jednak mocno zaprotestowało ZChN, również premier

Olszewski stwierdził, że wejście Kongresu Liberalno-Demokratycznego do rządu bę-

dzie „skrajnie trudne”85. Innymi warunkami, jakie UD postawiło w trakcie rozmów,

było m.in. wstrzymanie niekorzystnych dla UD zmian personalnych w administracji

oraz uwzględnienie w przyszłej rekonstrukcji gabinetu obsady MON, MSW i URM.

Początkowo Olszewski uchylił się od zajęcia jasnego stanowiska. 27 marca doszło jed-

nak do ustępstwa ze strony prorządowej koalicji oraz udzielono zgodę na poszerzenie

sojuszu o „wszystkie ugrupowania demokratyczne i proreformatorskie”. Skłoniło to

Jana Olszewskiego do spotkania się 31 marca z przedstawicielami całej małej koali-

cji86. Przedłużające się rozmowy zakończyły się ostatecznie niepowodzeniem. Głów-

nym powodem był opór premiera przed dokonaniem zmian w MON, MSW, a także

w MSZ, których domagała się UD87. Sytuację rządu skomplikował ponadto wzrastają-

80 P. Semka, Igrzyska Hallowe, „Tygodnik Solidarność”, 21 sierpnia 1992 r.

81 A. Domosławski, Pęknięcia w Unii, „Gazeta Wyborcza”, 10 lutego 1992 r.

82 Ibidem.

83 A. Hall, Obóz kontynuacji reform, „Gazeta Wyborcza”, 13 marca 1992 r.

84 Nie głosowałbym już na Wałęsę, „Tygodnik Solidarność”, 22 kwietnia 1992 r.

85 A. Domosławski, E.Milewicz, Dlaczego rozmawiamy ? , „Gazeta Wyborcza”, 21–22 marca 1992 r.

86 A. Dudek, op. cit, s. 248.

87 Ibidem.

332

cy kryzys wewnątrz PC. Jego przyczyną był sprzeciw części działaczy przeciwko desta-

bilizowaniu rządu przez Jarosława Kaczyńskiego oraz jego niechęć do prezydenta Le-

cha Wałęsy88. Kryzys w tej partii miał miejsce również poza klubem parlamentarnym.

Ponad 100 członków frakcji Forum Myśli Chrześcijańsko-Demokratycznej PC posta-

nowiło nie wziąć udziału w zbliżającym się kongresie partii i zorganizować w tym

samym czasie własny zjazd. Jako powód podawali zbyt duże różnice ideowe i progra-

mowe między frakcją a Jarosławem Kaczyńskim89. Na II Kongresie PC, który odbył się

w czerwcu w Warszawie, Kaczyński wykluczył tę frakcję z partii przy 453 głosach za

i 2 przeciwnych. Prezes PC jako przyczynę podał próbę zepchnięcia przez frakcję jego

ugrupowania bardziej na prawo polskiej sceny politycznej, tymczasem jak stwierdził

„nie ma w Polsce miejsca na dwa ZChN-y, to samobójstwo polityczne”. Wykluczona

frakcja stała się w przyszłości zapleczem, na którym Jan Olszewski zbudował swoje

nowe ugrupowanie90. Niepowodzenie negocjacji nad poszerzeniem składu rządu, we-

wnętrzny kryzys w PC, a także odwołanie poparcia przez prezydenta91 dla rządu Jana

Olszewskiego 27 maja było preludium do odwołania jego gabinetu podczas sławnej

„nocy teczek”. 28 maja 1992 r. Janusz Korwin-Mikke z Unii Polityki Realnej zapropo-

nował sejmowi przyjęci uchwały o przeprowadzeniu lustracji osób zajmujących wy-

sokie stanowiska państwowe. Sejm przyjął uchwałę nieznaczną większością głosów.

Zobowiązywała ona ówczesnego ministra spraw wewnętrznych Antoniego Maciere-

wicza do przedstawienia w terminie do 6 czerwca informacji na temat urzędników

państwowych od szczebla wojewody wzwyż, ministrów, wiceministrów, senatorów,

posłów, którzy byli współpracownikami UB i SB w latach 1945–1990. W późniejszych

terminach miała ona być rozszerzona i objąć niższych urzędników92.

Problem dekomunizacji i lustracji wytworzył bardzo istotny dla tego okresu sys-

temu partyjnego podział socjopolityczny. Ten aksjologiczny konflikt postawił ówcze-

sne partie przed pytaniem związanym z oceną przeszłości i poróżnił je jak nigdy do-

tychczas93. 5 czerwca o godz. 0.45 Sejm 273 głosami za, przy 115 głosach sprzeciwu

odwołał z urzędu premiera Jana Olszewskiego i Radę Ministrów94. Sformowanie no-

wego rządu zostało powierzone Waldemarowi Pawlakowi z PSL. Podzielił on jednak

los Bronisława Geremka i jego misja sformowania gabinetu zakończyła się fiaskiem.

Pod koniec czerwca przez UD, Kongres Liberalno-Demokratyczny i PPG na stanowi-

sko premiera zaproponowana została posłanka Unii Hanna Suchocka. Podjęta przez

nią misja sformowania rządu zakończyła się sukcesem. W skład nowego gabinetu

88 Bloki, frakcje, koalicje, „Gazeta Wyborcza”, 25 maja 1992 r.

89 PC podzielone, „Gazeta Wyborcza”, 1 czerwca 1992 r.

90 A. Domosławski, II Kongres Porozumienia Centrum – front oporu Kaczyńskiego, „Gazeta Wyborcza”, 13–14

czerwca 1992 r.

91 Nocna Zmiana, reż. J. Kurski, M. Balcerzak, prod. Jacek–FILM, Polska 1994.

92 A. Chwalba, Wojna na górze, wojna na zawsze, „Polityka”. Pomocnik historyczny, nr 45 (2579) 11 listopada

2006 r.

93 J. Sielski, Czynniki zmian polskiego systemu partyjnego po 1989 r., [w:] Partie i system partyjny RP, stan i perspektywy, red. K. Kowalczyk, Ł. Tomczak, Toruń 2007, s. 44.

94 J. Lichocka, R. Jastrzębski, 4 czerwca o północy, „Tygodnik Solidarność”, 12 czerwca 1992 r.

333

weszło 8 partii. Co ciekawe, zabrakło w nim PC, pomimo tego, że proponowano tej

partii pulę miejsc w rządzie, znacznie większą niż wynikało to z ilości miejsc, jakie

posiadała w parlamencie95. W przetargach nie brała również udziału licząca 13 posłów

grupa zwolenników Olszewskiego96. Ciekawą postawę w obecnej sytuacji przyjął Lech

Wałęsa. Prezydent miał w dalszym ciągu nadzieję na powodzenie misji sformowania

gabinetu przez Waldemara Pawlaka. Jego rząd mógł liczyć na znacznie mniejsze po-

parcie, aniżeli gabinet skonstruowany przez Hannę Suchocką, a co za tym idzie głowa

państwa mogła mieć większą możliwość kierowania i wpływania na jego politykę97.

Zastosowana obstrukcja objawiała się m.in. w zwlekaniu przez Wałęsę skierowania do

Sejmu wniosku o odwołanie misji Waldemara Pawlaka i desygnowanie na premiera

Hanny Suchockiej.

Jak już wcześniej wspomniano, w skład koalicji rządzącej weszło 8 partii. Tak sze-

roka formuła rządowa była źródłem wielu tarć wewnątrz gabinetu. Do największych

sporów dochodziło pomiędzy UD i Kongresem Liberalno-Demokratycznym a ZChN-

-em. Spory między ZChN-em a unitami i liberałami doprowadziły do unicestwienia

szeregu rządowych projektów, m.in. prawa do wydawania przez rząd dekretów z mocą

ustawy. Niezwykle konfliktogennym i trudnym koalicjantem okazało się PL, które nie-

ustannie krytykowało rząd o brak należytego wsparcia dla wsi. Liczne głosy krytyki

były podnoszone również ze strony liberałów, którzy oskarżali rząd o nadmierny fiska-

lizm oraz wspieranie nieefektywnych gałęzi gospodarki98.

Po sformowaniu koalicji PC znalazło się niemalże w tej samej sytuacji co UD,

gdy PC tworzyło rząd. Podzielona w tej kwestii była zarówno partia Jarosława Kaczyń-

skiego, jak i rządząca „ósemka”. Za wciągnięciem PC do koalicji opowiadał się m.in.

Aleksander Hall oraz Artur Balazs. Odmienne stanowisko w tej kwestii miał z kolei

szef Kongresu Liberalno-Demokratycznego Donald Tusk, który uznał, że poszerzenie

koalicji nie jest konieczne. Podobne zdanie miał m.in. Jan Rokita. Inną partią, którą

rząd brał pod uwagę jako potencjalnego koalicjanta, było PSL. Pomysł ten nie miał

jednak poważniejszego zaplecza politycznego. Zdecydowana większość koalicjantów

w dalszym ciągu skłaniała się do poszerzenia koalicji o partię Jarosława Kaczyńskiego,

wskazując na solidarnościowy rodowód tego ugrupowania99. Przykład ten po raz ko-

lejny doskonale ilustruje, że czynnikiem tworzącym i spajającym rząd w tym okresie

istnienia systemu partyjnego była wspólna historia ugrupowań100. PC stawiało ciągle

jednak bardzo twarde warunki. Za cenę wejścia do rządu PC chciało całkowitej zmia-

ny układu sił w koalicji. W tym nowym układzie największy wpływ na politykę rządu

miał odgrywać centroprawicowy blok złożony z partii Jarosława Kaczyńskiego, KLD

oraz ugrupowań skupionych wokół Aleksandra Halla. Pomimo chęci podjęcia roz-

95 Suchocka ma rząd, „Gazeta Wyborcza”, 8 lipca 1992 r.

96 A. Dudek, op. cit, s. 276.

97 W. Mazowiecki, Prezydent Lech Wałęsa: kandydatka nie budzi zastrzeżeń, „Gazeta Wyborcza”, 7 lipca 1992 r.

98 A. Dudek, op. cit, s. 279–280.

99 W. Załuska, D. Wielowieyska, Kontynuacja ? Rekonstrukcja ? , „Gazeta Wyborcza”, 2 października 1992 r.

100 J. Sielski, Czynniki zmian polskiego systemu partyjnego po 1989 r., s. 50.

334

mów z PC, koalicjanci zdecydowanie odrzucili tę koncepcję101. W razie odrzucenia

postulatów, a co za tym idzie niewciągnięcia do koalicji, PC groziło permanentnym

głosowaniem przeciwko rządowi m.in. w sprawie budżetu102.

Fiasko rozmów o wejściu do gabinetu Hanny Suchockiej partii Jarosława Kaczyń-

skiego doprowadziło do ponownego podziału tego ugrupowania. Secesji dokonało 5

posłów: Andrzej Urbański, Maciej Zalewski, Andrzej Przybyłowicz, Józef Orzeł i Jerzy

Eysymontt, tworząc Frakcję Liberalną103. Dwa miesiące później partię Jarosława Ka-

czyńskiego opuścił poseł Tadeusz Kowalczyk, zarzucając władzom tego ugrupowania

odejście od pierwotnych zamierzeń z maja 1990 r. oraz bycie nieodpowiedzialną i zbyt

agresywną opozycją104. Erozja partii Jarosława Kaczyńskiego trwała także w 1993 r.

Część działaczy skupiona wokół Sławomira Siwka wyraziła chęć budowania bloku

centroprawicowego, który byłby skłonny do rozmów z rządem, a także załagodzenia

sporu z prezydentem. Był to sprzeciw wobec polityki Jarosława Kaczyńskiego, która

mogła doprowadzić do izolacji PC na scenie parlamentarnej105. Polska scena podzie-

liła się jeszcze bardziej, gdy nieco wcześniej z UD odszedł Aleksander Hall. Jako uza-

sadnienie tego kroku podał argument, że wielofrakcyjna formuła UD się wyczerpała,

a jego partia będzie odgrywać większą rolę jako mała, ale samodzielna formacja, niż

jako frakcja największej partii w parlamencie106. Kilka dni po tym wydarzeniu ugru-

powanie Halla połączyło się z parlamentarzystami Stronnictwa Ludowo-Chrześcijań-

skiego i PChDa, tworząc nowy klub o nazwie Konwencja Polska107.

Obok procesów dezintegrujących scenę Sejmu I kadencji miały miejsce, choć

z mniejszą siłą natężenia, procesy, w ramach których powstawały nowe koła poselskie

wskutek łączenia się oderwanych frakcji. Jednym z takich kół był powstały po czerwco-

wym upadku rządu Olszewskiego Ruch dla Rzeczpospolitej. Został on stworzony, jak

już wcześniej wspomniałem, przez dawnych członków PC na czele z byłym premie-

rem Janem Olszewskim sprzeciwiającym się polityce Jarosława Kaczyńskiego. W nie-

długim czasie RdR wszedł w sojusz z Ruchem III RP Jana Parysa oraz z Akcją Polską

Antoniego Macierewicza wydalonego wraz z kilkoma posłami z ZChN-u. Na początku

1993 r. KP RdR liczył 16 posłów108. Głównym celem ataków tego ugrupowania, lansu-

jącym hasło dekomunizacji była UD oraz Belweder. Wspólny przeciwnik zbliżył RdR

do PC. W końcu 1992 r. podpisane zostało nawet porozumienie o współpracy, a w na-

stępnym roku oba ugrupowania przeprowadziły wspólnie kilka akcji mających na celu

osłabienie prezydenta. Jedną z takich akcji był zorganizowany 4 czerwca 1993 r. po-

chód na ulicach Warszawy w 1. rocznicę obalenia rządu Olszewskiego. Mimo prób po-

101 W. Załuska, D. Wielowieyska, Nocne wizje Kaczyńskiego, „Gazeta Wyborcza”, 3 października 1992 r.

102 E. Milewicz, Przez władzę do reform, „Gazeta Wyborcza”, 3 października 1992 r.

103 Nowy rozłam w PC, „Gazeta Wyborcza”, 21 października 1992 r.,

104 I. Domański, Z powrotem do źródeł, „Gazeta Wyborcza”, 10 grudnia 1992 r.

105 D. Wielowieyska, W. Załuska, Siwek kontra triumwirat, „Gazeta Wyborcza”, 24–25 kwietnia 1993 r.

106 D. Warszawski, Jak zrobić rozłam w partii ? , „Gazeta Wyborcza”, 6 października 1992 r.

107 A. Dudek, op. cit, s. 294.

108 D. Wielowieyska, Prawa dwunoga, „Gazeta Wyborcza”, 28 stycznia 1993 r.

335

jednania, antagonizm między liderami PC i RdR okazał się bardzo trwały, skutecznie

blokując ponowne scalenie obu ugrupowań109. Próbę stworzenia największego bloku

centroprawicowego podjęli politycy wraz z PPG oraz Frakcją Liberalną. Liberałowie

starali się włączyć do bloku również Konwencję Polską, co pozwoliłoby im stworzyć

najliczniejszy w Sejmie klub parlamentarny, jednak ich starania zakończyły się fia-

skiem.110 Ostatecznie 8 listopada 1992 r. doszło do połączenia Kongresu Liberalno-De-

mokratycznego, PPG oraz FL i utworzenia klubu Polskiego Programu Liberalnego111.

Lech Wałęsa nie porzucił pomysłu obalenia rządu premier Suchockiej. Na wiosnę

1993 r. Jan Łopuszański, przy aprobacie prezydenta, podjął działania mające na celu

rozbicie gabinetu Suchockiej i powołania, nowego rządu w składzie: ZChN, PSL, PC,

RdR, KPN i PL. Celem tej misji było powołanie koalicji centroprawicowej, większo-

ściowej, do której nie weszliby postkomuniści oraz partie reprezentujące idee „gru-

bej kreski”, jak UD oraz sympatyzujący z nimi liberałowie. Łopuszański uzależniał

skuteczność działania tej koalicji od przyjaznej współpracy z prezydentem. Przyczy-

ną tej inicjatywy miało być rzekome niedotrzymywanie parytetów zakreślonych przy

powstawaniu koalicji przez Unię, a także próby wciągnięcia do koalicji SLD. Idea

Łopuszańskiego nie znalazła jednak uznania w gremium parlamentarnym. Jarosław

Kaczyński nazwał ją „księżycową” i „abstrakcyjną”. Również politycy ZChN-u wskazy-

wali na nierealność tego przedsięwzięcia112.

Podobnie jak rząd Olszewskiego, gabinet Suchockiej stopniowo tracił poparcie

w sejmie. Nastąpiło to zarówno w wyniku ataków zewnętrznych, jak i tych pochodzą-

cych od wewnątrz. Ich apogeum stanowiło wyjście z koalicji PL i postawienie wniosku

o wotum nieufności przez Solidarność113. Rząd Hanny Suchockiej w ostateczności zo-

stał obalony 28 maja 1993 r. W głosowaniu nad udzieleniem votum nieufności o upad-

ku gabinetu zaważył zaledwie jeden głos. Przeciwko rządowi opowiedziały się SLD,

PSL, KPN, PC, RdR, UPR, większość posłów Solidarności oraz część UP. Lech Wałęsa

zareagował natychmiastowo. W zaistniałej sytuacji miał dwie możliwości działania:

albo przyjąć dymisję rządu, albo rozwiązać parlament. Wybrał drugie rozwiązanie,

które wdrożył w życie już na drugi dzień od rozwiązania Sejmu114.

Przedterminowe wybory parlamentarne zostały zapowiedziane na 19 września

1993 r. Jednym z argumentów popierających tę decyzję była konieczność wprowa-

dzenia nowej ordynacji wyborczej, którą Sejm uchwalił 28 maja 1993 r. Wprowadzała

ona istotne zmiany w postaci pięcioprocentowego progu zaporowego dla pojedynczej

partii oraz ośmioprocentowego dla koalicji. W ówczesnej sytuacji politycznej ordyna-

cja ta była niezwykle niekorzystna dla skłóconych ze sobą ugrupowań postsolidarno-

109 A. Dudek, op. cit., s. 289–292.

110 W. Załuska, Liberalni liberałowie, „Gazeta Wyborcza”, 26 października 1992 r.

111 A. Dudek, op. cit, s. 295.

112 A. Domosławski, Prawica. Historia polityczna 1989–1997. Partie polityczne, politycy, konflikty. Części I–VI.

– http://serwisy.gazeta.pl/kraj/1,48481,138709.html

113 M. Miglaski, op. cit, s.226.

114 A. Dudek, op. cit., s. 321–322.

336

ściowych. Zwiększała ona natomiast szanse partii, w których nie istniały tendencje

odśrodkowe, czyli SLD i PSL. Partiom postsolidarnościowym nie sprzyjał również

efekt zaskoczenia wywołany rozwiązaniem parlamentu115. Pomimo prawie dwuletniej

obecności w parlamencie, były one strukturalnie i organizacyjne jeszcze słabe. SLD

i PSL charakteryzowały się z kolei dużym i rozwiniętym zapleczem, co z pewnością

stawiało je na zdecydowanie lepszej pozycji w nadchodzących wyborach.

W tym okresie istnienia systemu partyjnego istniały dwa główne ugrupowania post-

solidarnościowe, które były inicjatorami tworzenia rządu. Były one również głównymi

ośrodkami tworzenia kompromisów programowych zawiązywanych wewnątrz koali-

cji. Między tymi dwiema partiami w tej kwestii dają się jednak zauważyć pewne różni-

ce. UD była luźną formacją skupiającą wewnątrz siebie różne frakcje: konserwatywną,

społeczno-liberalną czy nawet socjaldemokratyczną, co umożliwiło jej odgrywanie roli

partii idealnie centrowej, zdolnej godzić i łagodzić konflikty ideowe zachodzące w ko-

alicji. Atutem Unii był również fakt, że nie znajdowała się ona w ostrym konflikcie

z Lechem Wałęsą. PC w przeciwieństwie do Unii było partią o wiele bardziej radykal-

ną w zakresie głoszonych przez siebie haseł. Ta postawa często skutkowała pojawia-

niem się tendencji do działań izolacyjnych skierowanych wobec PC ze strony partii

o umiarkowanej orientacji programowej. Problematyczny dla tego ugrupowania był

konflikt z głową państwa116. Koalicje rządowe miały charakter synkretyczny – składały

się z wielu partii, którym trudno było wypracować konsensus programowy, jak i osią-

gnąć porozumienie w kwestii podziału tek ministerialnych. Koalicje nie były w sta-

nie oprzeć się na stabilnej większości parlamentarnej, charakteryzującej się wysokim

stopniem wewnątrzpartyjnej i międzypartyjnej dyscypliny, umożliwiającej efektywną

pracę legislacyjną rządu. Gabinet by przetrwać, musiał zabiegać o głosy opozycji117.

W Sejmie I kadencji zasadą było inicjowanie koalicji wielopartyjnych, których efektem

było tworzenie tzw. negatywnych większości. Skutkowało to brakiem pełnej identyfi-

kacji poszczególnych ugrupowań z programem rządu. W związku z tym występowa-

ły ciągłe kłopoty z koordynowaniem polityki poszczególnych gabinetów, zarówno ze

względu na silną polaryzację programową, jak i znaczną liczbę koalicjantów118.

Zakończenie

Do przedterminowych wyborów partie postsolidarnościowe poszły bardzo głęboko

podzielone. Idea partii prezydenckiej – Bezpartyjnego Bloku Wspierania Reform, pod

którą miały się zjednoczyć partie wywodzące się z Solidarności, nie znalazła szerszego

poparcia. Dopiero dotkliwa porażka w tych wyborach parlamentarnych zjednoczyła

je w pewnym stopniu. Nie była to jednak jeszcze unifikacja, na miarę późniejszego

115 K. Knyżewski, op.cit., s. 117–118.

116 Ibidem, s. 114.

117 Ibidem, s. 115

118 M. Migalski, op. cit., s. 223.

337

AWS-u. Dwa znaczące ugrupowania: UD i Kongres Liberalno-Demokratyczny powo-

łały do życia w 1994 r. Unię Wolności119.

Procesy zjednoczeniowe miały miejsce również wśród ugrupowań katolickich

i narodowo-katolickich. Również w 1994 r. powstały dwie konfederacje: Przymierze

dla Polski – skupiające wewnątrz siebie partie takie, jak: ZChN, PC oraz Ruch dla III

RP. Twórcą tego porozumienia był Jarosław Kaczyński oraz – Porozumienie 11 listo-

pada obejmujące: Partię Konserwatywną, Unię Polityki Realnej, Partię Chrześcijań-

skich Demokratów, Sojusz Ludowo-Chrześcijański oraz Stronnictwo Narodowo-De-

mokratyczne. Architektem tej koalicji był Aleksander Hall120. Ostatnią inicjatywą była

koncepcja wysunięta przez Jana Olszewskiego. Zmierzała ona do zbudowania fron-

tu prawicowego, obejmującego niektóre małe partie i NSZZ Solidarność. Wstępnie

przyjęta została nazwa Sekretariat Ugrupowań Centroprawicowych oraz rozpoczęto

proces zakładania kół politycznych121. Wszystkie te inicjatywy jednak były zbyt rozpro-

szone. Było to spowodowane dezorientacją wśród potencjalnych członków, aktywistów

oraz zwolenników. Nadmiar ofert organizacyjnych nie sprzyjał definitywnemu zaan-

gażowaniu ludzi zainteresowanych prawicową orientacją122.

Omówiony okres systemu partyjnego był dla ugrupowań postsolidarnościowych

niezwykle trudnym sprawdzianem. Odblokowana i odświeżona scena polityczna była

przedmiotem swoistego trzęsienia ziemi. W literaturze często spotyka się opinie, że

największym błędem partii pochodzących z obozu Solidarności w omawianym okresie

były nadmierne spory pomiędzy nimi. Nie do końca można zgodzić się z tym twier-

dzeniem. Przyczyną nadmiernych sporów była zbyt duża liczba partii relewantnych,

co z kolei prowadziło do wielkich trudności związanych ze sformowaniem rządu. Tego

z kolei przyczyną były złe przepisy prawne. Przede wszystkim należałoby tu wyróż-

nić ustawę regulującą ordynację wyborczą oraz ustawę o partiach politycznych. Jedna

potęgowała skutek działania drugiej. Zapis o możliwości założenia partii politycznej

przez 15 osób spowodował dynamiczny rozwój partii, które były strukturalnie i orga-

nizacyjne na bardzo niskim poziomie. W wyniku proporcjonalnej ordynacji wyborczej

bez progów zaporowych zbyt dużo partii, które – jak już wcześniej stwierdziłem –

były organizacyjnie bardzo słabe oraz programowo ogólnikowe (z pewnymi wyjątka-

mi oczywiście) uzyskało możliwość zasiadania w sejmie. Mało tego, te małe partie

miały realny wpływ na kształtowanie gabinetu. Gdyby zastosowano inną ordynację

wyborczą oraz bardziej restrykcyjne przepisy odnośnie zakładania partii, przetargi ga-

binetowe oraz działalność rządu miałyby jakościowo odmienny charakter. Może nie

byłaby to zmiana o 180 stopni, ale mogłaby ona być bardziej konstruktywna oraz pro-

wadzić do większej stabilności rządowej. Mówiąc inaczej – kłótnie nadal by istniały,

ale docieranie się partii zachodziłoby w bardziej stabilnych warunkach. Odnosząc się

do obecnej sceny politycznej, zaryzykowałbym twierdzenie, że rozdział postsolidar-

119 W. Wesołowski, Partie: nieustanne kłopoty, Warszawa 2000, s. 27.

120 Ibidem, s. 28–29.

121 Ibidem, s. 29.

122 Ibidem.

338

nościowych ugrupowań stał się faktem i było to zjawisko nieuniknione. Wystarczy

spojrzeć jak kończyły się próby ponownego jednoczenia partii postsolidarnościowych:

Unia Wolności, czyli Kongres Liberalno-Demokratyczny oraz Unia Demokratyczna

rozpadły się w 2001 r. W tym samym roku rozbiciu uległa również późniejsza koalicja

– Akcja Wyborcza Solidarność.

339

MaRTa neTza

„Kwadraciarz” z gitarą i piórem.

Sylwetka Zbigniewa Stefańskiego, lidera grupy „Dym”

31 sierpnia 1980 r. w Gdańsku zostało podpisane porozumienie sierpniowe, w którym

przedstawiciele władz wyrażali zgodę na powstanie wolnych, niezależnych związków

zawodowych. Celem powołanego 17 września 1980 r. Niezależnego Samorządnego

Związku Zawodowego Solidarność miała być m.in. ochrona praw pracowniczych ro-

botników. Wielu Polaków wiązało z tym faktem nadzieje na poprawę sytuacji w kraju.

Do Związku zapisało się prawie 10 mln obywateli. Wśród nich był Zbigniew Stefański,

dwudziestoletni robotnik ze Stoczni Gdańskiej, który brał udział w strajku w 1980 r.

W sierpniu 1988 r. wszedł w skład Komitetu Strajkowego Stoczni Gdańskiej. Jego bio-

grafia pod wieloma względami wyróżnia się na tle losów innych robotników. Warto

przyjrzeć się jego działalności dokładniej.

Zbigniew Stefański urodził się 18 stycznia 1960 r. w Sopocie. Jego rodzice pocho-

dzili z Wielkopolski, po wojnie przeprowadzili się do Gdańska. Oboje znaleźli zatrud-

nienie w Stoczni Gdańskiej. Ojciec, Zygmunt Stefański pracował jako starszy planista

w dziale socjalnym a matka, Genowefa jako pracownik umysłowy w dziale zaopatrze-

niowym. Dom rodzinny Stefańskich był miejscem ścierania się różnych poglądów.

Ojciec należał do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Z kolei matka Zbigniewa,

chociaż nie była członkiem żadnej organizacji antykomunistycznej, potrafiła krytycz-

nie spojrzeć na sytuację, w jakiej znalazła się Polska po 1945 r. Przekonania Genowefy

Stefańskiej były uwarunkowane historią jej rodziny, która powiązana była z Armią

Krajową. Warto w tym miejscu jednak zaznaczyć, iż mimo oddania ideom socjali-

stycznym, Zygmunt Stefański potrafił także zająć stanowisko opozycyjne w stosunku

do władzy. Tak było w grudniu 1970 r., kiedy był obecny w Stoczni i stanął po stronie

robotników. Po tych wydarzeniach złożył legitymację partyjną. Po latach Zbigniew

Stefański ocenia ten gest jako pusty i niewiele znaczący. Tym bardziej, iż zerwanie

jego ojca z partią nie było jednoznaczne ze zmianą poglądów. Wspominając swoich

rodziców, Zbigniew Stefański podkreśla, że od samego początku bliższe mu były ide-

ały matki – to z nią rozmawiał na różne tematy, w tym również o losach jej rodziny.

Po ukończeniu szkoły podstawowej Stefański rozpoczął naukę zawodu. Począt-

kowo odbywał praktyki w Stoczni Gdańskiej jako uczeń stolarz, szybko jednak został

zwolniony. Z pomocą przyszła mu wtedy matka, dzięki której znalazł zatrudnienie

w stoczniowej drukarni na stanowisku zecera. Wydając zakładowe pisma, zdobywał

340

praktyczną wiedzę na temat technik drukarskich, którą uzupełniał podstawami teo-

retycznymi zgłębianymi w szkole poligraficznej na Osieku. Niestety i z tym zajęciem

przyszło mu się pożegnać w dość krótkim czasie. Kiedy w 1976 r. w Stoczni Gdańskiej

wybuch strajk, Stefański wraz z kolegami, wbrew zakazowi uruchomił maszyny dru-

karskie, przy pomocy których przygotowano ulotki o charakterze antysocjalistycznym

z hasłami poparcia dla protestujących. Tak relacjonuje on tamte wydarzenie: „Strajk

w czerwcu 1976 r. nie był dla mnie czymś czysto politycznym, był przygodą. Ja tylko

polowałem na to, gdzie jest awantura, w którą można wetknąć nos i można dostać lub

nie, gdzie można się wyżyć”1. Po tym wydarzeniu przełożeni odebrali Stefańskiemu

posadę drukarza. Młody robotnik wrócił do Stoczni na wydział C5 jako malarz – pia-

skarz. Później przeniósł się na wydział W12.

W sierpniu 1980 r. wybuchł strajk w Stoczni Gdańskiej. Stefański, tak jak tysiące

innych robotników, wziął w nim udział. Jak sam siebie określa, był „człowiekiem od

czarnej roboty”3. Podczas strajku głównie pilnował porządku na bramach. Starał się

też podtrzymywać kolegów na duchu. Nigdy nie chciał angażować się w sprawy poli-

tyczne, a jego nadrzędnym celem było przeciwstawianie się nadużywaniu prawa przez

władzę i wykorzystywania go przeciwko obywatelom. Do nowo powstałego NSZZ

Solidarność wstąpił 1 września 1980 r. Działalność Stefańskiego w ramach struktur

Związku inspirowana była chęcią niesienia pomocy innym, szczególnie ludziom

skrzywdzonym przez przełożonych i system komunistyczny. Jego zdaniem, Stocznia

Gdańska była miejscem, w którym warunki pracy były niezwykle ciężkie, a robotnicy

źle traktowani przez swoich zwierzchników. „To był specyficzny zakład – twierdzi Ste-

fański. – Pracując w takich warunkach spotykałem się z krzywdą4”. Przed powstaniem

Solidarności Stefański należał do Związku Zawodowego Metalowców i tam obserwo-

wał sposób postępowania przedstawicieli władzy. Tak opisuje ich działania: „Wtedy

było coś takiego jak polityczni – ludzie, którzy byli w Związku (…) Oni mi pokazali

pewną drogę – mimo, że byli czerwoni – ale pokazali mi jak się walczy o sprawę ludzi.

Zawsze wychodziłem z założenia, że nigdy nie można odpuścić”5.

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 gen. Wojciech Jaruzelski wprowadził stan wojen-

ny. Reakcja społeczeństwa, sprzeciwiającego się nowemu porządkowi, była niemal-

że natychmiastowa. Już 13 grudnia w wielu miastach (m.in. w Gdańsku, Wrocławiu,

Szczecinie, Ursusie, Kraśniku) zorganizowano akcje protestacyjne. Wśród zakładów,

które podjęły strajk pierwszego dnia stanu wojennego, była Stocznia Gdańska, do

której przenieśli się członkowie założonego na terenie Portu Gdańskiego Krajowego

Komitetu Strajkowego pod przewodnictwem Mirosława Krupińskiego. Protestujący

domagali się zniesienia stanu wojennego i uwolnienia więźniów politycznych. Strajk

stoczniowców został ostatecznie spacyfikowany w nocy z 15 na 16 grudnia, kiedy to

1 T. Tabako, Strajk’ 88, Warszawa 1992, s. 30.

2 W1 i C5 były to wydziały malarskie.

3 Relacja Zbigniew Stefański, 7 VII 2010.

4 Ibidem.

5 Ibidem.

341

ZOMO przy wsparciu czołgów i komandosów wtargnęło do zakładu. Ze Stoczni wy-

prowadzono wówczas 6 tys. robotników6.

Zbigniew Stefański uczestniczył w strajku w Stoczni Gdańskiej7. Stał na straży

drugiej bramy, zanim doszło do szturmu zakładu przez odziały wojskowe. Tak rela-

cjonuje tamte wydarzenia: „My byliśmy na Stoczni. Na trzeciej bramie została posta-

wiona sekcja – na takich nogach, na takich stojakach. I tam chłopcy ZOMO lali wodą.

Z hydrantu jak się wodą lało to oni marzli. Tamtędy nie mogli wejść. Na pierwszej

bramie, przy K2 z podkładów kolejowych, z różnych szmat była barykada i butle ace-

tylenowe. Przy drugiej bramie postawiliśmy przyczepę bezdętkową do przewożenia

sekcji (…) No i stanęliśmy na niej (…) Dokładnie o 11.55 włączyli silniki i reflektor.

Z czołgu wyłonił się jakiś klient z megafonem i mówi, że mamy pięć minut na opusz-

czenie Stoczni. To my w śmiech (...) Tylko, że ja zwróciłem uwagę, że trzęśliśmy się

wszyscy. Nie ze strachu – z nerwów. Stali naprzeciwko nas z karabinami. My pamięta-

liśmy rok 1970. I diabli wiedzą – będą strzelać, czy nie? Nie wiadomo. I jak ten czołg

ruszył, ja byłem do końca przekonany, że zatrzyma się gnojek. Nie zatrzymał się. No

i uciekaliśmy wtedy na wydziały”8. Gdy ZOMO rozpoczęło szturm na Stocznię, robot-

nicy rozbiegli się po terenie zakładu, szukając miejsca, w którym mogliby się scho-

wać. Stefański schronił się na stołówce wydziału W1. Z jego relacji wynika, iż razem

z nim miało tam wtedy przebywać około 200 innych robotników. Po jakimś czasie

do protestujących przybył przedstawiciel władzy. Podjął on próbę mediacji, która jed-

nak zakończyła się niepowodzeniem. Dopiero interwencja dyrektora Stoczni i jego

deklaracja o zapewnieniu bezpieczeństwa strajkującym przekonały robotników do

opuszczenia zakładu. Zanim jednak stoczniowcy wyszli na ulice musieli przejść przez

urządzoną przez ZOMO tzw. ścieżkę zdrowia . Każdy ze strajkujących został dokład-

nie przeszukany. Wobec osób, które stawiały opór lub zachowywały się „niewłaściwie”

stosowano siłę. Jeden z funkcjonariuszy uderzył Zbigniewa Stefańskiego. Ten, nie-

przygotowany na przyjęcie silnego ciosu, przewrócił się na ziemię. Pomocy udzielili

mu wtedy koledzy, którzy akurat stali w pobliżu. Kilka godzin później Stefański miał

dużo mniej szczęścia.

Po opuszczeniu terenu Stoczni, w drodze do domu został bowiem dotkliwie po-

bity przez patrolujących ulice Gdańska funkcjonariuszy milicji. „Zaczęli mnie kopać

i pałować – wspomina Stefański. – Wtedy, to przyznaję, nie krzyczałem a wyłem – tak

bolało”. Półprzytomnego, leżącego na ulicy Stefańskiego znalazł przypadkowy prze-

chodzień, który wezwał służby medyczne. Obrażenia były na tyle rozległe, iż Stefański

musiał poddać się hospitalizacji. Gdy odzyskał siły wrócił do pracy. Nadal angażował

się w akcje uliczne. O „zadymy” w tym okresie nie było trudno. Jak twierdzi Stefański:

„Szło się do domu stoczniowca. Organizowało się grupę i wychodziło się na ulicę”9.

6 H. Głębocki, Dzieje „Solidarności” w podziemiu (1981–1989), [w:] Droga do niepodległości, Warszawa 2005.

s. 140.

7 Obecność Stefańskiego potwierdza Tomasz Maszczuk – członek Komitetu Strajkowego w grudniu 1981 r.

8 Relacja Zbigniew Stefański, 07 VII 2010.

9 Ibidem.

342

Na początku 1982 r., w drodze na kolejną manifestację został aresztowany. Trafił do

wojska. W jednostce, która stacjonowała w Mostach koło Goleniowa spędził 2 lata,

służbę zakończył w grudniu 1983 r.

W tym czasie w kraju zaszły pewne zmiany. W lipcu 1983 r. zniesiono stan wojen-

ny, co nie miało większego znaczenia – represje trwały. Czołowi przedstawiciele opo-

zycji nadal pozostawali w ukryciu. Po powrocie do Gdańska Stefański ponownie został

przyjęty do pracy w Stoczni. Szukał również sposobu na kontynuowanie działalności

antykomunistycznej sprzed 1981 r. „Kiedy zacząłem coś kombinować na Stoczni, był

rok 1985–1986 i tak się ciągnęło” – wspomina10. Nawiązał wówczas kontakty z człon-

kami Federacji Młodzieży Walczącej oraz z gdańskimi studentami. Razem z młodymi

opozycjonistami wydawał bibułę. Sam także pisał teksty o charakterze antykomuni-

stycznym, które później były przepisywane na maszynie i powielane na tzw. „sicie”.

Przygotowane pisma i ulotki kolportował wśród robotników. Drogi młodych intelek-

tualistów i Zbigniewa Stefańskiego nie skrzyżowały się przypadkowo. W drugiej po-

łowie lat 80-tych to właśnie młodzież, która dorastała już w czasie stanu wojennego

i niewiele pamiętała z wydarzeń z sierpnia 1980 r., przejęła inicjatywę w organiza-

cji akcji ulicznych wymierzonych przeciwko systemowi komunistycznemu. Byli oni,

podobnie jak Stefański, radykalniejsi w swoich poglądach niż przedstawiciele starej

Solidarności. Szczególną aktywnością wyróżniali się uczniowie gdańskich szkół po-

nadpodstawowych, tworzący wspomnianą wcześniej FMW. Innymi ważnymi organi-

zacjami tego okresu były Ruch „Wolność i Pokój” (WiP) skupiający pacyfistów, czy

anarchistyczny Ruch Społeczeństwa Alternatywnego (RSA)11. Zintensyfikowanie kon-

taktów Stefańskiego z tym środowiskiem nastąpiło po strajku w maju 1988 r. Do tego

tematu wrócę w dalszej części artykułu. Najpierw bowiem chciałabym poświęcić wię-

cej uwagi samym protestom oraz roli jaką odegrał w nich Zbigniew Stefański.

Rok 1988 był pod wieloma względami momentem przełomowym. 1 lutego, zgod-

nie ze wcześniej zapowiadanym tzw. drugim etapem reform, wprowadzona została

podwyżka cen, która pogorszyła i tak już napiętą sytuację w kraju. W prasie opozy-

cyjnej ukazał się szereg artykułów mocno krytykujących politykę gospodarczą rządu.

Sugerowano, iż uderzy ona w najbiedniejszych i doprowadzi do eskalacji napięć spo-

łecznych. Niezależni eksperci domagali się dogłębnych reform, które umożliwiłyby

poprawę sytuacji w państwie. Od początku roku atmosfera na ulicach miast oraz w za-

kładach pracy była gorąca. Wiosną przez Polskę przeszła fala strajków. Rozpoczęły ją

protesty pracowników komunikacji miejskiej w Bydgoszczy, potem nastąpiły strajki

w Hucie im. Lenina w Krakowie (26 kwietnia) i w Stalowej Woli (29 kwietnia). 2 maja

do protestujących robotników dołączyli pracownicy Stoczni Gdańskiej. Był to najwięk-

10 Ibidem.

11 Więcej na temat niezależnego ruchu młodzieżowego zob. m. in.: „ Jesteście naszą wielką szansą”. Młodzież

na rozstajach komunizmu 1944–1989, red. P. Ceranka, i S. Stępień, Warszawa 2009 ; NSZZ „Solidarność” ,

t. 7: Wokół „Solidarności” , red. Ł. Kamiński i G. Waligóra, Warszawa 2010, Ruch Społeczeństwa Alternatyw-

nego 1983–1990. Wybór tekstów, oprac. D. Kaczmarek, Poznań 2009 ; Ruch Wolność i Pokój, wstęp: Andrzej

Miszk; kalendarium: Jarosław Podsiadło, Gdańsk, Szczecin 2009 ; J. Wąsowicz, Niezależny Ruch Młodzieżo-

wy w Gdańsku 1981–1990 (praca w przygotowaniu).

343

szy przejaw oporu społecznego od czasu wprowadzenia stanu wojennego. Główną

siłą napędową wystąpień stanowili młodzi robotnicy. Strajkujący domagali się m.in.

podwyżki płac oraz ponownego zalegalizowania Solidarności. Lech Wałęsa został po-

proszony o objęcie kierownictwa nad protestem. Zgodnie jednak z przyjętą przez sie-

bie taktyką odmówił. Mimo rezygnacji z roli przywódcy strajku cały czas był obecny

wśród stoczniowców.

Silne wsparcie dla robotników stanowili studenci oraz uczniowie gdańskich szkół

średnich. Na Uniwersytecie Gdańskim 3 maja ogłoszono strajk okupacyjny będący

przejawem solidarności z wstrzymującymi się od pracy stoczniowcami. Jego inicjato-

rem był NZS. Powołano studencki komitet strajkowy, na czele którego stanął Paweł

Adamowicz. W codziennych wiecach organizowanych na Wydziale Humanistycznym

brało udział od 500 do 700 przedstawicieli środowisk akademickich. Podobne akcje

poparcia, chociaż o mniejszym zasięgu, zorganizowano również w innych gdańskich

szkołach wyższych12. Mimo iż strajk na Uniwersytecie zakończył się już po czterech

dniach, wystąpienia przedstawicieli środowisk akademickich były dla stoczniowców

ważnym gestem poparcia. Oznaczały one, że robotnicy mają wsparcie środowisk inte-

ligenckich. Równie istotne było zaangażowanie uczniów szkół średnich. Członkowie

FMW organizowali poligrafię w Stoczni, w piśmie „Monit” na bieżąco relacjonowa-

li przebieg strajku. Nieletni chłopcy i dziewczyny przemykali się między kordonami

ZOMO, przemycając korespondencję, żywność i inne potrzebne strajkującym mate-

riały.

Wiosenne strajki nie przyniosły ich organizatorom oczekiwanych rezultatów – 5

maja brutalnie spacyfikowano protest hutników w Krakowie, a 10 maja stoczniowcy

w uroczystym pochodzie opuścili swój zakład pracy, nie uzyskując zgody władz na

żaden z przedłożonych postulatów.

Zbigniew Stefański był bardzo aktywny podczas majowego strajku. Organizował

życie codzienne w Stoczni. Drukował też bibułę, malował napisy na murach. Grał

na gitarze, czym podtrzymywał robotników na duchu. Wiele z wykonywanych przez

niego utworów było jego autorstwa, niektóre z nich ukazały się w niezależnej prasie13.

Jeden z nich, zaczynający się słowami „Gdy przyszedł maj, stanęła Stocznia”, stał się

strajkowym przebojem14. Stefański działał aktywnie także poza Stocznią. Był w tym

czasie częstym gościem Joanny Wojciechowicz, w której mieszkaniu przy ulicy Ogar-

nej mieściła się siedziba Gdańskiej Agencji Informacyjnej. Tak, jak wiele innych osób,

12 Więcej na temat protestów studenckich w maju 1988 r. zob.: L. Biernacki, „ Nie można zdezerterować” –

młodzieżowy bunt w 1988 roku, [w:] W przededniu wielkiej zmiany. Polska w 1988 roku, Gdańsk 2009, s. 79–97; Z. Gach, Drugie podejście, Gdańsk 2009, s. 189–246.

13 „Rozwaga i Solidarność”, nr 7, 5 V 1988.

14 „To się stało przebojem i bez przerwy słychać było przynajmniej refren przy brzdąkaniu gitary – refren

bardzo słuszny, wpadający w ucho i łatwy do zapamiętania, bo składał się tylko z trzech słów: «Solidarność

zwycięży znów», które należało powtarzać cztery razy. Ale ponieważ innych przebojów brakowało powtarza-

no je po kilkanaście i więcej razy, jak Tybetańczycy swoje «On mani pamde hum» , w dodatku powtarzano

z żałosno – miauczącym zawodzeniem, więc optymizm zawarty ulatniał się i refren, wbrew szczytnej inten-

cji autora, stawał się smętny, raczej łkał niż mobilizował”. Recenzja utworu: W. Giełżyński, Maj’ 88, Londyn

1988, s. 142.

344

przychodził tam, aby zdać relację z sytuacji panującej na ulicach oraz w zakładach

Gdańska15. W czwartek 5 maja Stefański pojawił się także na Uniwersytecie Gdańskim

jako przedstawiciel robotników. Został tam przywieziony razem z Janem Górczakiem

przez Mariusza Popielarza, który w tym czasie był członkiem Komitetu Strajkowego

Stoczni Gdańskiej oraz pełnił rolę łącznika między protestującymi studentami a ro-

botnikami16. W czasie pobytu na Uniwersytecie Stefański dawał nieoficjalne koncerty

na korytarzu Wydziału Humanistycznego, a także spędzał wiele czasu na rozmowach

ze studentami, relacjonując im wydarzenia ze Stoczni. Warto w tym miejscu zauwa-

żyć, iż Stefański był gorącym zwolennikiem kontynuowania przez studentów strajku

okupacyjnego do momentu wygaśnięcia akcji protestacyjnej robotników. Jego przeko-

nania były bliskie przedstawicielom członków WiP-u, z którymi Stefański utrzymywał

w tym czasie bliskie kontakty17.

Stefański krytycznie oceniał wyjście robotników ze Stoczni Gdańskiej 10 maja.

Jego zdaniem strajk powinien być kontynuowany do momentu zaakceptowania przez

władzę postulatów robotników. Po zakończeniu wiosennych protestów Stefański wraz

ze Sławomirem Adamskim i Gerhardem Kreinbringiem założyli grupę Solidarność

„Dym”. „Chodziło mi o to [aby pokazać], że nie zginęliśmy – relacjonuje w piśmie

FMW «Antymantyki»18 – że Solidarność działa”19. Jedną z ich specjalności był kolpor-

taż „bibuły”. Rozdawali ją w autobusach, tramwajach i pociągach, po których chodzili

w trójkę. Za każdym razem scenariusz tych akcji wyglądał podobnie. Stefański grał

na gitarze, a pozostali wręczali pasażerom podziemne czasopisma i ulotki. Było to

zajęcie ryzykowne. Zdarzało się, iż młodzi robotnicy musieli uciekać przed milicją.

Czasami dochodziło do bójek. Pewnej czerwcowej nocy Stefański został zatrzymany

w Gdańsku – Wrzeszczu przez funkcjonariuszy SB. Podczas przeszukania znaleziono

u niego kilkadziesiąt tytułów prasy niezależnej. Stefański został zatrzymany. W wyni-

ku przeprowadzonego dochodzenia uznano go winnym działania na szkodę państwa

15 Informacja od Barbary Madajczyk-Krasowskiej, 29 X 2010. Barbara Madajczyk podkreśla znaczenie in-

formacji udzielanych przez uczestników demonstracji. Pracownikom GAI zależało na tym, aby wszystkie

wiadomości, które były przekazywane Radiu Wolna Europa były jak najbardziej obiektywne, dlatego stara-

no się, aby informacje pochodziły z różnych źródeł.

16 Mariusz Popielarz jako jedyny w tym czasie dysponował samochodem, który umożliwiał mu swobodne

przemieszczanie się między Uniwersytetem Gdańskim a Stocznią im. Lenina. Informacja od Mariusza

Popielarza 29 X 2010.

17 Ibidem. W nocy z czwartku na piątek studenci zgromadzeni na Wydziale Humanistycznym UG dyskuto-

wali na temat możliwości kontynuowania strajku okupacyjnego. Ostatecznie większość opowiedziała się za

przerwaniem protestu. Z informacji przekazanych bp. Tadeuszowi Gocłowskiemu przez Jerzego Andrze-

jewskiego, wynikało, iż milicja gwarantuje bezpieczeństwo strajkującym jedynie do piątku. Istniało więc

zagrożenie, że po tym dniu może dojść do pacyfikacji protestu. Wielu studentów, w tym członkowie grupy

„WiP” uznali decyzję o zakończeniu protestu za zdradę. Szerzej: J. Wąsowicz, Niezależny Ruch Młodzieżowy

w Gdańsku 1981–1990.

18 „Antymantyka” była pismem FMW Region Pomorze Wschodnie, wychodzącym od maja 1988 do listo-

pada 1989 r. w Gdyni. Redaktorem naczelnym pisma był Mariusz Roman. J. Wąsowicz, Antymantyka, [w:]

Encyklopedia Solidarności http://www.encyklopedia-solidarnosci.pl/wiki/index.php?title=R00969_Antyman-

tyka_Gdynia /

19 „Antymatyka”, nr 13, 15–28 II 1989, s. 2.

345

i skazano na karę 50 tys. zł grzywny. Należną kwotę za Zbigniewa Stefańskiego wpła-

ciła Komisja Interwencji i Porad Prawnych, prowadzona przez Janinę Wehrstein20.

Grupa Solidarność „Dym” kojarzona jest jednak przede wszystkim z udziałem

w różnego rodzaju demonstracja ulicznych21. Jej charakter najlepiej oddają słowa sa-

mego lidera, który podsumowując aktywność „Dymu” stwierdził: „Nikt tak naprawdę

nie wiedział ilu nas jest. Wszędzie gdzie się pojawialiśmy był dym. A nas tak napraw-

dę było tylko trzech”22. W swoim spostrzeżeniu Stefański poza podkreśleniem istoty

działalności grupy poruszył jeszcze jedną ciekawą kwestię, dotyczącą ilości jej człon-

ków. Faktem jest, iż ustalenie liczebności „Dymu” mogło nastręczać pewne trudno-

ści. Zapewne sympatyków grupy było więcej niż rzeczywistych jej członków. Wiele

osób, które po roku 1988 zetknęło się z „Dymem”, nie jest w stanie stwierdzić, ile

w rzeczywistości liczyła ona osób. Wydaje się jednak, że ustalenie tych danych ma tu

drugorzędne znaczenie. Jak twierdzi jeden z czołowych przedstawicieli gdańskiego

ruchu anarchistycznego tamtego okresu, Janusz Waluszko, w latach 80-tych powo-

ływanie podobnego rodzaju grup było zjawiskiem częstym. Funkcjonowały one bez

konkretnych założeń czy sformalizowanych struktur, wyróżniając się w środowisku

opozycyjnym jedynie przyjętą przez siebie nazwą. Inicjowały je osoby, które chciały

zaistnieć jako niezależne formacje i z różnych, często ideologicznych przyczyn nie

przynależały do istniejących organizacji23. Najważniejsza była postawa i działalność,

a ta w przypadku grupy Stefańskiego skupiała się na ulicach, gdzie często dochodziło

do „zadym”, czyli starć z oddziałami ZOMO24. Warto podkreślić, iż było to sprzeczne

z polityką czołowych przywódców Solidarności, którzy w tym czasie, powołując się

na tradycje Sierpnia ’80, nawoływali do pokojowej działalności opozycyjnej, bez sto-

sowania przemocy. Problem ten miał jednak dużo szerszy zasięg. Za każdym razem

„Dym” stanowił bowiem tylko małą cząstkę kilkusetosobowej manifestacji. Rzadko

kiedy organizował własne akacje, a najczęściej przyłączał się do manifestacji przygoto-

wywanych przez takie ruchy, jak: FMW, RSA czy WiP.

W okresie od maja do sierpnia 1988 r. na ulicach Gdańska regularnie dochodziło

do manifestacji, które najczęściej formowały się po mszy w kościele św. Brygidy. Cho-

ciaż młodzież znad Motławy wyróżniała się swoją aktywnością na tle innych ośrodków,

pogłębiający się kryzys polityczny można było zaobserwować w całym kraju. Przed

konsekwencjami pogarszających się nastrojów przestrzegał w jednym ze swoich arty-

kułów Jacek Maziarski: „Polskie doświadczenia przekonują, że wzrost niezadowolenia

konsumentów stanowi często zapowiedź gwałtownego zaostrzenia sytuacji politycz-

20 Informacja od Zbigniewa Stefańskiego 7 VII 2010, potwierdzona przez Janinę Wehrnstein.

21 „Stefan był wszędzie tam gdzie coś się działo” – wspomina jeden z przedstawicieli FMW, Jarosław Pod-

siało. „Członkowie grupy «Dym» robili zawsze dużo szumu” – twierdzi Klaudiusz Wesołek (WiP). Dodaje

jeszcze, że ich lider był barwną postacią. Łatwo nawiązywała kontakt z młodymi opozycjonistami, przede

wszystkim z tymi którzy podzielali jego radykalne poglądy.

22 Informacja od Z. Stefańskiego, 7 VII 2010.

23 Relacja Janusza Waluszko, 3 XI 2010. Jedna z czołowych postaci gdańskiego anarchizmu Janusz Wa-

luszko wspomina, iż mniej więcej w tym samym czasie powstały też takiego organizacje, jak: Solidarność

Młodych Wywrotowców, Gdański Ruch Oporu „Grom”, Gdański Ruch Oporu „Pokolenie” czy „Reduta”.

24 Nazwa grupy pochodzi od słowa „zadyma”. Informacja: Zbigniew Stefański.

346

nej (…) Gdańsk już z początkiem sierpnia wszedł w stadium demonstracji ulicznych,

zaś 14 sierpnia doszło do starć w kilku punktach miasta. Wygląda na to, że jesień

może być niespokojna – nie tylko zresztą w Gdańsku”25. 15 sierpnia wybuchł strajk

w kopalni Manifest Lipcowy w Jastrzębiu Zdroju. W następnych dniach praca została

wstrzymana w kolejnych zakładach.

17 sierpnia Zbigniew Stefański wraz z Kreinbringiem i Adamskim przeprowadzili

akcję ulotkową wzywającą do uczestnictwa w wiecu na terenie Stoczni w piątek 19

sierpnia. Wiec ten miał być wyrazem poparcia dla robotników strajkujących na Ślą-

sku26. Akcja została zaplanowana bez porozumienia z przywódcami stoczniowej So-

lidarności. „Miałem wtedy do nich o to żal – wspomina przewodniczący TKZ Alojzy

Szablewski – oni to zrobili bez konsultacji z nami”. Ostatecznie jednak Szablewski

przyjął do wiadomości decyzję młodych robotników i zawiadomił o niej Lecha Wałęsę.

Zamierzenia grupy Stefańskiego powiodły się i zapowiedzianego dnia zorganizowano

wiec przed wydziałem K1. Wziął w nim udział również Lech Wałęsa, który stwier-

dził, iż jeżeli władza nie wyrazi gotowości do rozmów, to 22 sierpnia Stocznia Gdań-

ska stanie. Stanowisko to zostało przyjęte przez robotników i ogłoszono pogotowie

strajkowe, wstrzymując się jednocześnie od rozpoczęcia protestu na czas weekendu.

Od 20 sierpnia opozycja prowadziła negocjacje z przedstawicielami władzy na temat

możliwości zakończenia protestów i rozpoczęcia rozmów przy Okrągłym Stole. 21

sierpnia do Gdańska przyjechali Jarosław i Lech Kaczyńscy a także Adam Michnik,

którzy spotkali się z Lechem Wałęsą w plebanii kościoła św. Brygidy. Z informacji

napływających z Warszawy wynikało, iż komuniści są gotowi do podjęcia dialogu pod

warunkiem zakończenia strajków. Jeszcze tego samego dnia przywódca Solidarno-

ści negocjował z gdańskimi robotnikami zawieszenie decyzji o rozpoczęciu protestu

na kolejny tydzień, jednak bez skutku. Strajk rozpoczęto zgodnie ze wcześniejszymi

ustaleniami27.

W poniedziałek 22 sierpnia w Stoczni panowało zamieszanie. Stefański tak opi-

suje moment wybuchu strajku: „W poniedziałek przyszedłem na wydział, zacząłem

organizować ludzi już o 6.30. Ludzie zaczęli gromadzić się w szatni. W końcu za-

uważyłem, że już dłużej ich nie utrzymam, bo mistrzowie zaczęli wchodzić na teren

szatni, żeby zagonić ludzi do roboty. To powiedziałem, że ogłaszam strajk. (…) Wzię-

liśmy transparenty, flagi i wyszliśmy przed wydział. I zobaczyłem, że z wydziału C5

wychodzą ludzie i się gromadzą. Złączyliśmy się, ale był nas mało. Przeszliśmy na

most. Na moście ludzie patrzyli na nas, jak na wariatów. Później doszła do nas grupa,

nie pamiętam z jakiego wydziału – C1. Znowu się okazało, że jest brak organizacji.

25 J. Golonka (J. Maziarski), Więcej determinacji, mniej złudzeń, „Przegląd Wiadomości Agencyjnych”, nr 25,

17 VIII 1988.

26 Wydrukowanych zostało 3,5 tys. ulotek o treści: „Komitet zakładowy NSZZ Solidarność Stoczni Gdań-

skiej wyzywa stoczniowców na wiec solidarnościowy ze strajkującymi górnikami „Manifestu Lipcowego”,

który odbędzie się w dniu 19 bm. o godz. 9.00 na wydziale K1”. Akcja ulotkowa nie zyskała popularności

wśród członków komitetu obradującego na plebanii kościoła św. Brygidy. T. Tabako, op. cit., s. 182–183.

27 O rozmowach prowadzony przez opozycję z przedstawicielami władzy podczas sierpniowych protestów.

Zob. J. Skórzyński, Ugoda i Solidarność. Władza i opozycja 1985–1989, Warszawa 1995, s. 80–108.

347

Wziąłem tych ludzi i poszedłem na K1 (…) Na moście spotkaliśmy się z grupą, w któ-

rej był Szablewski. Stamtąd poszliśmy opanować bramy. Potem zajęliśmy się organi-

zacją strajku”28.

W Gdańsku rozpoczął się strajk, podczas którego robotnicy za najważniejszy cel

uznali ponowną legalizację Solidarności. Na skutek tego, iż stoczniowcy podjęli decy-

zję o wstrzymaniu się od pracy, przedstawiciele władzy zrezygnowali z podjęcia roz-

mów z Lechem Wałęsą. Przez 10 kolejnych dni trwała wojna nerwów i oczekiwanie

na porozumienie. Sierpniowe protesty różniły się pod wieloma względami od tych,

które przeszły przez kraj wiosną. Komentatorzy niezależnej prasy zwracali uwagę na

duży udział w nich robotników w starszym wieku, którzy w maju nie odznaczali się

tak dużym zaangażowaniem. „Starsi strajkują wtedy, gdy czują, że sprawa jest poważ-

na” – czytamy w „Rozwadze i Solidarności”29. Według dziennikarzy relacjonujących

wydarzenia sierpniowe na łamach drugoobiegowej prasy najważniejszym dla powo-

dzenia akcji strajkowych był jednak fakt, iż większa liczba zakładów przyłączyła się

do protestów, co – jak donosiła gazeta „Solidarność” – wzmocniło pozycję robotników.

W maju Stoczni Gdańska była osamotniona w swej walce, a jej pracownicy czuli się

jak obrońcy ostatniej reduty, jak na Westerplatte…30.

Jeszcze wieczorem pierwszego dnia protestu Zbigniew Stefański został przyjęty

w skład Komitetu Strajkowego. „Tobie się należy” – miał powiedzieć przewodniczący

Komitetu Alojzy Szablewski31. Podobnie jak w maju, podczas sierpniowych strajków

lider grupy „Dym” był bardzo aktywny. Razem z Adamskim i Kreinbringiem drukował

ulotki32. Agitował i mobilizował robotników do kontynuowania protestów. Uprzyjem-

niał robotnikom długie godziny strajkowe śpiewem i grą na gitarze. Charakteryzowała

go w owym czasie odwaga i wola walki. Zdaniem Alojzego Szablewskiego, był osobą

godną zaufania, o której wiadomo było, że wytrwa do końca protestu, nawet jeżeli

zostanie tylko garstka robotników33. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż od 1988 r.

Zbigniew Stefański był członkiem Konfederacji Polski Niepodległej i w czasie sierp-

niowego protestu współpracował z tą partią, między innymi poprzez malowanie kape-

enowskich haseł na murach34.

28 Antymatyka, nr 13, 15–28 II 1989, s. 2.

29 O wyższości sierpnia nad majem, „Rozwaga i Solidarność”, nr 6 (93), 26 VIII 1988.

30 Solidarność, nr 20 (205) 27 VIII 1988, A. Mól (A. Bikont), Inny sierpień, „Tygodnik Mazowsze”, nr 261, 31

VIII 1988; W artykule przywołana zostaję ciekawa uwaga przewodniczącego KS Stoczni Gdańskiej Alojzego

Szablewskiego, który przyznaje: „W maju nie miałem nadziei, choć nie zdradziłem się z tym. Teraz straj-

kujących jest wielu i wszyscy dopominają się o Solidarność. Wczoraj, gdy zrobiłem obchód po bramach, to

mówili do mnie: wytrzymamy i do października” .

31 T. Tabako, op. cit ., s.200.

32 Ulotki były drukowane w mieszkaniu Haliny Starzyńskiej (pseudonim: „Ciocia”), które mieściło się przy

ulicy Jana z Kolna naprzeciwko bramy nr 2.

33 Szablewski wspomina Stefańskiego jako młodego, odważnego człowieka, który nigdy się nie poddawał.

Relacja Alojzego Szablewskiego, 4 XI 2010.

34 Zapytany o motywy przystąpienia do KPN-u Stefański nie odpowiada jednoznacznie. Nigdy bowiem nie

interesował go tak naprawdę program partii. Z jego wypowiedzi wywnioskować można, iż duży wpływ na

jego decyzje miały osoby, z którymi się w tym czasie akurat kontaktował. Byli to m.in. Mirosława Zgirska

i Piotr Czarnecki. Informacja od Zbigniewa Stefańskiego, 6 X 2010 r. O współpracy grupy „Dym” z KPN-em

348

W miarę upływu kolejnych dni strajku, coraz bardziej jednak okazywało się, iż wy-

obrażenia Stefańskiego na temat przebiegu i ewentualnego jego zakończenia różnią

się od postawy przyjętej przez przywódców Solidarności. Stefański był zdecydowanym

przeciwnikiem zawarcia porozumienia z władzą. Poczuł się więc głęboko rozczaro-

wany, kiedy 31 sierpnia przywódca Solidarności wrócił z Warszawy z decyzją o zakoń-

czeniu strajku. Lider grupy „Dym” uważał, że tego typu protestu nie będzie można

w najbliższym czasie powtórzyć. Podczas posiedzenia MKS, które odbyło się wieczo-

rem 31 sierpnia, Stefański zwrócił się do historycznego przywódcy Solidarności, mó-

wiąc: „Jest taka sprawa. Tak jak Leszek powiedziałeś: mamy być realistami – jesteśmy.

Wiadomo, że 1980 rok, sierpień już się nie powtórzy. Teraz jest pięć zakładów a nie

pięćset, faktem jest. Ale to jest w tej chwili wszystko, na co nas stać…”35. Stefańskiemu

zależało na tym, aby nie przerywać protestu do czasu wymuszenia na władzy akcepta-

cji wszystkich postulatów strajkujących. Jego zdanie było podzielane przez część mło-

dych robotników. Wbrew jednak ich opinii Wałęsa postanowił zawrzeć porozumienie

z przedstawicielami rządu. W zamian za wstrzymanie się od akcji protestacyjnych,

opozycja miała zostać zaproszona do rozmów przy Okrągłym Stole. Podporządko-

wując się woli swoich przywódców, robotnicy po raz kolejny wyszli w pochodzie ze

Stoczni.

Koniec 1988 i początek 1989 r. upłynął pod znakiem przygotowań do Okrągłego

Stołu. Dla wielu radykalnych środowisk opozycyjnych oznaczało to zaprzepaszczenie

szansy na pełne odsunięcie komunistów od władzy. Swój sprzeciw wobec porozumień

deklarowały m. in.: Konfederacja Polski Niepodległej, Solidarność Walcząca czy Grupa

Robocza NSZZ „Solidarność”36. W Gdańsku poza przedstawicielami wymienionych

organizacji, swoje rozgoryczenie i oburzenie wyrażali młodzi robotnicy, którzy w za-

kończonych niedawno protestach odegrali kluczową rolę. Wśród udzielających głosu

gazecie Solidarność uczestników strajków dominowało przekonanie, iż protesty moż-

na było pociągnąć jeszcze dłużej. Rzadziej pojawiały się opinie pochwalające decyzję

o ich zakończeniu. Kilku robotników miało mieszane uczucia37. Jedni zastanawiali się

nad tym, jaki będzie następny krok władzy, inni starali się dociec motywów, którymi

kierował się Lech Wałęsa, podejmując decyzję o zaprzestaniu strajków.

wspomina również prof. Wojciech Polak w swej pracy pt. Czas ludzi niepokornych. Nie był to zresztą jedyny

kapeenowski akcent podczas omawianego strajku. W sierpniowym proteście w Stoczni Gdańskiej wzięła

udział Mariola Wegner – reprezentantka Obszaru Pomorskiego KPN, która deklarowała poparcie dla robot-

ników i wyrażała zdanie, iż okręg toruński również powinien przyłączyć się do protestów. Już po pierwszym

wystąpieniu Wegnerowej okazało się jednak, iż jej poglądy są, w opinii przywódców protestu, zbyt radykal-

ne. Dzięki interwencji ks. Henryka Jankowskiego i Jacka Merkla mogła ona uczestniczyć w posiedzeniach

Komitetu Strajkowego, jednak bez prawa głosu. W. Polak, Czas ludzi niepokornych, Toruń 2003, s. 510.

35 T. Tabako, op. cit., s. 309.

36 A. Friszke, Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989, Warszawa 2003, s. 451.

37 Stoczniowiec zawsze stanie?, „Solidarność”, nr 23 (209) 19 IX 1988; Jeszcze przed oficjalnym wyjściem

ze Stoczni 1 IX jeden z reporterów pisma przeprowadził sondę wśród uczestników protestu. Większość

z wypowiedzi krytycznie odnosiła się do decyzji Lecha Wałęsy. „Mogliśmy poczekać chociaż 2–3 dni. Załoga

jest wkurzona” – komentował jeden z robotników. „Wykastrowali nas” – stwierdził inny – „jednym słowem

Wałęsę powinno się wywieźć na wózku” . Pojawiły się jednak także komentarze mniej radykalne: „Niedosyt,

ale czas pokaże, co z tego wyjdzie” – stwierdził dwudziestosześcioletni stolarz.

349

Swój krytycyzm wobec porozumienia z władzą wyrażał również Zbigniew Stefań-

ski, który w wypowiedzi udzielonej cytowanemu wcześniej pismu „Antymantyka”

stwierdził: „Ja byłem w Komitecie Strajkowym, wiele spraw mi się tam nie podobało,

zaczęli dzielić między sobą stołki, zaczym je jeszcze otrzymali. Na bramie była wspa-

niała atmosfera. Ludzie wierzyli, że nareszcie o coś walczą. Niestety, bo po dziesięciu

dniach okazało się, że to nieprawda. Wałęsa pojechał do Warszawy. Otrzymał od nas

glejt zaufania, upoważnienie do rozmów na temat pierwszego postulatu. Nie otrzymał

żadnych uprawnień. Nie miał prawa podejmować żadnych innych decyzji. Pojechał

i podjął decyzję o przerwaniu strajków. Gdy się o tym dowiedziałem, byłem wściekły.

Ja tego człowieka cenię za to, co kiedyś robił. On się strasznie zmienił”38.

Grupa Solidarność „Dym” była także jednym z sygnatariuszy Oświadczenia wy-

danego przez trójmiejskie organizacje opozycyjne w styczniu 1989 r. W dokumencie

tym poddano ostrej krytyce politykę Lecha Wałęsy i jego doradców, sugerując, iż nie

mają oni prawa podejmować decyzji w imieniu NSZZ Solidarność39.

Okres trwający od zakończenia strajków w sierpniu 1988 r. do początku 1990 r.

był czasem wzmożonej działalności ruchów młodzieżowych, które sprzeciwiały się

zawieraniu porozumień z władzą. Jednym ze sposobów wrażania opinii były happe-

ningi i manifestacje uliczne. Młodym opozycjonistom zależało na tym, aby poprzez

wymyślne stroje czy spektakularne wiece zwrócić uwagę społeczeństwa na problemy

trapiące kraj. Podzielająca radykalne poglądy młodych przedstawicieli opozycji nie-

podległościowej grupa Zbigniewa Stefańskiego nadal często włączała się w ich akcje40.

Przykład może stanowić tu happening zorganizowany 6 grudnia 1988 r. z okazji dnia

św. Mikołaja, w którym poza działaczami z grupy „Dym” uczestniczyli także przed-

stawiciele FMW i kilku innych organizacji. Przebrani w czerwone czapki z napisem

„Solidarność” happenerzy chodzili po ulicy Długiej, rozdając dzieciom cukierki. To-

warzyszyło im kilka osób zaopatrzonych w transparenty, na których widniały napisy:

„Popieramy prawdziwego Mikołaja”, „Dość owijania prezentów w bawełnę”, „Precz

z rózgami”, „Milusińscy wszystkich krajów łączcie się”41.

Zaangażowanie Stefańskiego w strajkach doceniał Edmund Krasowski, który pod

koniec 1988 r. zaprosił grupę „Dym” do Elbląga. Inicjatywa ta była związana z obcho-

dami kolejnej rocznicy wydarzeń grudniowych z 1970 r.42 Krasowski zdecydował się

38 „Antymatyka”, nr 13, 15–28 II 1989, s. 2.

39 Wspomniane Oświadczenie zostało podpisane przez: Solidarność Walczącą, KPN, PPN, Ruch Społeczeń-

stwa Alternatywnego, Grupę „Dym”, WiP, Polonia Restituta, FMW, RSA i NZS. Więcej na ten temat pisze

J. Wąsowicz.

40 „To oni wyraźnie nadawali ton obu strajkom oraz manifestacjom na ulicach Gdańska, szczególnie w cza-

sie wyczekiwania na rozmowy Okrągłego Stołu”- twierdzi Barbara Madajczyk-Krasowska. B. Madajczyk-

-Krasowska, Strajki od kuchni, http://www.dziennikbaltycki.pl/rejsy/106949,strajki-od-kuchni,id,t.html#ma-

terial_2.

41 Relacja Zbigniewa Stefańskiego, 6 X 2010. J. Wąsowicz, op. cit.

42 Wspomniane spotkanie miało stanowić kolejną odsłonę z cyklu spotkań z przedstawicielami opozycji,

które Krasowski organizował w Kościele św. Mikołaja od 1987 r. Wśród zaproszonych przez Edmunda Kra-

sowskiego gości znaleźli się: Jadwiga Staniszkis, Jacek Fedorowicz czy Zbigniew Romaszewski. Informacja

od Edmunda Krasowskiego, 12 X 2010.

350

na grupę „Dym” przede wszystkim dlatego, iż podzielał ich radykalne poglądy i kry-

tycyzm wobec Okrągłego Stołu. Tak wspomina: „Oni mi się podobali. To byli dzielni

młodzi robotnicy. Oni trzymali te dwa strajki w maju i w sierpniu na stoczni. Byli

pewnym symbolem, pewnym gwarantem, że jak będzie trzeba na nowo zorganizo-

wać strajk, czy coś innego, to oni pójdą pierwsi. To była taka armia pewnych ludzi do

czynnego oporu”. Zaplanowano, iż po mszy o godz. 13.00 Zbigniew Stefański wystąpi

ze swoim repertuarem piosenek strajkowych. W tym czasie pozostali członkowie gru-

py będą rozdawać przywiezioną z Gdańska „bibułę”. Organizatorom tego wydarzenia

chodziło głównie o to, aby zmobilizować mieszkańców Elbląga do działalności opozy-

cyjnej skierowanej przeciwko władzy komunistycznej. Zdaniem Edmunda Krasow-

skiego koncert okazał się sukcesem. Nie doszło do żadnych poważniejszych incyden-

tów. Dopisała frekwencja. Niestety na występie grupy „Dym” nie pojawił się sam ich

gospodarz, który dzień wcześniej został zatrzymany i brutalnie pobity przez milicję43.

Pod koniec 1989 r. lider grupy „Dym” włączył się w akcje na rzecz ochrony, które

były związane z budową elektrowni w Żarnowcu44. W listopadzie 1989 r. do portu

w Gdyni przybił statek przewożący elementy reaktora jądrowego. Wywołało to sprze-

ciw ekologów oraz ruchów młodzieżowych, które od kwietnia 1989 r. regularnie orga-

nizowały antyżarnowieckie manifestacje. „Nigdy się tak z zielonymi nie trzymałem

– wspomina Stefański – Miałem luźny kontakt, ale z ludźmi z Uniwerku, z Polibudy

się trzymałem i właśnie od nich się dowiedziałem o tym. Oni zapytali czy się włączę?

A znali mnie z tego, że ja w działaniach jestem taki, że nie odpuszczę”45. Nie chcąc do-

puścić do rozładunku przywiezionych materiałów, kilkunastoosobowa grupa młodych

ludzi, wśród których obecny był również Zbigniew Stefański, podjęła dwunastodnio-

wą głodówkę, która trwała od 19 do 31 listopada46. Pikietujący domagali się: zaprze-

stania budowy elektrowni, rozpisania w tej sprawie referendum, a także zażądali od

władzy przedstawienia rzetelnych informacji na temat zagrożeń związanych z ener-

getyką jądrową47. Wobec braku pozytywnego rozpatrzenia postulatów przez władze

komunistyczne, 8 grudnia w biurowcu Terminalu Kontenerowego Morskiego Portu

Handlowego w Gdyni rozpoczęto głodówkę bezterminową. Poza Stefańskim wzięli

w niej udział: Anna Jędrzejewska (Ruch Społeczeństwa Zaangażowanego), Sebastian

Zarwalski, Hubert Zalewski, Klaudiusz Wesołek (WiP) i Tomasz Wodecki. Protest

43 Relacja Edmunda Krasowskiego, 12 X 2010.

44 W roku 1989 ważnymi wydarzeniami były akcje będące wyrazem sprzeciwu wobec budowy elektrowni

jądrowej w Żarnowcu. Głównymi ich organizatorami był ruch Wolność i Pokój. Demonstracja, zorganizo-

wana 26 IV 1989 r. z okazji trzeciej rocznicy katastrofy atomowej w Czarnobylu rozpoczęła cykl cotygodnio-

wych manifestacji antyżarnowieckich, którymi chciano wymusić na władzy zmianę polityki ekologicznej

rządu. Uczestnikami wystąpień ulicznych byli przedstawiciele gdańskiej opozycji młodzieżowej, działacze

ruchów takich, jak Wolność i Pokój, Twe-Twa, Ruch Społeczeństwa Alternatywnego. J. Wąsowicz, op. cit.

45 Relacja Zbigniewa Stefańskiego, 6 X 2010.

46 Poza reprezentantem grupy „Dym” uczestniczyli w niej przedstawiciele ruchów i organizacji takich, jak:

Ruch Społeczeństwa Zaangażowanego, Ruch Twe-Twa, Federacja Zielonych, Komitet Ochrony Środowiska

NSZZ Solidarność, Wolę być, Federacja Zielonych, Wolność i Pokój Warszawa, Vatra Zakopane oraz kilka

osób nie będących związanymi z żadną grupą. AIPN GD 0046/538 T. 11 – (nazwa teczki), k. 1.

47 Ibidem, k. 26.

351

trwał 44 dni. W międzyczasie wspomniane elementy reaktorów zostały rozładowane

i wywiezione w wyznaczone miejsce. Wszystko jednak wskazywało na to, iż młodym

działaczom uda się osiągnąć wyznaczony przez siebie cel, dlatego po 44 dniach protest

został zakończony. Zgodnie z oczekiwaniami protestujących, referendum w sprawie

Żarnowca zostało zorganizowane wraz z wyborami samorządowymi w maju 1990 r.48

86% głosujących opowiedziało się przeciwko budowie elektrowni49. Na ostateczną de-

cyzję rządu w tej sprawie społeczeństwo musiało poczekać jednak jeszcze do listopa-

da 1990 r., kiedy to uchwalono wstrzymanie prac w Żarnowcu.

Na koniec warto wspomnieć o jeszcze jednym wydarzeniu, które miało miejsce

w Gdańsku na początku 1990 r. Jego pierwszoplanowymi bohaterami byli członkowie

FMW, a wśród nich obecny był również Zbigniew Stefański. Lider „Dymu” był cią-

gle gotowy do kolejnych zrywów, mimo iż kilkanaście dni wcześniej zakończył długą

i zapewne wyczerpującą głodówkę. 28 stycznia po mszy w kościele św. Brygidy trady-

cyjnie już uformowała się manifestacja. Część protestujących udała się pod siedzibę

Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Wiedziano bowiem o tym, iż w tym czasie palone są

znajdujące się tam akta. Chcąc zapobiec niszczeniu dokumentów, młodzież postano-

wiła zająć budynek. Dość sprawnie udało im się wtargnąć do środka, jednak okupacja

nie trwała długo. Jeszcze tego samego dnia przeciwko protestującym wysłano oddzia-

ły ZOMO, a także brygadę antyterrorystyczną50.

Celowo kończę artykuł na wydarzeniach z 1990 r. Jest to data, która rozpoczyna

nowy etap w historii naszego kraju. Odzyskanie niepodległości i obalenie komuni-

zmu postawiło przed Polakami nowe cele. Na początku lat 90-tych po kolei rozpadły

się wszystkie wspomniane organizację młodzieżowe. Działalność zakończyła także

grupa Solidarność „Dym”, której rozwiązanie przyspieszyła tragiczna śmierć Sławo-

mira Adamskiego. Drogi pozostały dwóch członków również się rozeszły.

Podsumowując działalność Zbigniewa Stefańskiego z czasów PRL, można stwier-

dzić, iż nie należy on do najbardziej uznanych przedstawicieli opozycji demokratycz-

nej, a jego poglądy nieraz były sprzeczne z tymi, które wyznawali czołowi przywódcy

Solidarności. Sam Stefański najlepiej czuł się w gronie przedstawicieli opozycji mło-

dzieżowej, z którą spotykał się nie tylko na manifestacjach, ale z którą – ze względu

na swoją otwartość – nawiązał również wiele kontaktów towarzyskich. Trudno dziś

jednoznacznie stwierdzić, jakie były faktyczne motywy jego antykomunistycznej dzia-

łalności. Na taką postawę musiały się składać zarówno cechy charakteru, tempera-

ment, środowisko, w którym się wychowywał, jak i własne przekonania. Jednego na

pewno nie można mu zarzucić, a mianowicie braku odwagi. Kiedy trzeba było stanąć

do walki z władzą komunistyczną, był zawsze na nią gotowy. Z drugiej strony osoba

Stefańskiego ukazuje, jak złożonym ruchem była Solidarność. Wśród tworzących ją

Polaków znaleźli się przedstawiciele różnych środowisk społecznych o odmiennych

48 J. Wąsowicz, op. cit.

49 Ibidem.

50 Ibidem.

352

wartościach i celach. Mimo iż ta niejednolitość koliduje z etosem Solidarności, to war-

to podejmować także próby badania postaw osób działających trochę na uboczu głów-

nych nurtów.

353

REPRESJE WOBEC DZIAŁ ACZY I ŚRODOWISK A

SKUPIONEGO WOKÓ Ł SOLIDARNOŚCI

michAŁ ruczyńSki, michAŁ SiedziAko

Kryptonim „Związek”. SB wobec NSZZ Solidarność Regionu

Pobrzeże w latach 1980–1981. Zarys problemu

Działalność Służby Bezpieczeństwa (SB) wobec NSZZ Solidarność, tak w skali ca-

łego kraju, jak również poszczególnych regionów, stanowi wciąż w znacznej części

nierozpoznane przez historyków pole badawcze1. Osoba podejmująca próbę opisania

tego zagadnienia musi poddać analizie ogromną ilość źródeł, które w odniesieniu do

byłego województwa koszalińskiego obecnie przechowywane są przede wszystkim

w Oddziałowym Biurze Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów Instytutu Pamięci

Narodowej w Szczecinie. Najważniejsze materiały związane z działaniami podejmo-

1 Spośród publikacji, które podejmują szerzej tę tematykę w odniesieniu do okresu lat 1980–1981, warto

wymienić m.in.: NSZZ „Solidarność” w regionie łódzkim w dokumentach Służby Bezpieczeństwa 1980–1981,

wstęp, wybór i oprac. S. Pilarski, R. Rabiega, Warszawa – Łódź 2010; Kryptonim „Klan”. Służba Bezpieczeń-

stwa wobec NSZZ „Solidarność” w Gdańsku, t. 1: wrzesień 1980 – wrzesień 1981, wstęp S. Cenckiewicz, wybór i oprac. M. Kruk, R. Żydonik (współpraca S. Cenckiewicz), Warszawa – Gdańsk 2010; I. Hałagida, Służba

Bezpieczeństwa wobec NSZZ „Solidarność” w Słupsku w latach 1980–1981, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2010,

nr 2, s. 75–103; NSZZ „Solidarność” w Bełchatowie w dokumentach Służby Bezpieczeństwa w latach 1980–

1989, wybór i oprac. M. Jasiński, D. Rogut, K. Tylski, red. D. Rogut, Bełchatów 2010; G. Majchrzak, Kontakt

operacyjny „Delegat” vel „Libella” , Warszawa 2009; S. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, SB a Lech Wałęsa. Przyczy-

nek do biografii, Gdańsk – Warszawa – Kraków 2008; G. Majchrzak, Z dziejów „Tygodnika Solidarność”. Roz-

pracowanie „Tygodnika Solidarność” przez Służbę Bezpieczeństwa 1980–1982, Warszawa 2007; idem, Opera-

cja kryptonim „Jocker”. Rozpracowanie Agencji Prasowej „Solidarności” przez Służbę Bezpieczeństwa, „Pamięć

i Sprawiedliwość” 2006, nr 1, s. 357–378; D. Iwaneczko, Opór społeczny a władza w Polsce południowo-wschod-

niej 1980–1989, Warszawa 2005; T. Danilecki, Działania Służby Bezpieczeństwa wobec NSZZ „Solidarność”

Regionu Białystok w latach 1980–1981, [w:] Początki „Solidarności” w północno-wschodniej Polsce (1980–1981), red. T. Danilecki, Białystok 2005, s. 43–57; S. Cenckiewicz, Od „Klanu” do „Renesansu”. Operacje SB wobec

kierownictwa „Solidarności” w latach 1980–1982, [w:] idem, Oczami bezpieki. Szkice i materiały z dziejów aparatu bezpieczeństwa PRL, Kraków 2004, s. 427–454; idem, „Sejmik” i „Debata”. SB wobec I Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „Solidarność” , [w:] ibidem, s. 462–508; G. Majchrzak, Początki „ochrony” NSZZ „Solidarność”

przez Służbę Bezpieczeństwa (wrzesień 1980 – kwiecień 1981), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 2 (4), s.

301–316; A. Paczkowski, Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy lipiec 1980 – styczeń

1982, Kraków 2002; Przeciw „Solidarności” 1980–1989. Rzeszowska opozycja w tajnych archiwach Ministerstwa

Spraw Wewnętrznych, wybór i oprac. J. Draus, Z. Nawrocki, Rzeszów 2000. Wątki dotyczące działań SB

wobec NSZZ „Solidarność” odnaleźć można również w publikacjach opisujących dzieje związku w szerszej

perspektywie (w szczególności w pracach wydanych w ostatnich latach, kiedy za sprawą działalności Insty-

tutu Pamięci Narodowej do akt wytworzonych przez aparat bezpieczeństwa PRL uzyskało dostęp szerokie

grono badaczy), których jednak ze względu na ich stosunkowo dużą liczbę oraz ograniczenie objętościowe

artykułu nie będziemy w tym miejscu wymieniać.

354

wanymi przez SB wobec Solidarności Regionu Pobrzeże2 odnaleźć można w zachowa-

nych aktach sprawy obiektowej krypt. „Związek”3. To właśnie one stanowią podstawię

źródłową niniejszego tekstu. Podkreślić przy tym należy, co wskazano już w tytule, że

jest on zaledwie zarysem tematu, który wciąż wymaga dalszych, pogłębionych badań.

Aktotwórcą wspomnianej dokumentacji był Wydział III „A” Komendy Wojewódz-

kiej Milicji Obywatelskiej w Koszalinie, którego naczelnikiem w omawianym okresie

był ppłk Władysław Mol, oraz komórki SB niższego stopnia, działające w ramach ko-

misariatów MO w poszczególnych miastach województwa4. Jednostki SB na terenie

całego kraju przez cały czas skrupulatnie zbierały informacje na temat rozwoju wyda-

rzeń gorącego lata 1980 r. 16 sierpnia minister spraw wewnętrznych powołał do tego

celu specjalny Sztab MSW do Kierowania Operacją „Lato ’80” oraz podległe mu sztaby

na szczeblu wojewódzkim. Tego samego dnia we wszystkich jednostkach resortu za-

rządzono „stan wzmożonej gotowości”5.

Wspomniany sztab utworzyli wysocy rangą funkcjonariusze MSW. Szefem został

gen. Bogusław Stachura (podsekretarz stanu w MSW), jego zastępcami komendant

główny MO gen. Józef Bejm i dyrektor Departamentu III „A” MSW płk Władysław

Ciastoń. Ponadto w jego skład wchodziło 7 dyrektorów i zastępców dyrektorów de-

partamentów MSW6. Sztab pierwszy raz obradował 18 sierpnia i – za wyjątkiem nie-

dzieli 24 sierpnia – do 1 września zbierał się każdego dnia. Na zebraniach omawiano

i zatwierdzano codzienne „informacje sytuacyjne”, sporządzane na podstawie danych

spływających do centrali w MSW ze struktur terenowych SB. Nastawienie bezpieki

do Solidarności od samego początku jej istnienia określało, iż podstawowym zada-

niem sztabu były „przygotowania do rozbicia strajków w Trójmieście”7. Jak wiado-

mo do rozwiązania siłowego w samym sierpniu 1980 r. nie doszło, jednak w szeroko

rozumianym, niejednolitym wewnętrznie obozie władzy, ludzie związani z aparatem

bezpieczeństwa byli przez następne 16 miesięcy zwolennikami najbardziej radykal-

nych działań w kierunku konfrontacji z Solidarnością. Nie oznacza to, że poglądy pra-

cowników resortu spraw wewnętrznych odbiegały radykalnie od przyjaźnie nastawio-

2 Szerzej zob. R. Kościelny, A. Kubaj, NSZZ „Solidarność” Region Pobrzeże, [w:] NSZZ „Solidarność” 1980–

1989, t. 3: Polska północna, red. Ł. Kamiński, G. Waligóra, Warszawa 2010, s. 671–714; A. Frydrysiak, „Solidarność” w województwie koszalińskim w latach 1980–1989, Koszalin 2006; E. Stępień, Kołobrzeg – twierdza

„Solidarności” , Kołobrzeg 2010.

3 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Szczecinie (dalej: AIPN Sz), 00107/85, t. 1–18.

4 Wydział III „A” w Koszalinie powołany został do życia z początkiem 1979 r., kiedy zresztą analogiczne

komórki powołano również we wszystkich innych województwach za wyjątkiem katowickiego, krakowskie-

go, łódzkiego, poznańskiego, wrocławskiego i gdańskiego, gdzie wydziały III „A” utworzono już wcześniej

(w Gdańsku 1 stycznia 1978 r., w pozostałych przypadkach 1 czerwca 1975 r.). Wszędzie zostały one wydzie-

lone z wydziałów III, których zadaniem było zwalczanie działalności antypaństwowej. Po podziale wydziały

III miały prowadzić działania w środowiskach kultury, nauki, szkolnictwa i mniejszości narodowych, III

„A” zaś zajmować się „ochroną” gospodarki, a więc fabryk, przedsiębiorstw, środowisk robotniczych (P. Pio-

trowski, Służba Bezpieczeństwa w latach 1975–1990, [w:] Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. III, 1975–1990, red. P. Piotrowski, Warszawa 2008, s. 43, 45).

5 A. Paczkowski, Droga do „mniejszego zła”.... s. 35.

6 Ibidem.

7 Ibidem, s. 36.

355

nych do związku innych grup aparatu partyjno-państwowego. Jak stwierdza Grzegorz

Majchrzak, wytyczne władz dla SB w nowej sytuacji były jasne: „«Solidarność» musi

zostać «rozbrojona» i poddana kontroli PZPR. Miały temu służyć środki polityczne,

a gdyby te zawiodły, pozostawało rozwiązanie siłowe”8.

„Organa bezpieczeństwa” od samego początku otoczyły związek szczególną „opie-

ką”. SB przystąpiła do zbierania informacji na temat tworzących się struktur, po-

szczególnych działaczy i podejmowanych przez nich działań. W miarę upływu czasu

stało się jasne, że społeczeństwo nie zrezygnuje z dążenia do konsekwentnego egze-

kwowania treści podpisanych w sierpniu i wrześniu 1980 r. porozumień, zaś nowa,

niezależna od władz organizacja prędzej czy później będzie musiała zostać uznana

i zarejestrowana. Wtedy też zaistniała potrzeba „usystematyzowania” działań SB wo-

bec Solidarności, celem czego na nowo powstałe struktury związkowe w poszczegól-

nych regionach kraju zaczęto zakładać odrębne tzw. sprawy obiektowe (SO)9. Sprawę

kryptonim „Związek” koszalińska SB założyła 21 października 1980 r. na podstawie

polecenia dyrektora Departamentu III „A” MSW10. We wniosku o wszczęcie sprawy

pisano, że celem jej założenia jest „ochrona operacyjna Niezależnych Samorządnych

Związków Zawodowych przed wpływami grup i elementów antysocjalistycznych oraz

wspieranie instancji partyjnej w działalności zapobiegającej deformacji nowych związ-

ków”11. Zadanie to w założeniu miało być realizowane według planu przewidującego:

„rozpoznanie inicjatyw i zamierzeń elementów antysocjalistycznych obliczonych na

opanowanie lub wywieranie wpływów na załogi zakładów pracy i ruch związkowy; do-

kumentowanie faktów łamania prawa, niezgodnego z przeznaczeniem wykorzystywa-

nia mienia zakładowego oraz innych faktów naruszenia dyscypliny pracy przez osoby

z kierownictwa NSZZ; zapobieganie próbom przejmowania inicjatywy w działalno-

ści NSZZ ze strony przedstawicieli grup antysocjalistycznych; podejmowanie działań

operacyjno-profilaktycznych mających na celu dezintegrację aktywu NSZZ, będącego

pod wpływem ugrupowań antysocjalistycznych w kierunku paraliżowania ich działań

i osłabienia autorytetu w środowisku”12.

W kolejnych miesiącach inwigilacja Solidarności stała się głównym celem Wydzia-

łu III „A” SB KWMO w Koszalinie, który oprócz zaangażowania wszystkich własnych

pracowników współpracował w tym zakresie także z innymi komórkami koszalińskiej

8 G. Majchrzak, Początki ochrony NSZZ „Solidarność” , s. 302.

9 „Sprawa obiektowa (SO) – wprowadzona instrukcją z 1960 r. kategoria spraw operacyjnych. Wszczynana

była dla rozpracowania «wrogiej działalności» zagranicznych instytucji i organizacji (obcych i emigracyj-

nych), instytucji kościelnych (parafie, gminy wyznaniowe, zgromadzenia zakonne itp.). Sprawy obiekto-

we zakładano także w celu ochrony operacyjnej instytucji i organizacji zagrożonych «wrogą działalnością»

(uczelnie, instytuty naukowe, niektóre przedsiębiorstwa itd.), zjazdów i konferencji naukowych z udziałem

osób z krajów kapitalistycznych, uroczystości i akcji organizowanych przez związki wyznaniowe i inne or-

ganizacje. Wcześniej używano nazwy «teczka obiektowa»”. Ł. Kamiński, Lingua securitatis, „Pamięć i Spra-

wiedliwość” 2003, nr 1 (3), s. 214.

10 AIPN Sz, 00107/85, t. 1, Ocena stanu bezpieczeństwa w środowiskach ochranianych w ramach sprawy

obiektowej krypt. „Związek”, Koszalin, 31 XII 1980 r., k. 11.

11 Ibidem, Wniosek o wszczęcie sprawy obiektowej krypt. „Związek”, Koszalin, 20 X 1980 r., k. 8.

12 Ibidem.

356

SB, w tym zwłaszcza z Wydziałem III oraz Wydziałem IV13. Przy zbieraniu informacji

na temat związku stosowano zróżnicowany wachlarz metod. Podstawą pracy SB było

oczywiście wykorzystanie źródeł osobowych. Ponadto stosowano inwigilację kore-

spondencji czy podsłuchy telefoniczne14. Skrupulatnie zbierano informacje z solidar-

nościowej prasy – w aktach SO krypt. „Związek” odnajdziemy bardzo dużo charaktery-

styk działaczy pisanych właśnie na ich podstawie. Do dokumentacji sprawy włączano

również solidarnościowe materiały – zarówno gazety, jak i różnego rodzaju broszury,

plakaty czy ulotki15.

Jak już wspomniano, podstawowym źródłem informacji dla SB byli tajni współ-

pracownicy. O pierwszych zadaniach, jakie stawiano im wobec Solidarności, dowia-

dujemy się z dokumentu Zadania dla TW dot. NSZZ, datowanego na 14 października

1980 r., a więc jeszcze przed formalnym założeniem SO krypt. „Związek”. Jak wynika

z treści wskazanego dokumentu, w pracy z TW kładziono nacisk na: (1) Pozyskiwanie

informacji na temat wszelakich faktów i przejawów działalności, która mogłaby zostać

oceniona jako antysocjalistyczna (w tym informacji na temat wysuwanych przez Soli-

darność haseł oraz działaczy związku związanych z takimi organizacjami, jak: Komi-

tet Samoobrony Społecznej KOR, Konfederacja Polski Niepodległej czy Komitety Sa-

moobrony Chłopskiej), kolportażu różnego rodzaju materiałów pozbawionych debitu

wydawniczego, zawierających krytykę ustroju PRL, „sojuszy międzynarodowych” czy

poszczególnych działaczy partyjnych oraz publicznego rozpowszechniania „tenden-

cyjnych informacji pochodzących z ośrodków dywersji ideologicznej na zachodzie”

(„zachodzie” pisanym oczywiście z małej litery); (2) Uzyskiwanie z wyprzedzeniem

informacji o planowanych działaniach związku, jak: strajki, akcje protestacyjne, zbio-

rowe petycje do władz itp.; (3) Wyszukiwanie osób „prowadzących działalność anty-

socjalistyczną na terenie NSZZ bądź udzielających poparcia (czynnego i werbalnego)

dla takiej działalności”; (4) Działania, które dziś nazwalibyśmy lapidarnie „szukaniem

haków”, a mianowicie: „uzyskiwanie informacji o przestępczej działalności członków

kierownictwa NSZZ oraz kompromitowanie tych osób w określonych środowiskach

społecznych”. W tym miejscu należy wyjaśnić, że nie chodziło tylko o informacje na

temat aktualnej sytuacji – SB interesowały także sprawy z przeszłości, które mogłyby

zostać ujawnione ażeby zaszkodzić określonym osobom; (5) „Ujawnianie osób utrzy-

mujących kontakty z ośrodkami dywersji ideologiczno-politycznej, pracownikami am-

basad i konsulatów jak również dziennikarzami z krajów kapitalistycznych akredyto-

wanymi w Polsce”16.

Zadania te pozostały aktualne przez następne miesiące, aż po wprowadzenie stanu

wojennego. W poszczególnych okresach dochodziły do nich jednak oczywiście także

inne, polegające przykładowo na rozprzestrzenianiu przez TW określonych informa-

13 Ibidem, t. 3, Ocena pracy Wydziału III „A” w Koszalinie na odcinku operacyjnej ochrony NSZZ „Solidar-

ność”, Koszalin, 17 XII 1980 r., k. 91.

14 Ibidem, t. 1, Ocena stanu bezpieczeństwa, k. 16–17.

15 Zob. Ibidem, k. 16–18.

16 Ibidem, t. 1, Zadania dla TW dot. NSZZ, Koszalin, 14 X 1980 r., k. 9–10.

357

cji czy podejmowaniu określonych działań zleconych przez SB w związku z konkret-

nymi akcjami Solidarności.

Jeżeli natomiast chodzi o poziom infiltracji związku przez OZI tajnej policji po-

litycznej, warto w tym miejscu przytoczyć pewne liczby. Dla ukazania skali zjawiska

należy zestawić dane na temat rozmiarów Solidarności z ilością informatorów SB

funkcjonujących w jej strukturach. Według stanu na koniec 1980 r. na terenie woje-

wództwa koszalińskiego funkcjonowały 4 Międzyzakładowe Komitety Założycielskie

NSZZ Solidarność: w Koszalinie, Kołobrzegu, Białogardzie i Szczecinku. Łącznie

w ich skład wchodziło 41 osób, pośród których było 3 TW. Znacznie słabiej wyglą-

dała działalność tajnej policji politycznej na szczeblu zakładów: podczas gdy liczba

członków związku wynosiła już bez mała kilkadziesiąt tysięcy, w Zakładowych Komi-

tetach Założycielskich bezpieka miała tylko 7 informatorów17. Na początku czerwca

1981 r. w województwie koszalińskim funkcjonowało już 12 struktur międzyzakłado-

wych oraz Tymczasowy Zarząd Regionu „Pobrzeże”. Wydział III „A” SB w Koszalinie

informował przełożonych w Warszawie, że posiada 3 TW, mających dostęp do osób

wchodzących w skład jego prezydium oraz 9 OZI w komisjach zakładowych18. W lipcu

1981 r. meldowano do MSW o 12 organizacjach międzyzakładowych i 600 ogniwach

zakładowych, zrzeszających 90 tys. osób, których miało kontrolować w dalszym ciągu

3 TW utrzymujących kontakty z członkami Prezydium TZR oraz 9 na szczeblu komi-

sji zakładowych. Stan ten nie uległ zmianie po wyborze stałych władz regionu. Z do-

kumentu datowanego na 4 sierpnia 1981 r. dowiadujemy się, iż w nowo wybranym

pięćdziesięciopięcioosobowym Zarządzie „Pobrzeża” nie znalazł się ani jeden TW. Za-

mierzano oczywiście podjąć intensywne działania w kierunku zmiany tego stanu rze-

czy. Informowano przełożonych w Warszawie, że jeden TW z tego gremium zostanie

pozyskany jeszcze w sierpniu19. Jak wynika z kolejnych danych statystycznych sprzed

wprowadzenia stanu wojennego, zamiary te jednak nie powiodły się20.

Nie oznacza to oczywiście, że wszystkie donosy na temat działalności Solidarności

w województwie koszalińskim pochodziły w szczytowym momencie od 12 osób. Oso-

by te to bezpośrednie kontakty Wydziału III „A”, będące członkami lub mające dostęp

do członków wybieralnych ogniw związku. W statystykach nie ma jednakże mowy

o tych szeregowych związkowcach, którzy z informacjami z poszczególnych zebrań

związkowych chodzili na spotkania ze swoim funkcjonariuszem prowadzącym. Po-

nadto należy pamiętać, że Wydział III „A” doraźnie wykorzystywał także wiadomości

spływające od współpracowników innych wydziałów SB, którzy przekazywali infor-

macje chociażby częściowo związane z działalnością Solidarności.

17 Ibidem, Ocena stanu bezpieczeństwa, k. 16.

18 Ibidem, t. 4, Informacja dla naczelnika Wydziału III Departamentu III „A” Ministerstwa Spraw We-

wnętrznych w Warszawie, Koszalin, 3 VI 1981 r., k. 24.

19 Ibidem, Informacja dla naczelnika Wydziału III Departamentu III „A” Ministerstwa Spraw Wewnętrz-

nych w Warszawie, Koszalin, 4 VIII 1981 r., k. 74–75.

20 Ibidem, Szyfrogram do naczelnika Wydziału III Departamentu III „A” Ministerstwa Spraw Wewnętrz-

nych w Warszawie, Koszalin, 4 IX 1981 r., k. 132; ibidem, t. 2, Szyfrogram do naczelnika Wydziału III De-

partamentu III „A” Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie, Koszalin, 5 X 1981 r., k. 67.

358

Mając na uwadze ogromne rozmiary ruchu społecznego, jakim była Solidarność,

należy stwierdzić, że ilość OZI, którymi dysponowała w strukturach związku SB, była

mimo wszystko stosunkowo niewielka. Przez cały czas podejmowano próby pozyska-

nia nowych TW, jednakże o ich skuteczności świadczą przytoczone wyżej statystyki.

W kolejnych raportach i analizach informowano o potrzebie werbunku nowych infor-

matorów. Nie znaczy to jednak, że SB posiadała mało informacji o działalności Związ-

ku. Jak już wspomniano, wykorzystywanie OZI było tylko jednym z wielu sposobów

używanych przez bezpiekę do pozyskania danych o działalności Solidarności. Ponad-

to stopień szczegółowości spraw, którymi interesowała się tajna policja polityczna,

pozwala przypuszczać, iż nawet gdyby liczba TW w Regionie „Pobrzeże” była 3 razy

większa, dla funkcjonariuszy i to nie byłoby ilością satysfakcjonującą. Pożądanym sta-

nem była bowiem całkowita kontrola Związku. Próbując określić zakres tematyczny

zainteresowań SB w inwigilacji Solidarności, trudno nakreślić jakąś jasną, konkretną

granicę. Funkcjonariusze zbierali wiadomości o wszystkich strukturach solidarno-

ściowych w regionie (począwszy od organizacji zakładowych, przez Międzyzakłado-

we Komitety Założycielskie, następnie zaś oddziały Zarządu Regionu – każdy z nich

w ramach SO „Związek” miał odrębną teczkę – i wreszcie sam Zarząd „Pobrzeża”),

wszelakich przejawach jego działalności21, jak również samych działaczach (zarówno

o ich działalności związkowej, jak i życiu prywatnym, przeszłości itp.; celem kontroli

najważniejszych działaczy zakładano także odrębne sprawy).

Znacząca część (jeżeli nie większość) materiałów wytworzonych w ramach sprawy

obiektowej kryptonim „Związek” to zresztą właśnie charakterystyki poszczególnych

osób, tworzone na podstawie wielorakich źródeł; oprócz wykorzystywania TW esbecy

przy sporządzaniu owych charakterystyk posługiwali się także opiniami zbieranymi

w zakładach pracy, w których zatrudnieni byli poszczególni działacze (np. od przeło-

żonych), jak również ogólnodostępnymi informacjami publikowanymi w wydawnic-

twach związkowych. Poszczególne charakterystyki uwzględniały takie informacje, jak:

wykształcenie, wykonywany, zawód, sytuacja rodzinna, pełnione funkcje związkowe,

prezentowana postawa i poglądy (w tym zwłaszcza nastawienie do władz PRL i panu-

jącego w Polsce ustroju), a niekiedy nawet cechy charakteru czy swoisty zarys portretu

psychologicznego.

Jedną z tak dokładnie „rozpracowanych” osób był Grzegorz Stachowiak, przewod-

niczący MKZ w Koszalinie, następnie wiceprzewodniczący TZR Pobrzeże. W charak-

terystykach dotyczących Stachowiaka, oprócz szczegółowych danych personalnych

i informacji na temat pracy zawodowej, odnaleźć można portret psychologiczny

stworzony na podstawie meldunków TW „Irena” i TW „Uśmiech”, którzy opisywa-

li go jako człowieka o małej odporności psychicznej, niecieszącego się autorytetem

21 W przypadku ważniejszych akcji zdarzało się, że zakładano odrębne sprawy, np. sprawa operacyjnego

sprawdzenia (SOS) krypt. „Ambona”, związana z działaniami działaczy Solidarności mającymi na celu wyja-

śnienie nieprawidłowości w byłej Wojewódzkiej Radzie Związków Zawodowych; SOS „Stadion” – związana

z I Wojewódzkim Zebraniem Delegatów czy SOS „Foto” – związana z wystawą fotograficzną o Katyniu

zorganizowaną przez działaczy Solidarności w Kołobrzegu.

359

wśród pozostałych członków prezydium MKZ22. Większość cennych informacji o Sta-

chowiaku pochodziło od TW „Ireny”, z którego meldunków możemy wnioskować, że

musiał znajdować się w jego bliskim otoczeniu23. Nie inaczej było w przypadku TW

„Uśmiech”, który opisywał nawet zainteresowania Stachowiaka, zwracając uwagę na

jego zamiłowanie do malarstwa i rzeźby24.

Innym dobrze „rozpracowanym” przez SB koszalińskim działaczem był Wiesław

Romanowski, rzecznik prasowy TZR, a od kwietnia 1981 r. redaktor naczelny tygo-

dnika związkowego „Sierpień ’80”. W aktach SO krypt. „Związek” odnaleźć można

kilka charakterystyk, w których esbecy starali się stworzyć jego portret psychologiczny.

W maju 1981 r. policja polityczna określała go jako człowieka „twardogłowego”25 i bar-

dzo ambitnego, jednak zwracano uwagę, że jego umiejętności i zdolność działania nie

dorównują tym ambicjom26. Stosunkowo wiele informacji o Romanowskim dostar-

czał kontakt operacyjny „Bartek W”, który przedstawiał się jako jego dobry znajomy27.

W sierpniu 1981 r. do portretu Romanowskiego dodano informację o jego dyktator-

skim charakterze28. W podobny sposób powstawały charakterystyki wielu działaczy

NSZZ Solidarność Regionu Pobrzeże.

Wiele wątpliwości stanowi oczywiście zgodność z prawdą esbeckich ocen w takich

sprawach, jak czyjś charakter czy wytrzymałość psychiczna. Tego rodzaju opisy mówią

jednak sporo na temat nastawienia SB do poszczególnych osób. Ogólnie rzecz biorąc,

można wyszczególnić 3 kategorie działaczy Solidarności wyróżniane przez SB: rady-

kałów, umiarkowanych oraz realistów. Taką klasyfikację można wytłumaczyć bardzo

prosto, w obrazowy sposób. Weźmy mianowicie skalę, której górny punkt wyznacza

pozytywna ocena realiów społeczno-politycznych PRL, dolny punkt zaś poglądy kry-

tyczne wobec ustroju Polski Ludowej, postulujące jego głęboką reformę, do której

droga prowadzi przez realizację postanowień zawartych w porozumieniach sierpnio-

wych. Na dole takiej skali znalazłby się radykał, po środku umiarkowany, na szczycie

zaś realista. Wyznacznikiem realizmu poszczególnych działaczy było bowiem, według

SB, pozytywne nastawienie do władz i ustroju PRL. Z pewnym niezadowoleniem

w ocenie datowanej na 31 grudnia 1980 r. stwierdzano przy tym, że „przywódcy «Soli-

darności» [w województwie koszalińskim – przyp. autorzy] reprezentują poglądy dość

zróżnicowane: niemniej jednak stoją na stanowisku maksymalnego wyegzekwowania

podpisanych porozumień”29.

22 AIPN Sz, 00107/85, t. 1, Międzyzakładowy Komitet Założycielski NSZZ „Solidarność” w Koszalinie, Ko-

szalin, 7 IV 1981 r., k. 35.

23 Ibidem, Informacja TW „Irena”, Koszalin, 5 XI 1980 r., k. 100.

24 Ibidem, Informacja operacyjna ze spotkania z TW „Uśmiech”, Koszalin, 10 XII 1980 r., k. 107.

25 Ibidem, Notatka służbowa dot. działaczy i aktywistów „Solidarności” przechodzących w komunikatach

KRT, Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” w Koszalinie, Koszalin, 15 V

1981 r., k. 140.

26 Ibidem, Informacja operacyjna, Koszalin, 26 V 1981 r., k. 233–234.

27 Ibidem, k. 234.

28 Ibidem, t. 2, Informacja dla Komendanta KW MO w Koszalinie, 11 VIII 1981 r., k. 60.

29 Ibidem, t. 1, Ocena stanu bezpieczeństwa, k. 15.

360

Prognozując „zagrożenia” w środowisku Solidarności na 1981 r. koszalińska SB

wskazywała m.in. takie zjawiska, jak: (1) „Nastroje niezadowolenia w postaci negatyw-

nych i krytycznych wypowiedzi kierowanych pod adresem władz partyjnych i admi-

nistracyjnych spowodowanych trudnościami na rynku wewnętrznym oraz brakiem

podstaw ekonomicznych dla pełnej realizacji zgłoszonych postulatów”; (2) „[…] spo-

rządzanie petycji i listów zawierających nieuzasadnione żądania i zarzuty pod adre-

sem dyrekcji zakładów i instancji partyjnej, bądź terenowych i centralnych władz ad-

ministracyjnych”; (3) „Próby przekształcenia «Solidarności» w organizację opozycyjną

w stosunku do polityki Partii i Rządu”; (4) „Przenikanie do władz zakładowych i wo-

jewódzkich NSZZ «Solidarność» osób o postawach antysocjalistycznych lub karanych

za przestępstwa kryminalne”30.

W stosunku do założeń z października 1980 r. nieco rozszerzono planowany za-

kres działań SB wobec Solidarności w województwie koszalińskim. W 1981 r. aktyw-

ność bezpieki miała być ukierunkowana na: wyszukiwanie i ujawnianie kontaktów

jego działaczy z osobami prezentującymi „postawy wrogie i destrukcyjne”; ujawnia-

nie antysocjalistycznej działalności prowadzonej pod szyldem związku; wpływanie

za pomocą OZI na „neutralizowanie negatywnych tendencji” we władzach regionu

(chodziło tutaj przykładowo o krytykę pomysłów działań uważanych przez SB za „wro-

gie” i kierunkowanie działalności związku na „pozytywne” tory); wyszukiwanie faktów

łamania prawa przez działaczy Solidarności, co mogłoby zostać wykorzystane w wy-

taczanych procesach sądowych; podejmowanie działań mających na celu eliminację

z władz Solidarności osób o negatywnym nastawieniu do realiów społeczno-politycz-

nych PRL; działania w stronę dezintegracji NSZZ Solidarność (pisano przy tym, że

chodzi o tę część członków, którzy „znajdują się pod wpływem grup antysocjalistycz-

nych”, czego nie należy jednak traktować jako specjalnego ograniczenia – działania SB

były obliczone na rozbicie całej Solidarności jako niezależnego związku zawodowego,

nie zaś jakiejś konkretnej grupy działaczy o nastawieniu antysocjalistycznym działają-

cej rzekomo w jego ramach)31.

Działalność SB w województwie koszalińskim, zgodnie z zakładanymi planami,

nie ograniczała się do zbierania informacji. Wobec związku i jego działaczy podejmo-

wano cały szereg działań represyjnych czy mających na celu wpłynięcie na kierunek

działalności Solidarności. Działania takie ulegały nasileniu w okresach podwyższo-

nego napięcia, jak: przygotowania do wyborów władz związkowych poszczególnych

instancji, przygotowania do kolejnych akcji protestacyjnych i strajków ostrzegawczych

czy I Krajowy Zjazd Delegatów. Celem wywołania określonych zachowań i sytuacji

podejmowano tzw. „kombinacje operacyjne”.

Dla przykładu, działania tego rodzaju w grudniu 1980 r. podjęto wobec Wiesława

Romanowskiego. Chciano mianowicie wyeliminować go z działalności w Międzyza-

kładowym Komitecie Założycielskim Solidarności w Koszalinie. Funkcjonariusz SB,

wskazując na przyczyny potrzeby podjęcia działań, których celem stał się Romanow-

30 Ibidem, k. 17.

31 Ibidem, k. 18.

361

ski, pisał: „Wymieniony ma skłonność do nieobiektywnego i tendencyjnego przed-

stawiania wydarzeń w kraju i w województwie. Podejmował na własną rękę próby

docierania do zakładów pracy, mające na celu uzyskanie danych kompromitujących

ich dyrekcje”32.

W kombinacji operacyjnej przeciwko Romanowskiemu SB posłużyła się szefem

oddziału Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich w Koszalinie Józefem Kiełbem.

W czasie rozmowy z wymienionym funkcjonariusz SB podsunął mu solidarnościowe

wydawnictwo, w którym Romanowski zamieścił cytaty z przemówienia prezesa SDP

Stefana Bratkowskiego na nadzwyczajnym zjeździe stowarzyszenia w październiku

1980 r. Cytaty te, zdaniem Kiełba, wybrane zostały tendencyjnie oraz błędnie opisane

jako wypowiedzi, które miały miejsce we wrześniu na zebraniu Podstawowej Organi-

zacji Partyjnej PZPR. Jak informował w raporcie funkcjonariusz SB: „Jednocześnie

Kiełb zobowiązał się przedstawić sprawę Komunikatu Prezesowi SDP – krok ten

może spowodować skompromitowanie W. Romanowskiego, a tym samym wyelimino-

wanie go z działalności MKZ NSZZ «Solidarność» w Koszalinie”33.

Szczęśliwie dla Romanowskiego sprawa miała finał inny, niż chciał tego planu-

jący kombinację operacyjną funkcjonariusz SB. Esbek na temat dalszego przebie-

gu sprawy informował: „W dniu 3 bm. uzyskałem wiadomość stwierdzającą, że na

ostatnim spotkaniu dziennikarzy z przedstawicielami «Solidarności» w Koszalinie

przewodniczący Oddziału SDP z Koszalina zarzucił rzecznikowi prasowemu MKZ

W. Romanowskiemu tendencyjne wykorzystywanie wypowiedzi Bratkowskiego. Kiełb

stwierdził, że o powyższym będzie musiał powiadomić szefa SDP w Warszawie. Za-

rzut Kiełba nie spotkał się z pełnym poparciem zebranych. Przyznali rację w sprawie

obowiązku uzgodnienia treści wypowiedzi z referującym (Bratkowskim), lecz co do

znaczenia i miejsca wypowiedzianych sądów uważają, że jest to mniej ważne. Zaak-

ceptowano, że w przyszłości podobne sprawy będą konsultowane z autorami prze-

noszonych i cytowanych treści”34. Plan odsunięcia Romanowskiego od działalności

w MKZ spalił zatem na panewce.

12 czerwca 1981 r. w Koszalinie odbyła się pierwsza tura I Wojewódzkiego Ze-

brania Delegatów NSZZ Solidarność. Ustalono sprawy organizacyjne oraz terminy

przyszłych wyborów do władz związku, które miały odbyć się podczas kolejnych tur

WZD – 3 i 17 lipca. Tuż przed wyborami SB przystąpiła do opracowania charaktery-

styk kandydatów. Wykorzystywano przy tym m.in. tygodnik „Sierpień ’80”, w którym

publikowano ich sylwetki wraz ze zdjęciami i krótkimi wypowiedziami. Poszczególne

tury WZD były „zabezpieczane” przez OZI35. SB posiadała bardzo szczegółowe infor-

macje na temat ich przebiegu. Dysponowano nawet stenogramami z obrad36.

32 Ibidem, t. 3, Szyfrogram do naczelnika Wydziału III Departamentu III „A” Ministerstwa Spraw We-

wnętrznych w Warszawie, Koszalin, 4 XII 1980 r., k. 73.

33 Ibidem, Informacja operacyjna, Koszalin, 2 XII 1980 r., k. 74

34 Ibidem, Notatka służbowa dot. MKZ NSZZ „Solidarność” w Koszalinie, Koszalin, 4 XII 1980 r.

35 Ibidem, t. 4 , Pismo zastępcy naczelnika Wydziału III „A” KW MO w Koszalinie, Koszalin, 1 VII 1981 r.,

k. 36.

36 Zob. ibidem, Streszczenie, b. m. i d., k. 54–58.

362

Szczególna mobilizacja bezpieki miała miejsce w okresie I Krajowego Zjazdu De-

legatów Solidarności (I KZD), który odbył się w Gdańsku w dwóch turach: 5–10 wrze-

śnia i od 26 września do 7 października 1981 r.37 Region „Pobrzeże” reprezentowali:

Zygmunt Bąk, Edward Dzimidowicz, Ryszard Frutczak, Jan Zieliński, Janusz Cywiń-

ski, Lubomira Repczyńska, Paweł Michalak, Marek Makowski, Stanisław Sajkowski,

Bronisław Śliwiński, Roman Tabisz, Piotr Pawłowski.

Plan ważniejszych kierunków działań operacyjnych w okresie I Zjazdu NSZZ So-

lidarność w Regionie Pobrzeże zakładał szereg działań wobec samych delegatów na

Zjazd, jak również działaczy pozostających w jego okresie na terenie województwa

i załóg poszczególnych przedsiębiorstw. Wskazany dokument precyzował plany SB

w kilku punktach (w akcję miał być przy tym zaangażowany nie tylko Wydział III „A”,

ale także Wydziały: II, III, IV, jak również jednostki Milicji Obywatelskiej): (1) Zbie-

ranie wszystkich informacji na temat działań delegatów na Zjazd w przerwie między

jego turami, jak i po jego zakończeniu (w miejscu pracy poszczególnych osób, jak

i poza nim); (2) Kontrola sytuacji we wszystkich strukturach w województwie, poczy-

nając od organizacji zakładowych na Kole Kombatantów przy Zarządzie Regionu „Po-

brzeże” kończąc; (3) Czytamy w dokumencie: „W czasie obrad I Krajowego Zjazdu

«Solidarności» należy się liczyć z aktywizacją w zakładach pracy zwolenników grup

antysocjalistycznych oraz działaniami wspierającymi grupy ekstremistyczne na Zjeź-

dzie. Należy w związku z tym zaktywizować współpracę z administracją i organizacja-

mi partyjnymi jednostek gospodarczych celem przeciwdziałania organizowaniu wie-

ców i spotkań delegatów z załogami w godzinach pracy oraz prowadzeniu innych akcji

popierających Zjazd”; (4) Wzmożona inwigilacja osób prezentujących najbardziej ra-

dykalne postawy w ramach związku; (5) Rozpoznanie nastrojów panujące w poszcze-

gólnych środowiskach w związku ze zjazdem; (6) Przeciwdziałania różnego rodzaju

akcjom sympatyków Solidarności wspierającym zjazd, jak manifestacje uliczne czy

akcje ulotkowe; (7) Odpowiednie służby milicyjne miały „wzmóc działania rozpo-

znawczo-prewencyjne i represyjne w stosunku do osób naruszających ład i porządek

publiczny”38.

W czasie trwania poszczególnych tur I KZD, jak również w przerwie między nimi,

bezpieka podejmowała szereg czynności związanych z realizacją powyższych planów.

Bardzo skrupulatnie zbierano dane na temat nastrojów w poszczególnych zakładach

czy komentarzy na temat przebiegu obrad. Działania SB nie ograniczały się jednak do

zbierania informacji. Przykładowo, jak czytamy w szyfrogramie do MSW z 29 wrze-

śnia, „w zakładach pracy kontynuowana jest praca operacyjna obliczona na obniżanie

autorytetu «Solidarności» w środowiskach robotniczych. Osobowe źródła informacji

37 Tak stwierdza Grzegorz Majchrzak: „«Operacyjna ochrona» I KZD była największą operacją SB między

sierpniem 1980 a grudniem 1981 roku. Próbowano wpłynąć na przebieg zjazdu, uchwalany przez związek

program i skład wybieranych władz krajowych. W jego trakcie na dużą skalę prowadzono tzw. działania

specjalne, w tym kolportowano sporządzone w MSW fałszywki”. Zob. idem, Bezpieka wobec „Solidarności” ,

http://www.rp.pl/artykul/89626.html[dostęp: 29 I 2011 r.]

38 AIPN Sz, 00107/85, t. 4, Plan ważniejszych kierunków działań operacyjnych w okresie I Zjazdu NSZZ

„Solidarność”, Koszalin, 3 IX 1981 r., k. 138–140.

363

otrzymały zadania rozpowszechniania wiadomości o kryminalnej przeszłości niektó-

rych działaczy związkowych”. Dalej z tego samego szyfrogramu dowiadujemy się tak-

że o dalekosiężnych planach SB wobec Solidarności w województwie koszalińskim:

„Opracowano plan działań operacyjnych mających na celu dezinformację środowisk

«Solidarności» na naszym terenie. W perspektywie zamierzamy doprowadzić do li-

kwidacji Zarządu Regionalnego wykorzystując m.in. istniejące już tendencje odśrod-

kowe, np. MKR-y w Połczynie Zdroju i Czaplinku opowiedziały się za współpracą

z Regionem Pomorza Zachodniego w Szczecinie. W tej sytuacji Region «Pobrzeże»

obejmuje obszar mniejszy niż województwo a więc nie posiada określonego statuto-

wo minimum terytorialnego”39. Pobrzeża oczywiście zlikwidować się nie dało, tego

rodzaju zamiary pokazują jednak doskonale, na czym polegała „ochrona”, którą SB

otaczała Solidarność.

Ciekawie przedstawia się również zadanie zlecone w przerwie pomiędzy pierwszą

a drugą turą I KZD TW ps. „Piotrowski”, członkowi Zarządu Komisji Zakładowej Soli-

darności w Zakładach Sprzętu Instalacyjnego „Polam” w Szczecinku. Miał on miano-

wicie wystąpić na zebraniu związkowym z propozycją opracowania uchwały z apelem

do uczestników zjazdu o ograniczenie się w jego pracach do spraw statutowych. Doku-

ment ten miał zawierać prośbę do innych komitetów zakładowych Związku o podjęcie

podobnych uchwał. Jeśli propozycja ta zostałaby przyjęta, zdaniem SB, związkowcy ze

Szczecinka mogliby zobowiązać swoich delegatów na zjazd (Zielińskiego i Śliwińskie-

go) do przedstawienia na nim treści owych uchwał40. Próby wpływania koszalińskiej

SB na przebieg zjazdu nie zakończyły się jednak osiągnięciem zamierzonego celu.

Bezpieka podejmowała ponadto działania mające na celu wpływanie na przebieg

spotkań delegatów na zjazd z Pobrzeża z załogami zakładów pracy. Starano się to ro-

bić m.in. przez wykorzystywanie kontaktów służbowych w kierownictwach poszcze-

gólnych przedsiębiorstw. Zobowiązywano przykładowo danego kierownika do prze-

prowadzenia przed tego rodzaju spotkaniem rozmowy z delegatem, który miał być

ostrzeżony o możliwości poniesienia konsekwencji „negatywnego” czy „wrogiego”

przebiegu spotkania41. Takie profilaktyczne rozmowy przeprowadzono m.in. z Roma-

nem Tabiszem z Zakładu Przemysłu Elektronicznego „Kazel” w Koszalinie i Edwar-

dem Dzimidowiczem z garbarni w Białogardzie. Przyniosły one oczekiwany skutek

– OZI donosiły, że np. Tabisz w czasie swojego wystąpienia transmitowanego przez

radiowęzeł zakładowy w zakładzie przedstawiał ogólnikowe informacje, które nie

odbiegały zasadniczo od oficjalnych komunikatów Solidarności z I KZD42. Bezpieka

inspirowała także konkretne działania swoich współpracowników. Na spotkaniach

39 Ibidem, Szyfrogram do naczelnika Wydziału III Departamentu III „A” Ministerstwa Spraw Wewnętrz-

nych w Warszawie, Koszalin, 29 IX 1981 r., k. 169.

40 Ibidem, Szyfrogram do naczelnika Wydziału III Departamentu III „A” Ministerstwa Spraw Wewnętrz-

nych w Warszawie, Koszalin, 21 IX 1981 r., k. 159.

41 Zob. m.in. ibidem, Szyfrogram do naczelnika Wydziału III Departamentu III „A” Ministerstwa Spraw

Wewnętrznych w Warszawie, Koszalin, 18 IX 1981 r., k. 153.

42 Ibidem, Ocena realizacji „Planu ważniejszych kierunków działań operacyjnych w okresie I Zjazdu NSZZ

„Solidarność”, Koszalin 13 X 1981 r., k. 75.

364

z delegatami na zjazd mieli oni np. zadawać pytania na temat finansów związku.

Próbowano również wywierać wpływ na ograniczenie frekwencji takich spotkań, roz-

powszechniając przez agentów informacje, że z uczestnictwa w nich płyną znikome

korzyści. Osiągano przy tym pewne efekty. Przykładowo na spotkanie Dzimidowicza

z pracownikami Zakładu Płyt Wiórowych w Karlinie z 800 członków zakładowej So-

lidarności zjawiło się zaledwie 50 osób43. W dokumencie podsumowującym działa-

nia bezpieki przeciwko Solidarności w okresie I KZD naczelnik Wydziału III „A” SB

KWMO w Koszalinie z zadowoleniem stwierdzał, że zakładane w planie przedsięwzię-

cia „zostały – przy współpracy zainteresowanych jednostek SB – zrealizowane”44.

W okresie bezpośrednio poprzedzającym wprowadzenie stanu wojennego sporo

pracy koszalińska SB włożyła w przygotowanie działań, z których ostatecznie władze

się wycofały. Chodzi mianowicie o utworzenie fasadowej, posłusznej władzom Soli-

darności. W skład związku, który po 13 grudnia 1981 r. planowały przez pewien czas

utworzyć władze, dla uwiarygodnienia mieli wejść ludzie obecni także w „prawowi-

tych” strukturach związkowych, pozytywnie oceniani przez władze. SB w wojewódz-

twie koszalińskim przygotowała szczegółowe listy działaczy wraz z charakterystykami,

którzy mieliby zająć poszczególne funkcje w fasadowym związku. Ostatnia, zweryfi-

kowana, po ostatecznych poprawkach lista nosi datę 11 grudnia 1981 r. W zamyśle

bezpieki na czele marionetkowego Zarządu Regionu Pobrzeże stanąć miał pracownik

ZPE Kazel w Koszalinie Florian Zahradnik. W jego charakterystyce czytamy: „Wymie-

niony od szeregu lat pracuje na kierowniczych stanowiskach wymagających ciągłego

kontaktu z załogą. Cieszy się autorytetem wśród współpracowników, pozytywnie oce-

niany jest przez dyrekcję zakładu. Posiada duże zdolności organizatorskie”45. Na prze-

wodniczących poszczególnych oddziałów Zarządu Regionu typowani byli natomiast:

Roman Tabisz (oddział w Koszalinie; w jego charakterystyce stwierdzano, że na spo-

tkaniach z załogami poszczególnych zakładów jako delegat na I KZD prezentował po-

gląd, że „«Solidarność» powinna zostać wyłącznie związkiem zawodowym”), Marian

Korkus (oddział ZR w Szczecinku), Henryk Werner (Kołobrzeg), Wiesław Kamiński

(Białogard), Stanisław Barański (Złocieniec), Wiktor Kwiecień (Czaplinek), Tadeusz

Małecki (Świdwin), Ryszard Lachowicz (Drawsko Pomorskie), Maria Domżalska (Dar-

łowo)46. Jak stwierdza Andrzej Paczkowski, z planu stworzenia fasadowej Solidarno-

ści zrezygnowano prawdopodobnie w połowie stycznia 1982 r., czego przyczyną była

m.in. obawa, czy tego rodzaju struktura faktycznie byłaby sterowalna i posłuszna woli

władz47.

43 Ibidem, Szyfrogram do naczelnika Wydziału III Departamentu III „A” Ministerstwa Spraw Wewnętrz-

nych w Warszawie, Koszalin, 24 IX 1981 r., k. 162.

44 Ibidem, Ocena realizacji „Planu ważniejszych kierunków działań operacyjnych w okresie I Zjazdu NSZZ

«Solidarność»”, Koszalin, 13 X 1981 r., k. 180.

45 Ibidem, t. 1, Informacja dla naczelnika Wydziału III Departamentu III „A” Ministerstwa Spraw We-

wnętrznych w Warszawie, Koszalin, 11 XI 1981 r., k. 279.

46 Ibidem, k. 279–282.

47 A. Paczkowski, op. cit., s. 293.

365

12 grudnia 1981 r. około godziny 15.45 z gmachu MSW w Warszawie do poszcze-

gólnych komend wojewódzkich milicji obywatelskiej, w których mieściły się również

struktury SB, zaczęły spływać szyfrogramy zaczynające się od stwierdzenia: „Ogła-

szam hasło Synchronizacja”. Dalej padały kryptonimy poszczególnych akcji, które po-

łączone siły milicji, wojska i SB rozpocząć miały w nadchodzących godzinach48. Były

to m.in. akcje o kryptonimach „Jodła” i „Klon”. Pierwsza polegała na przeprowadzeniu

aresztowań działaczy Solidarności na terenie całego kraju, których władza uważała

za zagrożenie. Zostali oni osadzeni w ośrodkach internowania rozsianych po całej

Polsce. Z kolei w ramach akcji „Klon” przeprowadzono setki rozmów ostrzegawczych

ze związkowcami, którzy pozostali na wolności, a wobec których istniało podejrzenie,

że mogą być prowodyrami oporu społecznego. Działania w ramach „Klonu” miały

w głównej mierze charakter prewencyjny, jednak kładziono również nacisk na pozy-

skiwanie wytypowanych związkowców do współpracy, co w niektórych przypadkach

się udawało.

Na terenie województwa koszalińskiego akcja „Jodła” przebiegła bez większych

przeszkód. Naczelnik Wydziału III „A” KWMO w Koszalinie meldował swojemu

przełożonemu w Warszawie o całkowitym zaskoczeniu działaczy Solidarności, unie-

możliwieniu dalszej działalności związkowej oraz braku możliwości korzystania

przez osoby pozostające na wolności ze środków poligraficznych49. Wydział V KWMO

w Koszalinie objął akcją „Jodła” 19 osób, wśród nich było m.in. 6 byłych delegatów

na I KZD oraz 9 etatowych pracowników związku. Do współpracy pozyskano 5 osób,

w tym 1 byłego delegata na zjazd, 2 przewodniczących terenowych Oddziałów Za-

rządu Regionu Pobrzeże w Koszalinie, a także 2 zakładowych działaczy związku. Do

4 stycznia 1982 r. zwolniono z ośrodków internowania 9 osób. Z kolei akcją „Klon”

w województwie koszalińskim objęto 41 działaczy, którzy próbowali protestować prze-

ciwko wprowadzeniu stanu wojennego i internowaniom. W czasie rozmów ostrze-

gawczych pozyskano do współpracy 5 przedstawicieli zakładowych ogniw związku50.

W wyniku przeprowadzenia akcji „Klon” i „Jodła” SB rozbiła struktury Solidarności

Regionu Pobrzeże oraz zapobiegła wystąpieniom protestacyjnym na masową skalę.

Jedynie 14 grudnia 1981 r. w Zakładzie Zespołów Elektronicznych Unitra-Unitech

w Białogardzie 160 pracowników na 1 085 zatrudnionych podjęło strajk okupacyjny

pod hasłem „wolności i chleba” – został on jednak bardzo szybko zlikwidowany51.

13 grudnia 1981 r., po wielu miesiącach „podjazdowej” walki z NSZZ Solidarność,

spełniły się oczekiwania wielu funkcjonariuszy resortu – władze wydały rozkaz do

rozpoczęcia otwartej wojny ze związkiem.

48 Ibidem, s. 270–271.

49 AIPN Sz, 00107/85, t. 2, Informacja dla naczelnika Wydziału III Departamentu III „A” Ministerstwa

Spraw Wewnętrznych w Warszawie, Koszalin, 4 I 1982 r., k. 96–100.

50 Ibidem, k. 101–108.

51 Ibidem, t. 4, Szyfrogram do naczelnika Wydziału I, II i III Departamentu V Ministerstwa Spraw We-

wnętrznych w Warszawie, Koszalin, 20 XII 1981 r., k. 222–223.

366

PrzemySŁAw ruchlewSki

Dziennikarze państw zachodnich w sierpniu 1980 r.

w Stoczni Gdańskiej w optyce SB

Peerelowskie służby specjalne od samego początku istnienia inwigilowały obcokra-

jowców (w tym przypadku dziennikarzy państw kapitalistycznych). W mniemaniu

funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa każdy cudzoziemiec był potencjalnym szpie-

giem, dlatego też intensywność prowadzenia obserwacji była wysoka.

Kontrolą odwiedzających Polskę dziennikarzy państw zachodnich zajmował się

Departament II Służby Bezpieczeństwa1, a dokładniej Wydział VII2. W interesującym

nas okresie na czele „dwójki” stał gen. Władysław Pożoga (1973–1980). W okresie

strajków sierpniowych z 1980 r. „opiekę” nad korespondentami zachodnimi roztoczyli

pracownicy najliczniejszego Wydziału II SB w Gdańsku, na etacie którego pracowało

aż 105 funkcjonariuszy, nie licząc kierownictwa3. W czasie sierpniowych strajków na

czele Wydziału II SB w Gdańsku stał płk Włodzimierz Kreft oraz jego zastępcy: mjr

Bronisław Jordan, mjr Antoni Cierluk, mjr Wincenty Dębicki, kpt. Henryk Łapuszek.

Podczas strajków w stoczni funkcjonariusze „dwójki” oddelegowani byli dla potrzeb

Wydziału III. Z akt wynika, iż służbę w omawianym czasie pełnili z Wydziału II: Jerzy

Dulski, Andrzej Grubba, Adam Wesołek, Aleksander Lipiec, Kornel Gdaniec, Henryk

Hryciak, Jerzy Chomicz, Janusz Sulikowski, Wojciech Olejniczak, Kazimierz Redziń-

ski, Władysław Kowalczyk, Wojciech Bruss, Stanisław Nowakowski, Jerzy Galus4, plut.

Sylwester Nowinowski, ppor. Kazieierz Siuda, ppor. Zdzisław Grabowski, st. szer. Ry-

szard Niski, st. kpr. Tadeusz Szulc, sierż. Andrzej Świerczyński, plut. Jan Trzaskoś,

kpr. Krzysztof Urban, st. szer. Andrzej Stefaniak, kpr. Edmund Komacki, st. kpr. Kry-

stian Markowski, plut. Jan Michalski, plut. Roman Dorawa, st. szer. Janusz Duszyński,

st. kpr. Mirosław Barczak, kpr. Sławomir Maj, ppor. Jarosław Żuchowski, st. kpr. Ma-

1 Kontrwywiad był częścią SB. Po reformie Czesława Kiszczaka oficjalnie rozdzielono MSW na SB, Służbę

Wywiadu i Służbę Kontrwywiadu, jednakże były to rozwiązania fikcyjne. Faktycznie nadal służby te były ze

sobą ściśle powiązane.

2 Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3: 1975–1990, pod red. P. Piotrowskiego, Warszawa

2008, s. 24.

3 Aparat bezpieczeństwa w województwie gdańskim w latach 1945– 1990. Obsada stanowisk kierowniczych. Infor-

mator, pod red. M. Węglińskiego, Gdańsk 2010, s. 26.

4 AIPN BY, 0046/364/1, Pismo zastępcy naczelnika Wydziału II KW MO w Gdańsku kpt. Henryka Łapusz-

ka, 16 VII 1980 r.

367

rek Jurek, ppor. Michał Gabryszuk, kpr. Marek Parol5, kpr. Kownacki, st. szer. Janusz

Duszyński, kpr. Marek Jurzec, kpr. Mirosław Barczak, kpr. Sławomir Maj, por. Andrzej

Grubba, kpr. Edmund Komacki, st. szer. Andrzej Stefaniak, kpt. Krzysztof Urbaniak,

por. Jerzy Galus, plut. Jerzy Michalski, plut. Roman Dorawa, ppor. Kazimierz Siuda,

plut. Sylwester Nowinowski, por. Franciszek Lubiejewski, st. kpr. Tadeusz Szulc, por.

Eugeniusz Stańczak6.

W okolicach bramy stoczniowej nr 2 esbecja ustawiła stałe grupy patrolowe. Ich

skład był zazwyczaj sześcioosobowy. Grupy złożone były z funkcjonariuszy Wydzia-

łów II, III oraz IIIA. Oto przykładowy skład grupy: 16 sierpień w godzinach 8.00–

12.00: por. S. Nicer – Wydział III, st. szer. W. Lewandowski – Wydział III, kpt. B. Żu-

rawski – Wydział III A, st. kpr. M. Parol – Wydział II, st. kpr. M. Barczak – Wydział

II; 16 sierpień w godz. 12.00–16.00: ppor. S. Winiszewski – Wydział III, st. szer. M.

Raszewski – Wydział III, ppor. Z. Grabowski – Wydział II, kpr. S. Maj – Wydział II,

ppor. K.Siuda – Wydział II, ppor. M. Gabryszuk; 16 sierpień w godz. 16.00–20.00: por.

J. Zamorowski – Wydział III, por. J. Berezowski – Wydział III, por. A. Grubba – Wy-

dział II, A. Wesołek – Wydział II, plut. R. Dorawa – Wydział II, plut. J. Michalski

– Wydział II; 16 sierpień w godz. 20.00–24.00: sierż. F. Skierka – Wydział III, por.

J. Roztropiński – Wydział III, por. K. Gdaniec – Wydział II, por. H. Hryciak – Wydział

II, st. sierż. R. Niski – Wydział II, pchor. A. Świerczyński – Wydział II.

W ramach akcji „Lato ‘80”7 w KW MO w Gdańsku opracowano Plan działania

Służby Bezpieczeństwa Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w Gdańsku

w związku z zagrożeniem bezpieczeństwa i porządku publicznego w mieście, zawie-

rający określone dyrektywy względem odpowiednich wydziałów SB. Najwięcej miej-

sca ze względów oczywistych poświęcono zadaniom przeznaczonym dla wydziałów

III SB oraz III A SB. W sposób następujący określono zadania Wydziału III SB: „Or-

ganizuje rozpoznanie środowisk twórczych, naukowych, studenckich, dziennikarzy,

zwalczanie dywersji ideologiczno-politycznej oraz rozpracowuje elementy antysocja-

listyczne KSS KOR, ROPCiO i RMP w celu uzyskania wyprzedzających informacji

o zjawiskach powodujących zagrożenie porządku publicznego8”. Z kolei działania

Wydziału III A SB sprowadzały się do „aktywnego rozpoznania i operacyjnej ochrony

kluczowych obiektów i wojewódzkich kompleksów gospodarki żywnościowej, handlu

wewnętrznego, transportu, gospodarki komunalnej i budownictwa9”.

5 Ibidem. Pismo zastępcy naczelnika Wydziału II KW MO w Gdańsku mjr. Antoniego Cierluka, 16 VIII

1980 r.

6 Ibidem. Pismo zastępcy naczelnika Wydziału II KW MO w Gdańsku mjr. Antoniego Cierluka, 18 VIII

1980 r.

7 Zob. szerzej: P. Raina, M. Zbrożek, Operacja „Lato-80” – preludium stanu wojennego, dokumenty MSW

1980-1981, Pelplin 2003.

8 AIPN Gd, 0046/364/1, Plan działania Służby Bezpieczeństwa Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatel-

skiej w Gdańsku w związku z zagrożeniem bezpieczeństwa i porządku publicznego w mieście sporządzony

przez zastępcę Komendanta Wojewódzkiego MO ds. SB w Gdańsku płk. Władysława Jaworskiego, 19 VIII

1980 r.

9 Ibidem .

368

Obie jednostki były ze sobą ściśle powiązane, a ich akcje skoordynowane. Oczywi-

ście wszystkie piony aparatu bezpieczeństwa były ze sobą w pewien sposób scemen-

towane, łączyło ich przecież jedno główne zadanie – eliminacja wrogich (w szerokim

twego słowa znaczeniu) sił zagrażających „ludowej ojczyźnie”. Taka sytuacja panowała

także w Wydziale II SB. Właściwie wszystkie cele postawione pracownikom „dwój-

ki” były nastawione na współpracę z Wydziałami III i III A SB. Kluczowym zamie-

rzeniem Wydziału II SB w Gdańsku była kontrola pracowników przedstawicielstw

państw kapitalistycznych, dziennikarzy, cudzoziemców przebywających na terenie

województwa gdańskiego. Powyższe cele realizowane były w oparciu o kontrwywia-

dowczy plan zabezpieczenia terenu i zadań nakreślonych w planach sztabu KW MO

na tzw. „okres poważnego zagrożenia”. Punkt drugi wspomnianego planu działania

charakteryzujący zadania Wydziału II odnosił się bezpośrednio do przedstawicieli

mediów państw kapitalistycznych: „nasilić kontrolę wobec dziennikarzy z krajów ka-

pitalistycznych przyjeżdżających na teren Trójmiasta, w celu utrudnienia zdobywania

informacji dla zachodniej prasy i wrogich rozgłośni radiowych, wykorzystując dostęp-

ne środki pracy operacyjnej10”.

Kontrola dziennikarzy państw zachodnich nie należała do najtrudniejszych. Każdy

bowiem przekraczający granicę polską cudzoziemiec był właściwie traktowany jako

potencjalny szpieg, więc jego obserwacja było dla aparatu bezpieczeństwa czymś na-

turalnym (dotyczyło to również osób z krajów socjalistycznych). We współpracy z Wy-

działem Paszportów, pionami odpowiedzialnymi za wywiadowcze techniki operacyjne

– pionem „B” (obserwacja zewnętrzna, w tym przypadku kontrola hoteli), pionem „W”

(perlustracja korespondencji), pionem „T” (obsługującym sprzęt operacyjno-technicz-

ny, np. urządzenia do prowadzenia obserwacji, nasłuchu, rejestracji wizji i fonii itp.)

– kontrolowano wszelkie poczynania prowadzone ze strony dziennikarzy państw za-

chodnich. Rzeczowe środki pracy operacyjnej byłyby mało użyteczne bez osobowych

źródeł informacji (od kontaktów operacyjnych i służbowych po tajnych współpracow-

ników), których siatka agenturalna podczas strajku sierpniowego była rozbudowana.

Plan wskazywał także na współpracę ze wszystkimi jednostkami KW MO w Gdań-

sku i Gdyni. Nagminne w czasie strajku było zatrzymywanie przez Wydział Ruchu

Drogowego MO i kontrola samochodów, którymi przemieszczali się dziennikarze zza

zachodniej granicy. Nakazano także współdziałać z organami WOP i WSW. Wpro-

wadzono dwunastogodzinny, dwuzmianowy system pracy we wszystkich wydzia-

łach. Położono nacisk na zbieranie i przetwarzanie informacji o nastrojach i sytuacji

w miejscach strajkowych. Na bieżąco należało informować członków wojewódzkiej

instancji PZPR o panującej sytuacji.

Dość szybko dziennikarze z państw zachodnich znaleźli się w Stoczni Gdańskiej.

Wynikało to z prostej przyczyny – w tym samym czasie w Sopocie odbywał się między-

narodowy festiwal muzyczny. Duże znaczenie miało szybkie poinformowanie przez

10 AIPN Gd, 0046/364/1, Plan działania Służby Bezpieczeństwa Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatel-

skiej w Gdańsku w związku z zagrożeniem bezpieczeństwa i porządku publicznego w mieście sporządzony

przez zastępcę komendanta Wojewódzkiego MO ds. SB w Gdańsku płk. Władysława Jaworskiego, 19 VIII

1980 r.

369

Alinę Pienkowską, Jacka Kuronia, który przekazał informację o strajku w Gdańsku

Radio Wolnej Europie już 14 sierpnia. Od 15 sierpnia zachodni dziennikarze prze-

prowadzali rozmowy z przywódcami społecznej rewolty. Pierwsza wzmianka na ten

temat pojawiła się w raportach SB dzień później. Była to notatka z obserwacji bramy

nr 2 Stoczni Gdańskiej z 16 sierpnia, w której czytamy m.in., że „pułkownik Konarski

z WSW uzyskał niesprawdzoną informację, że Walentynowicz udzieliła wywiadu re-

porterom (przyp. Francuskim)11”.

Informacje na temat przedstawicieli zagranicznych mass mediów pochodzą z mel-

dunków do oficerów dyżurnych gabinetu MSW w Warszawie sporządzanych przez

zastępców KW MO ds. SB w Gdańsku płk. płk. Władysława Jaworskiego i Sylwestra

Paszkiewicza, a także: pism naczelnika Wydziału II SB w Gdańsku ppłk. W. Krefta do

naczelnika Wydziału VII Departamentu II MSW w Warszawie ppłk. I. Gardockiego,

dziennych komunikatów z przeprowadzonych obserwacji obiektu „Brama 2” sporzą-

dzanych przez zastępcę naczelnika Wydziału „B” w Gdańsku kpt. Jana Nyka kierowa-

nych do KW MO w Gdańsku. Pozostałe wiadomości pochodzą z doniesień tajnych

współpracowników.

W okresie sierpniowego strajku na terenie Trójmiasta przebywało około 200 dzien-

nikarzy państw zachodnich, wliczając w tę liczbę także ekipy pomocnicze. Dzień po

dniu, w meldunkach wysyłanych do Warszawy, funkcjonariusze SB określali liczę

dziennikarzy państw kapitalistycznych. Poniżej przykłady.

Z dnia 18 sierpnia: „W zakresie kontrwywiadowczej ochrony terenu stwierdzono

dalszy wzrost zainteresowania wydarzeniami ze strony dziennikarzy państw kapitali-

stycznych. W ciągu minionej doby na terenie Trójmiasta przebywało 25 dziennikarzy,

którzy docierali do Komitetów Strajkowych i działaczy zorganizowanych elementów

antysocjalistycznych przebywających w poszczególnych zakładach produkcyjnych.

Z braku połączeń telekomunikacyjnych z Warszawa wyjeżdżają oni poza teren wo-

jewództwa gdańskiego skąd przekazują informacje do swoich agencji […] Wszystkie

jednostki organizacyjne Służby Bezpieczeństwa i MO aktywnie realizują zadania wy-

nikające z sytuacji polityczno-operacyjnej województwa, zmierzające do zapewnienia

jak najkorzystniejszego stanu bezpieczeństwa i porządku publicznego12”. Z dnia 25

sierpnia: „Dla informacji podaję, że aktualnie w Trójmieście przebywa 116 dziennika-

rzy i 12 ekip radiowo telewizyjnych państw zachodnich w tym 28 dziennikarzy RFN13”.

Z dnia 30 sierpnia: „Stwierdzono, że ilość ich [dziennikarzy – dop. aut.] uległa zmie-

szeniu – w dniu dzisiejszym przebywało w Trójmieście 120 dziennikarzy państw za-

chodnich w tym 29 RFN oraz 12 ekip radiowo-telewizyjnych14”.

11 AIPN Gd, 0046/346/1, Informacje różne, 16 VIII 1980 r., k. 30.

12 AIPN Gd, 0207/2, Informacja sytuacyjna sporządzona przez zastępcę komendanta wojewódzkiego MO

ds. SB w Gdańsku płk. Sylwestra Paszkiewicza do dyrektora Gabinetu MSW w Warszawie, 18 VIII 1980 r.

13 AIPN Gd, 0207/2, Informacja sytuacyjna sporządzona przez zastępcę komendanta wojewódzkiego MO

ds. SB w Gdańsku płk. Sylwestra Paszkiewicza do dyrektora Gabinetu MSW w Warszawie, 25 VIII 1980 r.

14 AIPN Gd, 0207/2, Informacja sytuacyjna sporządzona przez zastępcę komendanta wojewódzkiego MO

ds. SB w Gdańsku płk. Sylwestra Paszkiewicza do dyrektora Gabinetu MSW w Warszawie, 30 VIII 1980 r.

370

W oparciu o materiały wytworzone przez „aparat bezpieczeństwa” w Gdańsku

możliwe jest podanie przybliżonej liczby dziennikarzy przebywających na terenie

Trójmiasta w czasie trwania strajku: 18 sierpień – 25 dziennikarzy, 19 sierpień – 50

dziennikarzy (w innym zestawieniu wymieniana jest liczba 60 dziennikarzy), 20 sier-

pień – 53 dziennikarzy, 21 sierpień – 85 dziennikarzy, 22 sierpień – 70 dziennikarzy,

23 sierpień – 94 dziennikarzy, 24 sierpień – 107 dziennikarzy, 25 sierpień – 116 dzien-

nikarzy i 12 ekip radiowo-telewizyjnych, 27 sierpień – 131 dziennikarzy i 12 ekip ra-

diowo-telewizyjnych, 28 sierpień – 147 dziennikarzy i 13 ekip radiowo-telewizyjnych,

29 sierpień – 140 dziennikarzy i 12 ekip radiowo-telewizyjnych, 30 sierpień – 120

dziennikarzy i 12 ekip radiowo-telewizyjnych, 31 sierpień – 121 dziennikarzy i 12 ekip

radiowo-telewizyjnych15.

Zestawienia te były dość ogólne, nie wymieniano z jakich krajów czy też jakie sta-

cje radiowe, telewizyjne, agencje informacyjne reprezentowali dziennikarze. Wyjątek

stanowili dziennikarze z RFN, których zawsze wymieniano w zestawieniach: „Na tere-

nie Trójmiasta, a w szczególności Gdańska aktualnie przebywa około 85 dziennikarzy

w tym 25 z RFN16. Sytuacja w Trójmieście, przebieg i efekty rozmów MKS z KRz, dal-

sze plany i zamierzenia MKS pozostają nadal w Centrum zainteresowania przedsta-

wicieli środków masowego przekazu państw kapitalistycznych, których ilość w dniu

dzisiejszym wzrosła do 147, w tym 35 z RFN. W Trójmieście działa również 13 ekip

radiowo telewizyjnych państw zachodnich17”.

Wynikało to z ogólnych założeń polityki państwowej traktującej RFN jako jednego

z głównych wrogów ideologicznych, sięgającej jeszcze w latach 80-tych do retoryki

propagandy czasów stalinowskich o zagrożeniu płynącym z Niemiec Zachodnich. Za-

interesowanie dziennikarzami zachodnioniemieckimi brało się także z faktu, iż sta-

nowili oni największą grupę. Zachował się jeden dokument, który może przybliżyć

skład narodowościowy dziennikarzy państw kapitalistycznych. Wynika z niego, iż 24

sierpnia na terenie Trójmiasta przebywało 107 przedstawicieli mass mediów repre-

zentujących następujące kraje: „RFN – 27 dziennikarzy, Finlandia – 22 dziennikarzy,

Szwecja – 20 dziennikarzy, Wielka Brytania – 11 dziennikarzy, Austria – 6 dziennika-

rzy, USA – 6 dziennikarzy, Włochy – 3 dziennikarzy, Dania – 3 dziennikarzy, Francja

– 3 dziennikarzy, Szwajcaria – 3 dziennikarzy, Holandia – 1, Hiszpania – 1, Grecja – 1,

Belgia – 118”.

Na uwagę zasługuje liczebność ekip reporterskich z Finlandii i Szwecji. Z kilku

dokumentów można wyłowić fakty związane z przynależnością reporterów do danych

stacji radiowych, telewizyjnych czy też agencji informacyjnych. Oto przykłady: „W za-

kresie kontrwywiadowczego zabezpieczenia terenu prowadzono aktywne działania

15 Zestawienie własne w oparciu o dokumenty z teczek IPN Gd, 0207/02 oraz IPN Gd, 0046/346/1.

16 AIPN Gd, 0207/2, Informacja sytuacyjna sporządzona przez zastępcę komendanta wojewódzkiego MO

ds. SB w Gdańsku płk. Sylwestra Paszkiewicza do dyrektora Gabinetu MSW w Warszawie, 21 VIII 1980 r.

17 AIPN Gd, 0207/2, Informacja sytuacyjna sporządzona przez zastępcę komendanta wojewódzkiego MO

ds. SB w Gdańsku płk. Sylwestra Paszkiewicza do dyrektora Gabinetu MSW w Warszawie, 28 VIII 1980 r.

18 AIPN Gd, 0046/364/1, Pismo zastępcy naczelnika Wydziału II KW MO w Gdańsku kpt. Henryka Łapusz-

ka do naczelnika Wydziału VII Departamentu II MSW ppłk. I. Gardockiego, 24 VIII 1980 r.

371

rozpoznawcze ze szczególnym uwzględnieniem dziennikarzy państw kapitalistycz-

nych, których aktualnie przebywa nas naszym terenie około 50, w tym ekipa BBC,

grupa telewizyjno-prasowa szwedzka, fotoreporterzy agencji francuskich SIGMA

i GAMMA, przedstawiciel DIE PRESSE, wiedeński korespondent «Le Monde» oraz

około 6 przedstawicieli prasy i telewizji zachodnioniemieckiej [...]. W dniu dzisiej-

szym zapowiedzieli przyjazd do Gdańska 4 dziennikarze włoscy oraz korespondent

«ROUTERA» z Londynu 19. W tej liczbie dziennikarzy znajdują się w Gdańsku nastę-

pujące ekipy TV i filmowe: LIDDELL z Wielkiej Brytanii, PETER GATTER – II pro-

gram TV RFN, ROLF SOEDEBERG – II program ze Szwecji, Ekipa filmowa ARNU

RATTAY z RFN, I program TV szwedzkiej20”.

Nie sposób wymienić wszystkich ekip, które zostały oddelegowane do Polski w cza-

sie sierpniowych strajków. Oprócz tych największych i najbardziej znanych agencji

prasowych i telewizyjnych pojawili się także reprezentanci mniejszych stacji. Wyda-

rzenia, które rozgrywały się w Trójmieście, a nawet w całym bloku komunistycznym,

elektryzowały świat i każda szanująca się agencja nie mogła pozwolić sobie na brak jej

przedstawiciela. Wspomniałem wcześniej o festiwalu muzycznym w Sopocie. Wielu

dziennikarzy przyjechało specjalnie na ten konkurs, lecz słysząc co dzieje się dziesięć

kilometrów dalej, w Stoczni Gdańskiej, wybierało właśnie to przełomowe wydarzenie:

„W ciągu minionej doby w zainteresowaniu dziennikarzy i korespondentów państw

kapitalistycznych pozostawała nadal sytuacja społeczno-polityczna województwa.

Ustalono, że aktualnie przebywa na naszym terenie 53 dziennikarzy z państw zachod-

nich, w tym 23 z RFN. W grupie tej znajduje się 14 dziennikarzy państw kapitalistycz-

nych, którzy przyjechali na IV Festiwal Interwizji Sopot ‘80”21. „Aktualnie na terenie

Trójmiasta przebywa około 85 dziennikarzy w tym 25 z RFN. Stwierdzono, że nie-

którzy dziennikarze akredytowani formalnie przy Biurze Organizacyjnym Festiwalu

faktycznie przyjechali w zupełnie innym celu22”. Funkcjonariusze SB podkreślali w ra-

portach, iż dziennikarze nie słuchają piosenek, tylko wolą relacjonować wydarzenia ze

strajku w Stoczni. Wartym odnotowania jest fakt, że podczas IV Festiwalu Interwizji

„Sopot ‘80” nie wręczono nagrody dziennikarzy. Powód był prozaiczny – większość

reporterów akredytowanych przy festiwalu przebywała w Gdańsku23.

Obawiając się szczegółowych kontroli na granicy oraz możliwości nieotrzymania

akredytacji, wielu dziennikarzy przyjeżdżało na Wybrzeże prywatnie, w celach tury-

stycznych. Wydział II informował również o takich osobach: „Aktualnie w Gdańsku

znajduje się 94 dziennikarzy zachodnich, w tym 27 z RFN. Dalszych 5 zamierza przy-

19 AIPN Gd, 0207/2, Informacja sytuacyjna sporządzona przez zastępcę komendanta wojewódzkiego MO

ds. SB w Gdańsku płk. Sylwestra Paszkiewicza do dyrektora Gabinetu MSW w Warszawie, 19 VIII 1980 r.

20 AIPN Gd, 0046/364/1, Pismo zastępcy naczelnika Wydziału II KW MO w Gdańsku kpt. Henryka Łapusz-

ka do naczelnika Wydziału VII Departamentu II MSW ppłk. I. Gardockiego, 24 VIII 1980 r.

21 AIPN Gd, 0207/2, Informacja sytuacyjna sporządzona przez zastępcę komendanta wojewódzkiego MO

ds. SB w Gdańsku płk Sylwestra Paszkiewicza do dyrektora Gabinetu MSW w Warszawie, 20 VIII 1980 r.

22 AIPN Gd, 0207/2, Informacja sytuacyjna sporządzona przez zastępcę komendanta wojewódzkiego MO

ds. SB w Gdańsku płk. Sylwestra Paszkiewicza do dyrektora Gabinetu MSW w Warszawie, 21 VIII 1980 r.

23 W. Kowalski, Sopocki Sierpień 80, Sopot 2010, s. 14.

372

jechać w ciągu dnia dzisiejszego. Ze źródeł operacyjnych uzyskano informację, że

niektórzy dziennikarze przyjeżdżają nieoficjalnie w charakterze turystów. Pobyt taki

stwarza im możliwość swobodnego poruszania się po terenie i penetracji interesują-

cych ich obiektów i okolic24”.

Informacje o dziennikarzach były przekazywane także przez pracowników opera-

cyjnych SB, którzy w ramach sprawy operacyjnej obserwacji o kryptonimie „Brama”

ewidencjonowali praktycznie wszystko, co działo się w rejonie bramy stoczniowej nr 2.

Funkcjonariusze Wydziału „T” zainstalowali w budynkach okalających wejście na te-

ren stoczni całodobowe punkty obserwacyjne posiadające specjalistyczne mikrofony

i aparaty fotograficzne. Z punktów obserwacyjnych esbecy rejestrowali wszystkie pu-

bliczne wypowiedzi osób „pozostających w zainteresowaniu SB”, ich wejścia i wyjścia

do stoczni, spisywano numery rejestracyjne samochodów wjeżdżających na tereny

stoczniowe: „17 VIII, godz. 19.40 – źródło – Zdunek – o godz. 19.10 pod bramą nr 2

podjechał MERCEDES belgijski o rejestr. EAT–675. Wyszło dwóch mężczyzn z kame-

rami (wg naszych pracowników miały zasłonięte przesłony) Byli około 15 minut. Na

stocznię nie wchodzili – poinformowano Wydział II i III A”25. „21 VIII, godz. 20.45

– źródło – Chomicz Wydział II – Pod bramą stoczni byli reporterzy telewizyjni praw-

dopodobnie amerykańskiej lub angielskiej (szczegółów nie można ustalić bo są trud-

ności z bezpośrednim podejściem)”26. „W tym samym czasie [tj. o godz. 9.00] przed

bramę podjechał samochód osobowy marki «Rover» (nr rej. IWA-01-05), z którego

wysiadło 3 mężczyzn i weszło na teren Stoczni. Posiadali przy sobie sprzęt fotogra-

ficzny i magnetofon a przedstawili się jako korespondenci BUNDESTELEWIZJON

(…). O godz. 10.35 z ul. Doki odjechał samochód IWA-01-05 z reporterami z Bundeste-

telewizji w kierunku Centrum”27.

Prowadzono nasłuch megafonów zakładowych, podsłuchiwano rozmowy stocz-

niowców prowadzone przez radioodbiorniki krótkofalowe: „O godz. 8.35 trzykrotnie

nadano komunikaty, aby osoby znające język angielski, niemiecki i francuski zgłosi-

ły się do prowadzenia rozmów z dziennikarzami zachodnimi28. O godz. 16.00 przez

głośniki poinformowano, że stocznię odwiedziło 20 korespondentów zagranicznych

i prosi się osoby znające języki niemiecki i angielski aby weszły do zakładu29. 16 VIII,

godz. 23.34 – źródło «Hak» – A[leksander] H[All] udzielił w swoim mieszkaniu wywia-

24 AIPN Gd, 0207/2, Informacja sytuacyjna sporządzona przez zastępcę komendanta wojewódzkiego MO

ds. SB w Gdańsku płk. Sylwestra Paszkiewicza do dyrektora Gabinetu MSW w Warszawie, 23 VIII 1980 r.

25 AIPN Gd, 0046/364/1, Informacje różne, 17 VIII 1980 r., k. 39.

26 AIPN Gd, 0046/364/1, Informacje różne, 21 VIII 1980 r., k. 69.

27 AIPN Gd, 0046/364/1, Komunikat z przeprowadzonej obserwacji obiektu kryptonim „Brama” w dniu

18 VIII 1980 r. od godz. 6. 00 do godz. 6. 00 dnia 19 VIII 1980 r. sporządzony przez zastępcę naczelnika

Wydziału „B” SB KWMO w Gdańsku mjr. J. Nyka, 22 VIII 1980 r.

28 AIPN Gd, 0046/364/1, Komunikat z przeprowadzonej obserwacji obiektu kryptonim „Brama” w dniu

21 VIII 1980 r. od godz. 6. 00 do godz. 6. 00 dnia 22 VIII 1980 r. sporządzony przez zastępcę naczelnika

Wydziału „B” SB KWMO w Gdańsku mjr. J. Nyka, 25 VIII 1980 r.

29 AIPN Gd 0046/364/1, Komunikat z przeprowadzonej obserwacji obiektu kryptonim „Brama” w dniu 17

VIII 1980 r. od godz. 6.00 do godz. 6.00 dnia 18 VIII 1980 r. sporządzony przez zastępcę naczelnika Wydzia-

łu „B” SB KWMO w Gdańsku mjr. J. Nyka, 22 VIII 1980 r.

373

du dziennikarzowi francuskiemu «Le Monde». Mówił na temat: sytuacji w stoczniach,

nastrojach wśród robotników, przedstawił stanowisko dyrekcji wobec postulatów, po-

informował o rozbieżnościach wśród robotników dot. wysokości proponowanej pod-

wyżki, zorganizowania straży robotniczej, […] zaangażowaniu L. Wałęsy w pertrakta-

cjach, pisma «Robotnik» oraz członków kolegium redakcyjnego, współpracy RMP

i WZZ – oceniał jako b. dobrą, ocenił jako olbrzymi sukces zgodę na postawienie

pomnika, strajk ma okupacyjny charakter30”.

Szacowano wielkość tłumów oraz nastroje, jakie panowały pośród ludzi: „Po za-

ładowaniu kamery i nastawieniu magnetofonu weszli w tłum przed bramą liczący

około 700 osób, który fotografowali i nagrywali rozmowy. Wyjaśnili jednocześnie, że

fotografują i nagrywają dla angielskiej stacji radiowej BBC. O godz. 15.30 odjechali do

centrum31”.

Najważniejszym celem funkcjonariuszy Wydziału II SB w stosunku do zagranicz-

nych dziennikarzy była kontrola informacji, jakie korespondenci przesyłali do macie-

rzystych agencji. Sieć agenturalna w stoczni wychwytywała wszelkie „wrogie komen-

tarze”, zwracano uwagę na wypowiadane opinie, przewidywania, osądy, spekulacje czy

nawet plotki. Dziennikarze państw kapitalistycznych byli stale kontrolowani, w stocz-

ni, w taksówce, w hotelu. Często esbecy podstawiali reporterom „swego człowieka”,

podszywającego się za tłumacza czy też sekretarza.

Zachowały się relacje przedstawicieli zachodnich mass mediów odnoszące się do

poszczególnych faz strajku sierpniowego. Esbeków interesowały przede wszystkim

komentarze natury politycznej, ocena przebiegu strajku oraz pewne przewidywania

dziennikarzy względem długości trwania społecznego protestu.

W przemówieniu telewizyjnym 18 sierpnia Edward Gierek odrzucił polityczne

postulaty strajkujących. Faktycznie zbagatelizował żądania robotników. Oto reakcja

dziennikarzy: „Korespondenci i dziennikarze zachodni z uwagą śledzą dalszy rozwój

sytuacji w zakładach objętych strajkami okupacyjnymi na terenie Wybrzeża. Ocze-

kiwano bowiem, że po wczorajszym przemówieniu I sekretarza KC E. Gierka oraz

plenarnym posiedzeniu Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku – tow. Kani

i przewodniczącego Rady Państwa – H. Jabłońskiego, sytuacja może ulec niewielkim

zmianom, dających optymistyczną wizję nawiązania przez zainteresowane strony

dialogu. Przedstawiciele środków masowego przekazu w dalszym ciągu zastanawiają

się nad możliwymi – w aktualnej sytuacji – wariantami rozwiązań impasu. Jednakże

z uwagi na brak inicjatywy, zwłaszcza ze strony administracji państwowej, jak rów-

nież aparatu partyjnego, prognozy dziennikarzy KK [krajów kapitalistycznych – P.R.]

przede wszystkim przewidują utrzymanie obecnego stanu przez dłuższy okres czasu

[…] wśród robotników nadal utrzymuje się atmosfera spokoju i rozwagi oraz wyczeki-

30 AIPN Gd, 0046/364/1, Informacje różne, 16 VIII 1980 r., k. 36.

31 AIPN Gd, 0046/364/1, Komunikat z przeprowadzonej obserwacji obiektu kryptonim „Brama” w dniu

17 VIII 1980 r. od godz. 6. 00 do godz. 6. 00 dnia 18 VIII 1980 r. sporządzony przez zastępcę naczelnika

Wydziału „B” SB KW MO w Gdańsku mjr. J. Nyka, 22 VIII 1980 r.

374

wania na inicjatywę ze strony władz państwowych ukierunkowana na wspólne rozwią-

zanie napiętej sytuacji32”.

Kolejny dzień także nie przyniósł większych zmian: „Przedstawiciele środków

masowego przekazu, oceniając obecną sytuację w tutejszym województwie, określają

aktualny stan impasem pogłębionym, wynikającym z braku inicjatywy strony oficjal-

nej i Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. Podkreśla się w tym środowisku, że

atmosfera wyczekiwania zainteresowanych w rozwiązaniu kryzysu stron nie stwarza

warunków do rychłego osłabienia istniejącego napięcia społecznego […] panuje pełna

zgodność w środowisku dziennikarzy czasowych i stałych korespondentów KK odno-

śnie szacunku, korzyści jakie zostaną wyniesione z tej stagnacji dla jednej lub drugiej

strony. Podkreśla się, że w chwili obecnej zwłoka pracuje na rzecz strajkujących robot-

ników, a to ze względu, że zjawisko strajków zaczyna przybierać charakter masowy,

ekspansywny […] Jedynym rozwiązaniem – twierdzą dziennikarze KK – jest wyjście na

przeciw stoczniowcom poprzez stworzenie warunków do dialogu na zasadzie kom-

promisu politycznego […] prognozy przedstawicieli środków przekazu nie przewidują

możliwości przynajmniej osłabienia kryzysowej sytuacji w najbliższym czasie33”.

Taki impas w rozmowach oraz deprecjonowanie stoczniowców przez władze pań-

stwowe mogło źle wpływać na morale załogi Stoczni Gdańskiej. Szczególną uwagę

zwracano właśnie na samopoczucie robotników. Oto relacja Krzysztofa Bobińskiego

korespondenta „The Financial Times”: „Oceniając aktualną sytuację na Wybrzeżu,

uważa on, że stan ten nie rokuje nadziei na bezkonfliktowe rozwiązanie problemu

w najbliższych dniach bieżącego tygodnia. Stwierdził on jednocześnie, że morale

strajkujących stoczniowców zostało w dniu wczorajszym wsparte aktem solidarno-

ściowym dostojnika Kościoła katolickiego biskupa gdańskiego KACZMARKA34”.

IV Plenum KC PZPR z 23 sierpnia poza przesunięciami personalnymi w kie-

rownictwie partii nie przyniosło niczego nowego: „Korespondenci zachodni unikają

formułowania ocen i prognoz na podstawie dotychczas zebranych informacji gdyż –

według nich – wnioski takie będzie można wyprowadzić po dzisiejszym Plenum KC

PZPR i drugiej rozmowie MKS – Komisja Rządowa. Stwierdza się między innymi

w tym środowisku, że MKS okazał się trudnym, konsekwentnym i nieustępliwym

partnerem dla władzy. Przedstawiciele obcych środków masowego przekazu jedno-

cześnie twierdzą, że impas nie został usunięty, lecz nieco złagodzony w związku z na-

wiązaniem dialogu przez obie zainteresowane strony35”.

Komentarze zachodnich korespondentów po rotacjach, do których doszło w wyni-

ku IV Plenum KC PZPR na szczytach władzy, nie były obiecujące. Każdy obserwator

32 AIPN Gd, 0046/364/1, Pismo naczelnika Wydziału II SB KWMO w Gdańsku ppłk. W. Krefta do naczel-

nika Wydziału VII Departamentu II MSW ppłk. I. Gardockiego, 19 VIII 1980 r.

33 AIPN Gd, 0046/364/1, Pismo naczelnika Wydziału II SB KWMO w Gdańsku ppłk. W. Krefta do naczel-

nika Wydziału VII Departamentu II MSW ppłk. I. Gardockiego, 20 VIII 1980 r.

34 AIPN Gd, 0046/364/1, Pismo naczelnika Wydziału II SB KWMO w Gdańsku ppłk. W. Krefta do naczel-

nika Wydziału VII Departamentu II MSW ppłk. I. Gardockiego, 21 VIII 1980 r.

35 AIPN Gd, 0046/364/1, Pismo naczelnika Wydziału II SB KWMO w Gdańsku ppłk. W. Krefta do naczel-

nika Wydziału VII Departamentu II MSW ppłk. I. Gardockiego, 24 VIII 1980 r.

375

miał świadomość, iż zmiany te miały charakter iście kosmetyczny. Oto wypowiedź

jednego z nich: „Korespondenci, oceniając sytuację w nowych warunkach stworzo-

nych po IV Plenum PZPR, w większości przypadków twierdzą, że w zasadzie ostatnie

wydarzenie polityczne w życiu społeczeństwa polskiego [...] przyczyniło się jedynie

do usztywnienia postawy MKS, co nie wróży rychłego zniknięcia istniejącego impasu

w stosunkach państwo – klasa robotnicza Wybrzeża36”.

Wiele komentarzy poświęcano stosunkom polsko-radzieckim. Władze państwowe

były uczulone na tym tle, dlatego też strajkujący bardzo powściągliwie wyrażali się na

temat „wielkiego brata”, chcąc uniknąć oskarżenia przez władze państwowe o „poli-

tyczny spisek”. Funkcjonariusze SB zbierali wszelkie wypowiedzi dotyczące ZSSR.

W tamtym „gorącym” okresie strajku społeczeństwo Trójmiasta często zadawało sobie

pytanie: „Wejdą czy nie wejdą?” Dlatego też naturalne były rozmowy odnoszące się do

państwa radzieckiego.

Jeden z zachodnich korespondentów przeprowadził rozmowę z członkami Prezy-

dium MKS na temat możliwości radzieckiej interwencji w związku z istniejącą sytu-

acją w Polsce: „Lech Sobiesiak zatrudniony jako elektromechanik w SIARKOPOLU

stwierdził: «nie widzę możliwości takiej interwencji, ponieważ brak jest podstaw do

podjęcia przez stronę radziecką takiej decyzji»; Florian Wiśniewski – lat 42, mecha-

nik zatrudniony – ELEKTROMONTAŻ – powiedział między innymi: «nasze strajki

mają naturę ekonomiczną i socjalną, jest to nasza czysto wewnętrzna sprawa. Jestem

przekonany, że ZSSR zdaje sobie sprawę z tego faktu i nie ma najmniejszego zamiaru

interweniować» [...]; Bogdan Lis – pracownik przedsiębiorstwa ELMOR powiedział:

«my się odcinamy od spraw politycznych i dlatego nie widzimy żadnego pretekstu, dla

którego oddziały ZSSR miałyby interweniować»37.

26 sierpnia władze państwowe wyemitowały w telewizji we fragmentach homilię

kard. Stefana Wyszyńskiego. Biuro Episkopatu wydało oświadczenie, w którym wska-

zywano na ocenzurowanie homilii. Strajkujący w Stoczni przyjęli kazanie z zaskocze-

niem i pewnym rozczarowaniem, ponieważ z fragmentów kazania można było wy-

wnioskować, iż prymas wzywał do zaprzestania strajku. Korespondenci zagraniczni

pisali: „Członkowie Prezydium MKS twierdzą, że kazanie kardynała było inspirowane

przez władze państwowe jako ostateczny atut w rozgrywce z MKS. Motywując powyż-

sze stanowisko, Wałęsa i inni wskazują na fakt powielenia wielokrotnego treści kaza-

nia prymasa w prasie rządowej i telewizji polskiej. Wg MKS oznacza to pełen rozkład

władz centralnych w Warszawie38”.

Robotnicy dowiedzieli się o manipulacjach, jakich dopuściły się władze cenzor-

skie, a cały efekt propagandowy przyniósł odwrotny skutek: „Wg korespondentów KK

[krajów kapitalistycznych] atmosferę sprzyjającą osiągnięciu porozumienia zakłóca

36 AIPN Gd, 0046/364/1, Pismo naczelnika Wydziału II SB KWMO w Gdańsku ppłk. W. Krefta do naczel-

nika Wydziału VII Departamentu II MSW ppłk. I. Gardockiego, 25 VIII 1980 r.

37 AIPN Gd, 0046/364/1, Pismo naczelnika Wydziału II SB KWMO w Gdańsku ppłk. W. Krefta do naczel-

nika Wydziału VII Departamentu II MSW ppłk. I. Gardockiego, 23 VIII 1980 r.

38 AIPN Gd, 0046/364/1, Pismo naczelnika Wydziału II SB KWMO w Gdańsku ppłk. W. Krefta do naczel-

nika Wydziału VII Departamentu II MSW ppłk. I. Gardockiego, 28 VIII 1980 r.

376

ks. Stanisław Małkowski39, który publicznie – w dniu dzisiejszym – do wiadomości

w Stoczni W. I. Lenina, że kazanie kardynała Wyszyńskiego zostało ocenzurowane,

w wyniku czego wykreślono z jego treści te fragmenty, które nie były wygodne dla

władz państwowych40”.

Dziennikarze zachodnich środków przekazu często rozmawiali z przywódcami

strajku sierpniowego. Wywiady te najczęściej można było usłyszeć w Radio Wolna

Europa. Z tych relacji esbecy dowiadywali się o zamierzeniach strajkujących, dlatego

też stanowiły dla aparatu bezpieczeństwa cenny materiał. Zachowały się wywiady lub

skróty z relacji m.in. z: Anną Walentynowicz, Lechem Wałęsą, Florianem Wiśniew-

skim, Bogdanem Lisem, Aleksandrem Hallem, Tadeuszem Mazowieckim, Andrze-

jem Gwiazdą. Oto fragment ciekawego wywiadu z Anną Walentynowicz: „Jak dłu-

go będzie trwał strajk? – Trudno mi powiedzieć. Władze nie chcą przyjść tutaj [do

stoczni]. Myśmy wysłali wezwanie, do tej pory nie otrzymaliśmy odpowiedzi na to.

Nie otrzymaliśmy odpowiedzi na to. Po prostu lekceważą. – Pytanie dotyczące funk-

cjonowania miasta, jego paraliżu. – A miasto, paraliż miasta jest w miarę możliwości

rozładowany, jak zachodzi potrzeba. Robi się wszystko, żeby jednak życie nie zamarło.

Robi się wszystko, żeby produkty się nie zmarnowały. A milicja mimo to produkty,

samochody zatrzymuje, nie dostarcza paliwa i nie dopuszcza produktów żywnościo-

wych, które zebrali nawet na mieście, to pod Stocznią zatrzymuje. Dotarła do nas

wiadomość, że kobiety chcą pójść pod Komitet Partii z protestem, aby nie zatrzymy-

wano samochodów z żywnością i paliwem, które jest przeznaczone dla strajkujących

Stoczni. – Jaka jest sytuacja żywnościowa w Stoczni? – Bardzo dobra. Jeszcze w tej

chwili można wszystko dostać41”.

O dobrym zarządzaniu w stoczni, jak i o porządku panującym w Trójmieście

wspominali także korespondenci zachodni: „Dziennikarze ci oceniają, że na terenie

Stoczni Gdańskiej zorganizowany został wzorowy ośrodek kierowania i porządku we-

wnętrznego, co nazywają przykładem «nowej władzy Wolnego Gdańska». Przytaczają

przykłady doskonałej organizacji zaopatrzenia w niezbędne artykuły. Według ich oce-

ny doskonały jest system rotacji osób biorących udział w strajku, dzięki czemu zacho-

wują one pełną sprawność fizyczną i psychiczną, tym bardziej, że morale podnoszone

jest w drodze organizowania nabożeństw42”.

Dość interesujące informacje znalazły się w raporcie naczelnika Wydziału II SB

w Gdańsku ppłk. Włodzimierza Krefta z 30 sierpnia 1980 r. z końcowej fazy sierpnio-

wych strajków: „Pozostające na naszym kontakcie źródła, stale przebywające wśród

39 Cudzoziemcy, przebywający w stoczni i komentujący te wydarzenia, mieli na uwadze pozytywne zakoń-

czenie strajku, dlatego też radykalny ksiądz był dla zagranicznych dziennikarzy kimś, kto zakłóca porządek

– przez niego może dojść do niepotrzebnej eskalacji konfliktu.

40 AIPN Gd, 0046/364/1, Pismo naczelnika Wydziału II SB KWMO w Gdańsku ppłk. W. Krefta do naczel-

nika Wydziału VII Departamentu II MSW ppłk. I. Gardockiego, 28 VIII 1980 r.

41 AIPN Gd, 0046/364/1, Pismo naczelnika Wydziału II SB KWMO w Gdańsku ppłk. W. Krefta do naczel-

nika Wydziału VII Departamentu II MSW ppłk. I. Gardockiego, 21 VIII 1980 r.

42 AIPN Gd, 0207/2, Informacja sytuacyjna sporządzona przez zastępcę komendanta wojewódzkiego MO

ds. SB w Gdańsku płk. Sylwestra Paszkiewicza do dyrektora Gabinetu MSW w Warszawie, 19 VIII 1980 r.

377

dziennikarzy i korespondentów zachodnich, przekazały następujące (stan na dzień 30

VIII 1980 r., godz. 2.00 w nocy) opinie i komentarze, jakie aktualnie przeważają wśród

tej kategorii osób na temat obecnej sytuacji społeczno-politycznej na Wybrzeżu. Pod-

kreśla się, że na Stoczni Gdańskiej zapanowała atmosfera zmęczenia i oczekiwania,

aby rozmowy zakończyły się kompromisem i wzajemnymi ustępstwami MKS-u i Ko-

misji Rządowej43”.

Przedstawiciele zachodnich mediów dokonywali także oceny przywódców straj-

ku sierpniowego. Przytoczę jedną z końcówki strajku z 30 sierpnia 1980 r.: „Kore-

spondenci z KK oceniają, że przewodniczący MKS-u Lech Wałęsa jest osobą bardzo

podatną na wpływy zewnętrzne. […] uważają, że jako przewodniczący MKS-u poczuł

smak władzy. Czasami wpada w stan samouwielbienia, o czym świadczy m.in. fakt, że

w dniu 29 sierpnia 1980 r. rozdawał swoje fotografie z autografem. […] o Walentyno-

wicz mówiono, że jest uczuciowa i uczciwa, Bogdan Lis – uczciwy, Florian Wiśniewski

– podatny na wpływy zewnętrzne44”.

Niestety nie zachowały się najistotniejsze sprawozdania dziennikarzy z końca

strajku i podpisania porozumień sierpniowych. Istnieją raporty dzienne SB z końco-

wych dni sierpniowej rewolty, jednakże są one bardzo enigmatyczne i niewiele z nich

nie wynika.

Istotną rolę w przekazywaniu informacji na temat zachodnich korespondentów

odgrywali tajni współpracownicy. W stoczni działali m.in.: TW „Rybak”45, TW „Skrom-

ny”, TW „Ronson”, TW „Paweł Kański”, TW „Ewa”, TW „Stefan”, TW „Antoni”, TW

„Brzoza”, TW „JKM”, TW „110”, TW „Wędkarski”. SB korzystała także z kontaktów

służbowych czy kontaktów operacyjnych. Nie sposób wymienić oczywiście wszystkich

osobowych źródeł informacji, z jakich korzystała gdańska esbecja, ponieważ więk-

szość teczek odnoszących się do sierpniowego strajku została zniszczona. Jednakże

z akt, które ocalały, możemy wywnioskować, iż skala, na jaką działali tajni współpra-

cownicy w czasie sierpniowych protestów robotniczych, była ogromna. Nie jest wiel-

kim odkryciem, że dziennikarze polscy, przebywający w czasie strajku w Stoczni,

mający przecież kontakt z przedstawicielami zachodnich mediów, przekazywali funk-

cjonariuszom SB uzyskane dane, np. nagrane wywiady z przywódcami strajku udzie-

lane zachodnim korespondentom itp. (oczywiście nie generalizuję, nie wszyscy pol-

scy korespondenci byli TW). Do inwigilacji cudzoziemców wykorzystywano również

obsługę hotelową, tłumaczy, sekretarzy, prostytutki itp. Przytoczę kilka przykładów

donosów odnoszących się do dziennikarzy państw kapitalistycznych: „Ze źródeł agen-

turalnych pozostających na styku z korespondentami (110, JKM, RONSON, WĘD-

KARSKI, SKROMNY i in.) uzyskano informacje w dniu dzisiejszym, że poparcie dla

akcji strajkowej na Wybrzeżu wyrazili pracownicy naukowi, administracyjni i fizyczni

43 AIPN Gd, 0207/2, Informacja sytuacyjna sporządzona przez zastępcę komendanta wojewódzkiego MO

ds. SB w Gdańsku płk. Sylwestra Paszkiewicza do dyrektora Gabinetu MSW w Warszawie, 30 VIII 1980 r.

44 Ibidem.

45 Na temat TW „Rybak” zob. więcej: TW „Rybak” – agent artysta. Trójmiejski Sierpień 80 w raportach kon-

fidenta SB [w:] S. Cenckiewicz, Śladami bezpieki i partii Studia – Źródła – Publicystyka, Łomianki 2009, s. 385–420.

378

Politechniki Gdańskiej”46; „Brytyjski korespondent «The Financial Times» dość pesy-

mistycznie ocenia możliwość rychłego rozwiązania pogłębionego impasu, chociażby

na sceptycyzm władz państwowych w podjęciu dialogu z MKS. Informacja niniejsza

opracowana jest w oparciu o relację TW «Skromnego»”47; „«Ewa» podaje, że dzienni-

karz pracujący w niemieckiej agencji miał materiały z KW PZPR – jakim sposobem je

uzyskał, tego nie wie48”; „Agentura («Skromny», «JKM», «Ronson») przeprowadziła

rozmowy z reprezentantami wymienionych środowisk, pod kątem zebrania intere-

sujących nas informacji […] Korespondenci zachodni (Tondre – AFP; Bobiński – The

Financial Times; Ziółkowski – ANSA), analizując powyższe informacje, wyrażają po-

gląd, że nastąpił ponowny wzrost napięcia, którego skutki trudno jeszcze przewidzieć.

Jednakże wszystkie te niejasne gry budzą wątpliwość w dążeniu władz państwowych

rozwiązania postulatów i nabrzmiałej sytuacji w drodze rokowań. Stwierdzili m.in., że

panuje atmosfera praskiej «wiosny»”49.

Faktycznie już od samego początku przedstawiciele zachodnich mediów oraz oso-

by służące pomocą poddawane były licznym szykanom. Wystarczy wspomnieć o trój-

miejskich taksówkarzach. Wsparli strajk sierpniowy, solidaryzowali się z robotnikami,

oddali swoje taksówki na potrzeby komitetu strajkowego: „Jeszcze chciałbym zdemen-

tować notatkę, jaka ukazała się w prasie, że jakoby to zakończyli [strajk taksówkarzy

– P.R.], nie prawda – stoją, nie można powiedzieć na parkingu i są w stałym pogoto-

wiu. Czekają na nasz sygnał50”. Taksówkarze użyczali swe samochody strajkującym,

ekspertom oraz wozili także dziennikarzy z państw zachodnich. Właściciele tychże

aut narażeni byli na częste kontrole ze strony „drogówki” oraz esbecji.

Pobyt dziennikarzy państw zachodnich i przekazywane przez nich relacje nie od-

powiadały oczekiwaniom władz państwowych. Owszem rządzącym zależało zwłasz-

cza w latach 80-tych, aby do Polski przyjeżdżali przedstawiciele zachodnich mediów

– wiązało się to z prestiżem, że świat interesuje się wydarzeniami w kraju. Z drugiej

strony, sprawniej było kontrolować takich dziennikarzy. Dużo łatwiej jest posiadać

wpływ na korespondenta piszącego w kraju, niż na dziennikarza, który za granicą

pisze wszystko i nikt nie może go kontrolować. Jednakże, jak twierdził wicedyrektor

Departamentu II MSW płk Z. Sarewicz, na terenie Trójmiasta znajdowało się w sierp-

niu 1980 r. około 80% ogółu dziennikarzy państw zachodnich, którzy przebywali

w związku z sytuacją wewnętrzną kraju. Głównym celem aparatu bezpieczeństwa

było zmniejszenie liczby dziennikarzy przebywających na terenie Wybrzeża. Akcją tą

kierowano od 29 sierpnia 1980 r. Pogrupowano korespondentów w zależności od cha-

46 AIPN Gd, 0046/364/1, Pismo naczelnika Wydziału II SB KWMO w Gdańsku ppłk. W. Krefta do naczel-

nika Wydziału VII Departamentu II MSW ppłk. I. Gardockiego, 20 VIII 1980 r.

47 AIPN Gd, 0046/364/1, Pismo naczelnika Wydziału II SB KWMO w Gdańsku ppłk. W. Krefta do naczel-

nika Wydziału VII Departamentu II MSW ppłk. I. Gardockiego, 21 VIII 1980 r.

48 AIPN Gd, 0046/364/1, Notatka służbowa ze spotkania z t.w. ps. „Ewa”, 23 VIII 1980 r.

49 AIPN Gd, 0046/364/1, Pismo zastępcy naczelnika Wydziału II SB KWMO w Gdańsku ppłk. H. Łapuszka

do naczelnika Wydziału VII Departamentu II MSW ppłk. I. Gardockiego, 27 VIII 1980 r.

50 AIPN Gd 0046/364/1, Stenogram z posiedzenia Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego odbytego

w dniu 20 VIII 1980 r. o godz. 10.00 w Stoczni Gdańskiej im. Lenina sporządzony przez naczelnika Wydzia-

łu II SB KWMO w Gdańsku ppłk. W. Krefta, 20 VIII 1980 r.

379

rakteru pobytu i długości wizy według czterech kategorii: dziennikarzy, którzy mają

wizy dziennikarskie i znajdują się na liście Interpressu, umownie zwanej dalej listą

„54”; dziennikarzy, którzy mają wizy dziennikarskie, ale nie znajdują się na tej liście;

dziennikarzy bez wiz (tj. z Finlandii, Austrii, Szwecji i Berlina Zachodniego); dzien-

nikarze – turyści, którzy przebywają na tutejszym terenie w charakterze turystów, lecz

faktycznie zajmują się wykonywaniem swojego zawodu51.

Podczas narady, której przewodniczył zastępca Komendanta Wojewódzkiego MO

ds. SB w Gdańsku płk Sylwester Paszkiewicz, w obecności wicedyrektora Departa-

mentu II MSW płk. Z. Sarewicza, zastępcy naczelnika Wydziału VII Departamen-

tu II MSW płk. E. Galussa, naczelnika Wydziału II SB KW MO w Gdańsku ppłk.

Włodzimierza Krefta, naczelnika Wydziału Paszportów SB KW MO w Gdańsku ppłk.

Z. Barlikowskiego oraz naczelnika Wydziału „B” SB KW MO w Gdańsku ppłk. K.

Stanka podjęto odnośnie do omawianej sytuacji m.in. następujące kroki: „(1) Przystą-

pić natychmiast do stopniowego eliminowania poprzez wydawanie wiz administra-

cyjnych dziennikarzom zaliczonym do 4 grupy; (2) Eliminować w drodze wydawania

wiz administracyjnych dziennikarzy uciążliwych i tych, na których posiadamy bądź

uzyskamy materiały operacyjne dające podstawę do tego rodzaju sankcji; (3) Wyda-

wanie wiz administracyjnych prowadzi Wydział Paszportów w miejscu zamieszkania

dziennikarza grzecznie lecz taktownie [sic!]”52.

W takiej sytuacji naczelnik Wydziału Paszportów mógł przedłużać kończące się

wizy jedynie dziennikarzom z tzw. „Listy 54”, tylko jeden raz i tylko na siedem dni.

W innych przypadkach nie przedłużano wiz lub kierowano do MSZ, gdzie pracownicy

administracyjni polecali opuszczać kraj. Naczelnik Wydziału Paszportów SB KW MO

w Gdańsku Z. Barlikowski informował, iż na terenie Trójmiasta 29 sierpnia znajdo-

wało się 6 dziennikarzy z tzw. „Listy 54” i aż 48 dziennikarzy innych kategorii. W tym

przypadku chodziło o korespondentów zameldowanych w hotelach. Polecono, aby

poprzez tajnych współpracowników oraz inne źródła esbeckie przekazywać materia-

ły operacyjne obciążające przedstawicieli zachodnich mediów i w konsekwencji nie

przedłużać wiz dziennikarskich.

Niepokornym dziennikarzom groziły rozmowy administracyjne, utrata akredytacji

oraz w ostateczności ekspulsja. Jednakże władze administracyjne nie wydalały kore-

spondentów. Takie wydalenie było kłopotem dla obydwu stron. Państwo naraziłoby się

na krytykę zachodnich ośrodków władzy, co nie było na rękę ówczesnym rządzącym.

Oficjalnie Polska była przecież krajem demokratycznym. Z drugiej zaś strony w wa-

runkach istotnych przemian zachodzących w omawianym okresie wyrzucony dzienni-

karz tracił kontakt z rzeczywistością tak interesującą zachodnie mass media. W latach

80-tych skorzystano tylko raz z ekspulsji – dotyczyła ona Ruth Geber z UCI53.

51 AIPN Gd, 0046/364/1, Protokół z narady dotyczącej działań operacyjnych Służby Bezpieczeństwa w sto-

sunku do dziennikarzy z państw kapitalistycznych przebywających w Trójmieście, sporządzony przez mjr.

M. Owieckiego, 30 VIII 1980 r.

52 Ibidem.

53 Wszystko pod kontrolą – o inwigilacji zachodnich korespondentów z Krzysztofem Bobińskim, Bernardem Mar-

gueritt’em i Krzysztofem Persakiem rozmawia Barbara Polak, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2004,

nr 11, s. 31.

380

GŁOSY Z Z AGR ANIC Y

PaTRyk PleskoT

JARUZELSKI – TAK, WAŁĘSA – NIE.

Kontrowersyjna podróż Willy’ego Brandta do Polski

w grudniu 1985 r. jako przejaw zachodnioniemieckiej

polityki wobec Solidarności

W połowie lat 80-tych zachodnia dyplomacja względem PRL i Solidarności znalazła

się w trudnym, ale i przełomowym momencie. Patowa sytuacja z pierwszych lat po

zniesieniu stanu wojennego, wyznaczana z jednej strony przez coraz bardziej kruchy

dyplomatyczny bojkot Zachodu wobec PRL i amerykańską politykę sankcji, a z dru-

giej przez pewnie czującą się ekipę Jaruzelskiego, musiała wcześniej lub później

znaleźć swoje rozwiązanie. Spadek znaczenia sprawy Solidarności w opinii publicz-

nej Zachodu ułatwiał podejmowanie niepopularnych decyzji. Wyraźne sygnały prze-

silenia politycznego w niektórych europejskich państwach – nie wszystkich – dały

się zaobserwować od połowy dekady. Nawet w Waszyngtonie zaczęto zdawać sobie

sprawę, że dotychczasowa twarda strategia względem polskiego reżimu nie przynosiła

wymiernych skutków. Jednocześnie postępująca zapaść gospodarcza PRL, z którą eki-

pa Jaruzelskiego nie potrafiła sobie poradzić, zmuszała stronę polską do powolnego

zmiękczania stanowiska, prowadziła do utraty pewności siebie i implikowała gesty

wobec środowisk opozycyjnych. Obie strony zdecydowały się na stopniowe wyjście

z okopów zbudowanych wokół Solidarności.

Te ogólne uwarunkowania w specyficzny sposób oddziaływały również na zachod-

nioniemiecką Ostpolitik. Szczególne położenie geopolityczne, ale też balast histo-

rii, powodowały, że stosunek niemieckich władz do Solidarności i kierownictwa par-

tyjno-państwowego PRL musiał uwzględniać długofalowy problem rewizjonizmu,

ziomkostw, niemieckiej mniejszości w Polsce czy nienaruszalności granicy na Odrze

i Nysie. W tej perspektywie problem polskiej opozycji lat 80-tych miał znaczenie dru-

gorzędne. Co więcej, priorytetem tejże polityki wschodniej nie była PRL, a NRD.

W Bonn obawiano się, że destabilizacja w Polsce (na skutek działań opozycji) może

utrudnić proces zbliżenia obu państw niemieckich. Z tych względów Solidarność mu-

siała być w pewien sposób „poświęcona” na rzecz realizowania zachodnioniemieckich

interesów1.

1 Por. Dieter Bingen, Kontinuität und Wandel. Die Bonner Polenpolitik von den Anfangsjahren biz zum Freund-

schaftsvertrag von 1991, [w:] Erlebte Nachbarschaft. Aspekte der deutsch–polnischen Beziehungen im 20. Jahrhun-381

Dlatego też retoryka zarówno socjalistycznego kanclerza Helmuta Schmidta (rzą-

dzącego do jesieni 1982 r.), jak i jego chadeckiego następcy Helmuta Kohla była bar-

dziej ugodowa i mniej „prosolidarnościowa” niż dyplomacja francuska, włoska czy

brytyjska, o amerykańskiej nawet nie wspominając. Praktycznie już od 1981 r. RFN

prowadziła niewiele zmieniającą się politykę „podwójnej strategii”, czyli dążenia do

kontynuowania prób odprężenia z reżimem Jaruzelskiego przy jednoczesnych nie-

oficjalnych gestach prosolidarnościowych. W porównaniu do podobnej w ogólnych

zamierzeniach francuskiej polityki „dwóch Polsk” kładła ona większy nacisk na poro-

zumienie ze stroną rządową i mniejsze zaangażowanie (przynajmniej na poziomie

retoryki) w popieranie polskiej opozycji. Specyfika geopolityczna i historyczna relacji

polsko-niemieckich prowadziła w ten sposób do paradoksalnej sytuacji, w której więk-

sza niż w pozostałych krajach NATO ugodowość RFN względem reżimu nie przyno-

siła tak obfitych owoców, jak gdzie indziej – polskie władze pozostawały po prostu

bardziej nieufne2.

Wyrazem tej postawy była co najmniej niejednoznaczna podróż byłego kanclerza

Willy’ego Brandta do Polski w dniach 6–9 grudnia 1985 r. z okazji 15. rocznicy układu

PRL – RFN z 1970 r.3 Jak zwykle przy tego typu podróżach należało rozwiązać pro-

blem proporcji między spotkaniami oficjalnymi z przedstawicielami władz a niefor-

malnymi kontaktami z reprezentantami nielegalnej opozycji. W przeciwieństwie

do innych zachodnich polityków, Brandt postanowił poświęcić spotkania z ludźmi

Solidarności na rzecz dobrej atmosfery rozmów z ekipą rządzącą. Lech Wałęsa, korzy-

stając z okazji przyjazdu niemieckiego socjaldemokraty, zaprosił Brandta do wspól-

nego złożenia kwiatów na Westerplatte. Zaproszenie to zawarł w liście wysłanym

1 września 1985 r., pisząc: „zaproszenie moje jest zaproszeniem osoby prywatnej

i mogę Panu zaofiarować tylko gościnę u siebie. Byłaby to gościna przyjazna i szczera.

Mielibyśmy okazję pomówić o tym, co nas łączy lub dzieli”4. Mimo to, w liście prze-

kazanym Wałęsie dopiero po kilku tygodniach (w połowie listopada) za pomocą

niemieckiej ambasady Brandt odmówił5. Dziękując za zaproszenie, stwierdził: „nie

dert, red. Jan-Pieter Barbian, Marek Zybura, Wiesbaden 1999; Dieter Korger, Die Polenpolitik der deutschen

Bundesregierung 1982–1991, Bonn 1993.

2 Zob. Horst Teltschnick, Verständigung und Konflikte. Zum gegenwärtigen Stand der Beziehungen und den

Bedingungen ihrer Entwicklung, [w:] Die Forderung des Friedens in Europa – Perspectiven der Verständigung zwischen de Bundesrepublik Deutschland und der Volksrepublik Polen. Loccumer Protokolle 72/1985, red. Hans

May, Horst Westmüller, Rehburg-Loccum 1985; zob. też. Dieter Korger, Die Polenpolitik der deutschen Bun-

desregierung 1982–1991, Bonn 1993, s. 21.

3 Obszerna, kilkutomowa dokumentacja tej podróży znajduje się w: Archiv der Sozialen Demokratie [dale-

j:AdSD], Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, k. 1–125; ibidem, A 19, 264, k. 1–191;

ibidem, A 19, 265, k. 1–145; ibidem, A 19, 266, k. 1–177 (błędna paginacja); ibidem, A 19, 267, k. 1–190

(błędna paginacja); zob. też Bonn–Warschau 1945–1991. Die deutsch–polnischen Beziehungen Analyse und

Domumentation, red. Hans-Adolf Jacobsen, Mieczysław Tomala, Köln 1992, s. 629.

4 AdSD, Willy Brandt Archiv, Persönliche Korespondenz, A 11.2, 174, List Lecha Wałęsy do Willy’ego Brand-

ta, 1 IX 1985, k. 43.

5 Archiv für Christlich-Demokratische Politik der Konrad Adenauer Stiftung [dalej: AfCDP], 0/073–Po-

len–1, Allgemeines, 1985–1987, Willy Brandt lehnte Einladung Walesas nach Danzig ab, 18 XI 1985 r.,

b.p.; ibidem, SPD pflegt Kontakte mit allen Gruppen in Polen, 18 XI 1985 r., b.p; Kein Treffen von Brandt mit Walesa, „Die Welt”, 21 XI 1985.

382

jestem pewien, czy podczas mego krótkiego pobytu znajdę czas, żeby odwiedzić

Gdańsk”6.

Nie może dziwić, że wizyta niemieckiego polityka była wodą na młyn peerelow-

skiej propagandy7, choć Brandt próbował się tłumaczyć, sugerując, iż mógłby się

zobaczyć z Wałęsą w Warszawie, jeśli ten ostatni by tego chciał8. W rzeczywistości

jednak ugiął się wobec sprzeciwu polskich gospodarzy, grożących utrudnieniami

w przeprowadzeniu wizyty w razie planów spotkania z liderem Solidarności. Naciski

te formułował (w ramach przedstawiania programu wizyty) ambasador PRL w Kolo-

nii Tadeusz Orzechowski, który 28 października spotkał się z doradcą Brandta ds.

zagranicznych Klausem Lindenbergiem oraz Hansem Koschnickiem i Eugenem Selb-

mannem z SPD9. Nieco później, 11 listopada rozmawiał również z samym Brand-

tem10. Podobną rozmowę odbył pracownik polskiej ambasady w Kolonii Ryszard Król

z Lindenbergiem 18 listopada11. Rozmowy te miały wspólny mianownik: niezgodę na

spotkanie z Wałęsą.

Dlatego też niemiecka delegacja kierowana przez Brandta w imię polityki odprę-

żenia, którą kierownictwo SPD starało się wciąż prowadzić (współpracując chociażby

z klubem sejmowym PZPR), nie zamierzała spotykać się z nikim z opozycji, a co naj-

wyżej z przedstawicielami KIK-u i Episkopatu12, co strona polska była gotowa zaakcep-

tować13. Z tego względu podróż wywołała rozgoryczenie wśród opozycji – zachowanie

Brandta skrytykował m.in. Bronisław Geremek i Zbigniew Bujak, który wysłał pod

koniec listopada do Brandta list otwarty. Pisał w nim, że „obecna polityka SPD budzi

6 AdSD, Willy Brandt Archiv, Persönliche Korespondenz, A 11.2, 174, List Willy’ego Brandta do Lecha Wa-

łęsy, 22 X 1985, k. 43. Brandt wysłał także Wałęsie za pośrednictwem niemieckiej ambasady kolejny list

13 XII – a więc już po odbyciu wizyty w Polsce, AdSD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale,

A 13, 192, Pismo Klausa Lindenberga do Guntera Pleugera z niemieckiego MSZ i do niemieckiej ambasady

w Warszawie, 15 I 1986 r., k. 330.

7 Jarosław Szarek, Zachód wobec stanu wojennego, [w:] Droga do niepodległości. „Solidarność” 1980–2005, red.

A. Borowski, Warszawa 2005, s. 349. Zob. Berndt Rother , Wizyta Willy Brandta w Warszawie w grudniu 1985

roku. Okoliczności i fakty, „Przegląd Zachodni” 2006, nr 2.

8 AdSD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Pismo Klausa Lindenberga do Chri-

stel Folger, 29 XI 1985 r., k. 7.

9 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 265, Rozmowa Tadeusza Olechowskiego

i Ryszarda Króla z Hansem Koschnickiem, Klausem Lindenbergiem i Eugenem Selbmannem z 28 X 1985

r., 28 X 1985 r., k. 31–33. Według mniej wiarygodnego źródła do spotkania miało dojść 14 X, AdSD, Willy

Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 265, Program spotkania z ambasadorem Olechowskim

z 14 X 1985 r., 21 X 1985 r., k. 27–39.

10 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 265, Rozmowa Willy’ego Brandta z amba-

sadorem Tadeuszem Olechowskim z 11 XI 1985 r., 18 XI 1985 r., k. 16–17.

11 AdSD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Notatka Klausa Lindenberga w spra-

wie wizyty Willy’ego Brandta w Polsce, 19 XI 1985 r., k. 21–23; zob. ten sam dokument w: AdSD, Willy

Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 265, k. 11–13.

12 AdSD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Pismo Klausa Lindenberga do He-

niza Schneppena z niemieckiego MSZ i do niemieckiej ambasady w Warszawie, 19 XI 1985 r., k. 25–27.

13 Tę zgodę wyraził ambasador Olechowski w rozmowie z Brandtem przeprowadzonej 11 XI 1985 r., Willy

Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Notatka Klausa Lindenberga dotycząca rozmowy

Will’y’ego Brandta z ambasadorem Tadeuszem Olechowskim, 18 XI 1985 r., k. 30–31.

383

w Polsce podejrzliwość”. Swoje niezadowolenie wyrażał też Jan Józef Lipski – mówiąc,

że Brandt nie tylko nie mógł, ale i nie chciał przyjąć zaproszenia Wałęsy14. Niezręczne

kroki Brandta implikowały ponadto ataki rządzącej chadecji, także podkreślające fakt

odmowy na zaproszenie lidera Solidarności i namawiające byłego kanclerza do zmia-

ny zdania15.

Strona polska przywiązywała do tej podróży bardzo dużą wagę. Już 8 grudnia 1984 r.

oficjalne zaproszenie dla Brandta wysłał gen. Jaruzelski16. 15 grudnia były kanclerz

wysłał pozytywną odpowiedź, dziękując za zaproszenie i licząc na zacieśnienie sto-

sunków między SPD a PZPR17. Konkretne przygotowania rozpoczęto co najmniej od

marca 1985 r. 18 kwietnia podczas rozmowy Helmutha Beckera i Eugena Selbmanna

w polskiej ambasadzie sprecyzowano termin podróży18. Pod koniec lata negocjacje

nabrały wyraźnego przyspieszenia19. Przez wiele miesięcy 1985 r. wahano się, czy po-

zwolić Brandtowi na wizytę w sejmie i jak zorganizować wizytę w Auschwitz20. Ta

pierwsza nie doszła do skutku21. Również strona niemiecka chciała wykorzystać po-

byt Brandta do zamanifestowania chęci ocieplenia obustronnych relacji przy okazji

rocznicy układu z 1970 r. Co ciekawe, misja zyskała poparcie koalicyjnej FDP22. SPD

chciała też rozwinąć partyjne kontakty z PZPR23, co musiało się odbyć kosztem Soli-

darności.

14 Aus der „Solidarität” Kritik an Brandt und seiner Partei, „Die Welt”, 29 XI 1985; AIPN, 01820.49, t. 11,

Stenogram audycji RFI „Wizyta W. Brandta w Polsce”, 11 XII 1985 r., k. 96.

15 AfCDP, 0/073–Polen–1, Allgemeines, 1985–1987, Doris Pack, Appel an einen Friedensnobelpreisträger,

29 XI 1985 r., b.p.

16 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Pismo Wociecha Jaruzelskiego do

Willy’ego Brandta, 8 XII 1984 r., k. 104.

17 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Pismo Willy’ego Brandta do Wojcie-

cha Jaruzelskiego, 15 XII 1985 r., k. 103.

18 AdSD, Archiv Eugen Selbmann, 201, Pismo Eugena Selbmanna do Karla-Heinza Klära, szefa biura Wil-

ly’ego Brandta, 18 IV 1985 r., b.p.

19 Zob. AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Notatka Klausa Lindenberga

dotycząca wizyty Willy’ego Brandta w Polsce, 8 IX 1985 r., k. 70.

20 AdSD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Notatka Klausa Lindenberga na spo-

tkanie z ambasadorem Tadeuszem Olechowskim, 11 XI 1985 r., k. 47–51.

21 AdSD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Pismo Klausa Lindenberga do He-

niza Schneppena z niemieckiego MSZ i do niemieckiej ambasady w Warszawie, 28 XI 1985 r., k. 11–14

(z załącznikami).

22 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Notatka parlamentarnej frakcji SPD

na temat wizyty Willy’ego Brandta w Polsce, 3 X 1985 r., k. 66–67.

23 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Notatka parlamentarnej frakcji SPD

na temat wizyty Willy’ego Brandta w Polsce, 3 X 1985 r., k. 66–67 (zob. ten sam dokument: AdSD, Willy

Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 265, k. 42–43); AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und

Veranstaltungen, A 19, 265, Pismo Hansa Koschnicka do Horsta Ehmke, 14 X 1985 r., k. 40.

24 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 264, Rozmowa Willy’ego Brandta z pry-

masem Józefem Glempem z 9 grudnia 1985 r., 20 XII 1985 r., k. 27–33; AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen

und Veranstaltungen, A 19, 265, Program podróży Willy’ego Brandta do Polski, 5 XII 1985 r., k. 63–70;

AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 265, Komunikat prasowy dotyczący wizyty

Willy’ego Brandta i delegacji SPD w Polsce, 6 XII 1985 r., k. 90–92; AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen

384

Zgodnie z planami polityk spotkał się m.in. z Jaruzelskim, Glempem i przedsta-

wicielami KIK-u, m.in.: Mazowieckim, Wielowieyjskim, Stelmachowskim, Stommą24.

Co charakterystyczne, występowali oni właśnie jako członkowie jawnego KIK-u, a nie

reprezentanci opozycji25. W podróży Brandtowi towarzyszyła grupa polityków nie-

mieckich na czele z burmistrzem Bremy Hansem Koschnickiem (odbył rozmowy

z Józefem Czyrkiem) i wiceprzewodniczącym frakcji SPD Horstem Ehmke26. W de-

legacji znaleźli się również Egon Bahr, Rudolf Scharping, Wolfgang Clement, Klaus

Lindenberg i Eugen Selbmann27. Towarzyszyło im ponad 20 dziennikarzy28. 8 grudnia

delegacja odwiedziła Auschwitz, gdzie Koschnick wygłosił okolicznościowe przemó-

wienie29. Dzień wcześniej doszło do planowanych międzypartyjnych rozmów między

przedstawicielami SPD a PZPR30. Zarazem Brandt wygłosił specjalne przemówienie

na Zamku Królewskim na okoliczność piętnastolecia układu polsko-niemieckiego

w sprawie granic31. Tego samego dnia odbyło się pierwsze z dwóch najważniejszych

spotkań wizyty: rozmowa między Brandtem a Jaruzelskim. Choć trwała prawie 2 go-

dziny, nie wyszła poza poziom ogólników32. Podobny charakter miała druga rozmowa

między tymi politykami, przeprowadzona 9 grudnia. Tym razem trwała ona 45 mi-

und Veranstaltungen, A 19, 265, Komunikat prasowy dotyczący wizyty Willy’ego Brandta i delegacji SPD

w Polsce, 27 XI 1985 r., k. 102–104; AfCDP, 0/073–Polen–5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Treffen

Genscher–Rakowski in Loccum, 12 IX 1985 r., b.p.

25 Dieter Bingen, Polityka Republiki Bońskiej wobec Polski. Od Adenauera do Kohla 1949–1991, Kraków 1997,

s. 210; Artur Hajnicz, Polen in seinem geopolitischen Dreieck, „Aussenpolitik” 1989, nr 1, s. 31.

26 AdSD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Pismo Klausa Lindenberga do Hein-

za Schneppena z niemieckiego MSZ i do niemieckiej ambasady w Warszawie, 28 XI 1985 r., k. 11–14 (z za-

łącznikami); AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/87, w. 14, Szyfrogram MSZ nr 2540/IV z Kolonii,

12 XI 1985 r., k. 703 (błędna paginacja).

27 AdSD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Pismo Klausa Lindenberga do Otla

Stetzenbacha z ministerstwa obrony, 30 XI 1985 r., k. 10; AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstal-

tungen, A 19, 263, Komunikat prasowy SPD, 6 XII 1985 r., k. 22.

28 AdSD, Willy Brandt Archiv, Sozialistische Internationale, A 13, 190, Pismo Klausa Lindenberga do He-

niza Schneppena z niemieckiego MSZ i do niemieckiej ambasady w Warszawie, 28 XI 1985 r., k. 11–14

(z załącznikami).

29 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Wystąpienie Hansa Koschnicka

w Auschwitz, 8 XII 1985 r., k. 1–7.

30 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 264, Rozmowa delegacji SPD I PZPR z 7

grudnia 1985 r., 20 XII 1985 r., k. 34–44.

31 Zob. tekst przemówienia w: AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 265, Przemó-

wienie Willy’ego Brandta na Zamku Królewskim w Warszawie, 7 XII 1985 r., k. 125–128.

32 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 264, Rozmowa Willy’ego Brandta z Woj-

ciechem Jaruzelskim z 7 grudnia 1985 r., 17 XII 1985 r., k. 44–55.

33 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 264, Rozmowa Willy’ego Brandta z Woj-

ciechem Jaruzelskim z 9 grudnia 1985 r., 20 XII 1985 r., k. 70–72. Zob. szczegółowy plan wizyty w: AdSD,

Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 265, Program podróży Willy’ego Brandta do Polski,

5 XII 1985 r., k. 63–70.

34 AfCDP, 0/073–Polen–5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Brandt und Jaruzelski zogen positive Bi-

lanz des Besuchs, 9 XII 1985 r., b.p.

35 Zob. wycinki prasowe poświęcone wizycie zgromadzone w: AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Ve-

385

nut33. Obaj politycy dyplomatycznie wyrażali zadowolenie z rozmów, deklarując na

wspólnej konferencji prasowej wolę współpracy polsko-niemieckiej w kontekście od-

prężenia w Europie34.

Misja Brandta odbiła się szerokim echem w międzynarodowych mediach – głów-

nie ze względu na zachowanie byłego kanclerza wobec Wałęsy35. Nie przyniosła ona

jednak wielu wymiernych rezultatów – poza symboliczną legitymizacją polskiego reżi-

mu, realizującą się kosztem Solidarności. Konkretnym efektem podróży była deklara-

cja Jaruzelskiego o pragnieniu zaproszenia do Polski prezydenta Richarda von Weiz-

saeckera, a w dalszej perspektywie – Helmuta Kohla36. Brandt ostrożnie, ale zgodnie

z prawdą odpowiadał jednak, że tego typu inicjatywy nie leżały w zakresie jego kom-

petencji37. Na drugim planie posunięto nieco do przodu kwestię projektu partnerstwa

między polskimi a niemieckimi miastami38. 13 grudnia były kanclerz wysłał Jaruzel-

skiemu list z podziękowaniami i słowami wdzięczności za gościnę w Polsce39. Generał

zrewanżował się pismem z 7 stycznia 1986 r., w którym napisał: „podobnie jak Pan,

Panie Przewodniczący, wierzę, iż Pańska wizyta i nasze rozmowy służyć będą dal-

szym postępom procesu normalizacji i budowy wzajemnego zaufania”40.

Nie może dziwić, że misja Brandta już po jego wyjeździe powodowała dalszą kry-

tykę podziemnej Solidarności. Liderzy opozycji oskarżali byłego kanclerza i całą SPD

o zbyt bliską współpracę z polskimi władzami kosztem opozycji oraz o „niemiecki

nacjonalizm”41. Na łamach „KOS” i „Tygodnika Mazowsze” przedstawiciele Regionu

Mazowsze opublikowali nawet list otwarty do Brandta, krytykując jego wizytę. Szcze-

ranstaltungen, A 19, 264, k. 87–192; a także w: AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen,

A 19, 267, k. 7–190.

36 AMSZ, Depesze przychodzące – Kolonia, 33/87, w. 14, Szyfrogram MSZ nr 4402/IV z Kolonii, 10 XII

1985 r., k. 762.

37 AfCDP, 0/073–Polen–5, Konsultationen–Besuche, 1985–1989, Brandt und Jaruzelski zogen positive Bi-

lanz des Besuchs, 9 XII 1985 r., b.p.

38 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 263, Pismo Hansa-Eberharda Dingelsa do

Hansa Koschicka, 19 XII 1985 r., k. 34.

39 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 264, Pismo Willy’ego Brandta do Wojcie-

cha Jaruzelskiego, 13 XII 1985 r., k. 12–13. Podobny list Brandt wysłał tego samego dnia do Józefa Czyrka,

a dwa dni wcześniej do Józefa Cyrankiewicza. AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen,

A 19, 264, Pismo Willy’ego Brandta do Józefa Czyrka, 13 XII 1985 r., k. 19; Willy Brandt Archiv, Reisen und

Veranstaltungen, A 19, 264, Pismo Willy’ego Brandta do Jóżefa Cyrankiewicza, 11 XII 1985 r., k. 22.

40 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 264, Pismo Wojciecha Jaruzelskiego do

Willy’ego Brandta, 7 I 1986 r., k. 10.

41 List otwarty RKW „S” Mazowsze do Willy Brandta, „Tygodnik Mazowsze”, 1985, nr 148, s. 2; „KOS”, 1985,

nr 85, s. 8–9. Tekst ten w wersji przetłumaczonej na niemiecki trafił na biurko lidera SPD. Zob. AdSD,

Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 266, List otwarty „Solidarności” Region Mazowsze

do Willy’ego Brandta, 1986 r., k. 80–84.

42 Janusz Białołęcki, W przeddzień wizyty Brandta w Warszawie, „Tygodnik Mazowsze”, 1985, nr 149, s. 1.

Janusz Białołęcki to pseudonim Janusza Onyszkiewicza. Zob. Kto był kim w drugim obiegu? Słownik pseudo-

nimów pisarzy i dziennikarzy 1976–1989? opr. C. Gajkowska i in., Warszawa 1995, s. 38.

43 Zob. np. Michael T. Kaufman, Solidarity Faults a Visit by Brandt, „The New York Times”, 10 XII 1985.

44 Zob. np. SPD-Parteidelegation nach Warschau, „Frankfuter Allgemeine”, 7 XII 1985.

45 Rowland Evans, Robert Novak, Cold Facts About Poland, „Washington Post”, 23 XII 1985.

386

gólne oburzenie wywoływała oczywiście odmowa spotkania z Wałęsą42. Nawet zachod-

nia prasa dostrzegała ten fakt, przekonując, że zdaniem opozycji podróż Brandta sta-

nowiła wsparcie dla reżimu Jaruzelskiego43, zauważała też protesty opozycji44. Ostra

krytyka napływała nawet ze strony amerykańskiej centrali związkowej AFL-CIO45, nie

mówiąc o chadekach z Bundestagu46.

Chcąc zatrzeć to niekorzystne wrażenie, jeszcze 13 grudnia Brandt wysłał list do li-

dera Solidarności (w tym samym dniu, jak wiemy, przesłał też pismo Jaruzelskiemu),

w którym znowu tłumaczył, iż nie miał czasu na spotkanie, ale podczas rozmowy

z członkami KIK-u przekazał swe pozdrowienia Wałęsie. Wyrażał też przekonanie, że

ten ostatni zrozumie jego decyzję. Przekonywał przy tym, że wizyta w Polsce służyła

pojednaniu narodów i polityce odprężenia. Brandt miał przy tym pragnąć nie tylko

kontaktów z władzami, ale i innymi środowiskami. Nie wymienił nazwy Solidarność.

Na koniec niemiecki polityk życzył adresatowi wszystkiego najlepszego w Nowym

Roku47.

Inicjatywa Brandta wywołała bardzo ciekawą wymianę korespondencji między

Wałęsą a niemieckim politykiem. 17 stycznia lider Solidarności przesłał Brandtowi

odpowiedź. W swym liście stwierdził, że takie odprężenie, o którym pisał były kanc-

lerz, musi objąć nie tylko poziom rządów, ale i społeczeństw. Dodawał: „pragnę pod-

kreślić zainteresowanie dialogiem między naszymi narodami i tworzeniem warun-

ków służących odprężeniu i pokojowi w Europie. Wychodzę przy tym z podstawowych

założeń «Solidarności» jako ruchu ludzi pracy, wyrażającego nasze głębokie współcze-

sne aspiracje do życia w pokoju, sprawiedliwości i godności […]. Sądzę, że w rozwoju

stosunków między naszymi narodami wiele mogą zrobić same nasze społeczeństwa,

jeśli po obu stronach będą miały możliwość uczestniczenia w dialogu i wzajemnym

kontakcie”. Podkreślił też, zgodnie z polską racją stanu, nienaruszalność granicy za-

chodniej PRL jako niezbędny i podstawowy warunek porozumienia. Na koniec nie za-

brakło pewnej złośliwości: „chodzi o to, by uwzględniać również istnienie sił i dążeń

społecznych, które wyrażają ludzkie nadzieje i aspiracje, jakim odprężenie powinno

sprzyjać i służyć. Co do Polski – to zignorowanie tych szerokich społecznie aspiracji

i dążeń jest nie do pomyślenia”48. Mazowiecki, przynosząc list do ambasady niemiec-

kiej, zapewniał, że Wałęsa „osobiście z wielką uwagą” redagował ten tekst49.

46 Zob. np. AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 267, Komunikat prasowy SPD

w sprawie wystąpienia Willy’ego Brandta w Bundestagu w związku z jego wizytą w Polsce, 10 XII 1985 r.,

k. 3.

47 Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 264, Pismo Willy’ego Brandta do Lecha Wałęsy,

13 XII 1985 r., k. 24–26; zob. ten sam dokument w: AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltun-

gen, A 19, 266, k. 16–18.

48 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 266, Pismo Lecha Wałęsy do Willy’ego

Brandta, 17 I 1986 r., k. 10–11; zob. też Wymiana listów Brandt–Wałęsa, „Tygodnik Mazowsze”, 1986, nr 157,

s. 1; zob. też AfCDP, 0/073–Polen–1, Allgemeines, 1985–1987, Briefwechsel Brandt – Walesa, 5 II 1986 r.,

b.p.

49 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 266, Notatka Klausa Lindenberga dotyczą-

ca listu Lecha Wałęsy, 31 I 1986 r., k. 19.

50 Zob. np. AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 266, Projekt listu Willy’ego

387

Dopiero 3 marca 1986 r. Brandt postanowił zareagować na słowa przywódcy Soli-

darności, choć w archiwaliach Fundacji Friedricha Eberta zachowało się kilka brudno-

pisów tekstu datowanych na koniec lutego, a także wymiana uwag między Brandtem

a jego doradcą Lindenbergiem oraz Horstem Ehmke na temat sformułowania odpo-

wiedzi50. Lindenberg krytykował np. jedną z wersji listu przygotowaną przez Ehmke,

przekonując o „polskiej wrażliwości” i zwracając uwagę na zbyt „zimny” wydźwięk

tekstu51. Jak widać, nie było to dla byłego kanclerza łatwe zadanie. Ostatecznie Brandt

przyjął postawę defensywną, przyznając Wałęsie rację w sprawie konieczności brania

pod uwagę dążeń społecznych, a nie tylko wytycznych rządowych w próbach rozwija-

nia polsko-niemieckich relacji. Zapewniał, że zdecydowana większość Niemców po-

pierała dobrosąsiedzkie stosunki z Polską. Przekonywał także, że jego odprężeniowej

polityce towarzyszyła wola bronienia praw obywatelskich – było to pewne ustępstwo

na rzecz Solidarności. Na koniec były kanclerz wyraził nadzieję, że Horst Ehmke,

członek kierownictwa SPD, który w maju 1986 r. wybierał się do Polski, będzie mógł

porozmawiać z Wałęsą. I w tym liście nie padło jednak słowo „solidarność”52.

Po latach w swych wspomnieniach Brandt próbował usprawiedliwiać się z kontro-

wersyjnych decyzji, wskazując na trudności pojednawczej Ostpolitik realizowanej przez

SPD: „Dla niemieckiego socjaldemokraty, nie tylko w przypadku Polski, często bardzo

ciężko było we właściwy sposób obchodzić się z rządzącymi, unikając jednocześnie nie-

porozumienia, że uważa się walkę demokratycznej opozycji za polityczny folklor […].

W 1985 r. nie mogłem pogodzić «oficjalnej» wizyty w Warszawie z podróżą do Gdań-

ska, gdzie zaprosił mnie Lech Wałęsa, ale przeprowadziłem szczegółowe rozmowy

z wieloma jego współpracownikami. Długo rozmawiałem z Jaruzelskim o możliwo-

ściach wyjazdu tego profesora Bronisława Geremka, który później w 1989 został prze-

wodniczącym frakcji «Solidarności» w Sejmie”53. Nie brzmiało to zbyt przekonująco.

Stosunki RFN z Polską, mimo tak ostrożnej dyplomacji i niewielu znaczących ge-

stów wobec polskiej opozycji, po podróży Brandta wciąż znajdowały się w nie naj-

lepszej kondycji. Specyfikę niemiecką stanowił podkreślany fakt, że owa kondycja

w mniejszym stopniu niż w innych państwach zależała od postawy wobec Solidar-

ności. Proces normalizacji stosunków polsko-zachodnioniemieckich nie nabrał takie-

go przyspieszenia, jak w przypadku Wielkiej Brytanii, USA czy nawet Francji, mimo

tradycyjnie łagodnej retoryki zachodnioniemieckiej dyplomacji. Trwał dostrzegany

przez obie strony impas. W obustronnych relacjach ciągle dochodziły do głosu stare

problemy, stanowiące długofalowe dziedzictwo wojny, trudnego sąsiedztwa i trudnej

historii.

Brandta do Lecha Wałęsy, 26 II 1986 r., k. 33–36; AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen,

A 19, 266, Pismo Horsta Ehmke do Klausa Lindenberga w sprawie listy Willy’ego Brandta do Lecha Wałęsy,

27 II 1986 r., k. 32.

51 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 266, Uwagi Klausa Lindenberga dotyczą-

ce projektu listu Willy’ego Brandta do Lecha Wałęsy, 20 II 1986 r., k. 40–41.

52 AdSD, Willy Brandt Archiv, Reisen und Veranstaltungen, A 19, 266, Pismo Willy’ego Brandta do Lecha

Wałęsy, 3 III 1986 r., k. 23–25.

53 Willy Brandt, Erinnerungen, Frankfurt am Main 1992 (wyd. 4), s. 473–474; Dieter Bingen, Polityka Repu-

bliki Bońskiej, s. 211.

388

mAŁGorzATA Świder

„Wann werden die Sowjets in Polen einmarschieren?”

O groźbie interwencji sowieckiej w Polsce (1980–1982).

Widziane z Bonn

Na temat możliwej lub też niemożliwej interwencji radzieckiej w Polsce na początku

lat 80-tych pisano wiele. Powstały monografie traktujące o tym problemie i wydano

dokumenty źródłowe1. Są to ciekawe opracowania często zasadniczo weryfikujące

prezentowane w tamtym okresie opinie i osądy. Publikacje te powstały na bazie do-

stępnych obecnie materiałów archiwalnych, z uwzględnieniem dzisiejszej wiedzy na

temat rozwoju sytuacji sprzed niespełna 30 lat. Jednak dla zrozumienia ówczesnej

polityki, działań rządów i opinii publicznej należy zwrócić uwagę na stan wiedzy i pre-

zentowane opinie w pierwszych dwóch latach przemian w Polsce, a wynikające tak-

że z doświadczeń z przeszłości. To przecież bieżące opinie wpływały na prowadzoną

wówczas politykę i działania, zwłaszcza w kontekście międzynarodowym. Ważnym

partnerem politycznym i obserwatorem wydarzeń w Polsce była Republika Federalna

Niemiec. Ze względu na swoje położenie, a także fakt, że część narodu niemieckiego

funkcjonowała w strukturach państwowych zintegrowanych w Układzie Warszaw-

skim2, zainteresowanie wydarzeniami w Polsce było szczególnie duże. Również pro-

wadzona wówczas polityka zbliżenia RFN z NRD i podtrzymania jedności narodowej,

której celem było wkroczenie na drogę zjednoczeniową, wymuszała zainteresowanie

sytuacją na linii Warszawa – Moskwa. Istnienie dwóch państw niemieckich, jeszcze

1 Przykłady kilku pozycji poświęconych stanowi wojennemu: Tajne dokumenty Biura Politycznego. PZPR

a „Solidarność” 1980–1981, Londyn 1992; W. Jaruzelski, Stan wojenny – dlaczego…, 1992; A. Paczkowski, Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy lipiec 1980-styczeń 1982, Kraków 2002; Przed i po 13 grudnia. Państwa Bloku Wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982, sierpień 1980 – marzec 1981; t. 1,

red. Ł. Kamiński, Warszawa 2006; Przed i po 13 grudnia. Państwa Bloku Wschodniego wobec kryzysu w PRL

1980–1982, kwiecień 1981 – grudzień 1982; t. 2, red. Ł. Kamiński, Warszawa 2007; From Solidarity to Mar-

tial Law. The Polish Crisis of 1980-1981. A Documentary History, 2007; A. Dudek, „Bez pomocy nie damy

rady”, Biuletyn IPN, 2009 nr 12, s. 92–100; A. Paczkowski – Świat i blok sowiecki wobec „kryzysu polskiego”

oraz stanu wojennego, [w:] Wokół „mniejszego zła”. Stan wojenny w Polsce. Materiały pokonferencyjne, red.

P. Piotrowski, Wrocław 2010 .

2 Teza o jednym narodzie żyjącym w dwóch państwa była nieodłączną częścią polityki „ogólnoniemieckiej”

RFN. Było to szczególnie widoczne w polityce SPD. W deklaracji rządowej w październiku 1969 r. i w spra-

wozdaniu rządu federalnego o sytuacji narodu w styczniu 1970 r. mowa była o „stosunkach specjalnego ro-

dzaju obu państw w Niemczech” opartych na jedności narodowej Niemców. W. S. Burger, Problem niemiecki

w myśli politycznej zachodnioniemieckich partii: CDU/CSU, SPD i FDP w latach 1945–1990, Toruń 2002, s. 95.

389

niezabliźnione rany w stosunkach polsko-niemieckich, a także dążenia RFN do od-

grywania pomostu politycznego pomiędzy Wschodem a Zachodem powodowało, że

państwo to było żywotnie zainteresowane sytuacją w Polsce, przede wszystkim w kon-

tekście możliwej interwencji Układu Warszawskiego nad Wisłą.

Jak oceniano sytuację w Polsce? Jakich działań się spodziewano? Jak odczytywa-

no sygnały napływające z Warszawy i Moskwy? O czym rozmawiano? To pytania, na

które należy odpowiedzieć. Niestety nie na wszystkie można w chwili obecnej zna-

leźć jednoznaczną odpowiedz. Niniejszy artykuł nie ma aspiracji pełnego wyjaśnie-

nia i przedstawienia opinii RFN na temat możliwości interwencji radzieckiej w PRL.

Jest przyczynkiem do analizy skomplikowanej sytuacji z lat 1980–1981. W tekście wy-

korzystano materiały archiwalne socjaldemokracji niemieckiej, a także komentarze

prasy RFN. Interesującymi są dokumenty ze zbiorów kanclerza Helmuta Schmidta,

a także materiały z posiedzeń zarządu SPD. Cezurę czasową tworzą dwa wydarzenia:

strajki w Gdańsku w sierpniu 1980 r. i wprowadzenie stanu wojennego w Polsce.

Właściwie od początku niepokoi w Polsce to, że opinia publiczna poza granicami

zastanawiała się, czy dojdzie do działań dyscyplinujących ze strony Związku Radziec-

kiego i interwencji zbrojnej w Polsce. O powadze sytuacji świadczyły nie tylko do-

niesienia prasowe z Polski3, ale konkretne wydarzenia na arenie międzynarodowej.

Najbardziej widoczną oznaką zaostrzenia sytuacji w Polsce było odwołanie wizyty

Edwarda Gierka w Hamburgu w sierpniu 1980 r4. Kolejną poszlaką świadczącą o na-

piętej sytuacji było odwołanie wizyty kanclerza RFN Helmuta Schmidta w Berlinie

Wschodnim. Decyzja o przełożeniu spotkania Schmidt – Honecker wynikała z oba-

wy członków prezydium SPD, m.in. Willy’ego Brandta i Horsta Ehmke, że zamiast

rozmawiać z politykami NRD o rozbrojeniu i odprężeniu w Europie rozwój sytuacji

w Polsce zmusi kanclerza do ostrej reakcji politycznej. Mogło to znacznie skompliko-

wać prowadzoną przez SPD politykę odprężenia i odbić się negatywnie na wynikach

wyborów do Bundestagu planowanych na 5 października 1980 r.5 Analiza SPD była

wzmocniona analizą Zachodnioniemieckiej Służby Wywiadowczej ( Bundesnachrich-

tendienst – BND), która wskazywała na możliwość siłowego rozwiązania problemu

polskiego. Miało to nastąpić 27 lub 28 sierpnia 1980 r. przy użyciu wojsk polskich,

a w razie konieczności wojsk radzieckich. Zresztą przeciwko wówczas planowanemu

spotkaniu Honecker – Schmidt opowiadali się również partnerzy zachodni, szczegól-

nie Francja i USA6.

3 M. Świder, Sierpień 1980 – zaskoczenie czy spodziewany wybuch? Konflikt społeczno- polityczny w Polsce w oce-

nach dziennikarzy zachodnioniemieckich, „Studia Zachodnie”, 2010, nr 12, s. 144–156.

4 Na temat odwołanej wizyty Gierka w Hamburgu i Schmidta w Berlinie Wschodnim więcej piszę w ma-

teriałach, które ukazały się nakładem IPN pod koniec 2010 r.: M. Świder, Bońskie spojrzenie na polski

sierpień 1980, Gdańsk 2010.

5 MfS – ZAIG 8294, k. 2, Information über Äußerungen führender Bonner SPD-Funktionäre zur Absage

des Arbeitstreffens und zur gegenwärtigen Situation in der VR Polen. Streng geheim. Um Rückgabe wird

gebeten; Na temat wpływu polskiego sierpnia na niemiecki październik mówiła M. Świder podczas Zjazdu

Niemcoznawców we Wrocławiu, latem 2010 r. Tekst wystąpienia został złożony do druku, powinien ukazać

się w drugiej połowie 2011 r.

6 MfS – ZAIG 8294, k. 2, Information über Äußerungen führender Bonner SPD-Funktionäre, k. 3.

390

Obserwując wydarzenia na polskim Wybrzeżu, zarówno społeczeństwa między-

narodowe, jak i świat polityki zadawały sobie pytanie: Ile samodzielności politycznej

mają Polacy? Co muszą zrobić, aby Związek Radziecki zareagował tak, jak zrobił to

w 1956 r. na Węgrzech czy w 1968 r. w Czechosłowacji? Szczególnie dziennikarze i po-

litycy zachodnioniemieccy liczyli się z możliwością interwencji radzieckiej w Polsce.

Ich wypowiedzi i komentarze wskazywały na podobieństwa sytuacji, które miały miej-

sce zarówno na Węgrzech, jak i w Czechosłowacji. Oczekiwano gwałtownych ruchów

strony radzieckiej, dyscyplinujących rozpolitykowaną Polskę. Obserwując wypowiedzi

tamtego okresu, można postawić tezę, że wśród dziennikarzy istotnym pytaniem ów-

czesnego czasu nie było pytanie o to, czy ZSRR wkroczy do Polski, a raczej, kiedy to

nastąpi?7

Zaniepokojenie możliwością zaangażowania się strony radzieckiej w Polsce na

podobieństwo jej aktywności w Czechosłowacji w 1968 r. była widoczna w relacjach

i rozmowach międzynarodowych. Należy wydzielić dwa nurty tych rozmów: pierwszy

to rozmowy ze sojusznikami zachodnimi, a drugi stanowią rozmowy z partnerami ze

Wschodu, przede wszystkim ze Związku Radzieckiego. Przykładem sondowana sta-

nowiska ZSRR w kwestii polskiej może być rozmowa Eugena Selbmanna, doradcy

Frakcji SPD w Bundestagu i bliskiego współpracownika H. Wehnera z ówczesnym

głównym doradcą Wydziału Zagranicznego Komitetu Centralnego KPZR, członkiem

KC KPZR Nikolajem Portugalowem8 przeprowadzona w październiku 1980 r. Kon-

wersacja ta została dokładnie zrelacjonowana kanclerzowi Schmidtowi9. Pierwszopla-

nowym tematem rozmowy był problem radzieckiej oceny sytuacji w Polsce. Moskwa

miała nadzieję, że PZPR opanuje sytuację w kraju. W tym też celu miała otrzymać

pomoc gospodarczą. Rosjan zasadniczo nie interesowało, co się rozwinie pod nazwą

socjalizmu i nie chcieli się w ten proces mieszać (w tym miejscu Portugalow wymie-

nił Węgry jako przykład akceptowanych zmian gospodarczych). Było to możliwe po

spełnieniu dwóch warunków: po pierwsze, PZPR musiało utrzymać przewodnią rolę

w kraju, po drugie – Związek Radziecki i Układ Warszawski musiały zachować swoje

interesy. Poza tym liczono na dyskredytację związków zawodowych w obliczu trud-

ności gospodarczych i powstrzymanie się państw zachodnich od mieszania się w we-

wnętrzne sprawy Polski10.

7 K. Walter, Wann werden die Sowjets in Polen einmarschieren? BILD-Interview mit dem Ost-Experten Professor

Klaus Mehnert, „Bild”, 19 VIII 1980; M. Świder, Sierpień 1980 – zaskoczenie czy spodziewany wybuch? Konflikt

społeczno-polityczny w Polsce w ocenach dziennikarzy zachodnioniemieckich, „Studia Zachodnie”, 2010, nr 12,

s. 144–156.

8 Nikolai S. Portugalow, doradca ambasadora ZSRR w Bonn, Walentina Falina, korespondent radziecki

w ZSRR. Po powrocie do ZSRR zwolennik rozwiązania problemu niemieckiego. Od 1987 r. występował

na rzecz „legitimen Nationalstolz” Niemców. W wywiadzie dla Spiegla w czerwcu 1989 r. przepowiedział

zjednoczenie Niemiec. Na zlecenie Falina przygotował 10 dni po zwaleniu muru berlińskiego dla kanclerza

Helmuta Kohla program, który prawie dosłownie został przez niego przyjęty i jest znany jako „program

dziesięciu punktów”.

9 AdsD, 1/HSAA006896, Bundesrepublik Deutschland, Der Bundeskanzler , Bonn, den 27 Oktober 1980,

vertraulich.

10 AdsD, 1/HSAA006896, E. Selbmann, Vermerk für. Helmut Schmidt, vertraulich/verschlossen, Bonn, 8.

Oktober 1980.

391

Nie była to jedyna rozmowa dyplomatyczna na temat Polski przeprowadzona z po-

litykami radzickimi. Jak wynika z notatki służbowej z października 1980 r. Breżniew

za pośrednictwem Andresasa Meyer-Landrut (w tym czasie ambasadora RFN w Mo-

skwie) przekazał kanclerzowi wiadomości na temat sytuacji w Polsce. Odpowiedź kan-

clerza przekazano również tą drogą11. Niestety nie wiadomo o czym dokładnie wów-

czas mówiono.

Innym źródłem informacji o zamiarach Związku Radzieckiego wobec Polski mógł

być tajny kanał dyplomatyczny. Od momentu objęcia władzy w RFN przez socjalde-

mokratów pod przywództwem Willy’ego Brandta funkcjonował pomiędzy Bonn a Mo-

skwą tajny kanał polityczny ( back channel). Inicjatorem nawiązania kontaktów z Bonn

był ówczesny szef KGB Juri Andropow (o tym jednak strona niemiecka dowiedziała

się znacznie później). Do bezpośredniego, pierwszego kontaktu wysłannika z Mo-

skwy, Walerego Lednewa z Egonem Bahrem doszło 24 grudnia 1969 r. w Bonn. Nieco

później doszedł do tego duetu Wjatczesław Keworkow12. Ten właśnie tercet dyplo-

matyczny przygotował spotkanie na szczycie Willy’ego Brandta z Leonidem Breżnie-

wem i przyczynił się do podpisania Układu Moskiewskiego w 1970 r. Kontakty, które

przebiegały poza jakąkolwiek strukturą polityczną, i to nie tylko Ministerstwa Spraw

Zagranicznych, ale także służb wywiadowczych zarówno RFN jak i ZSRR, pozwoliły

stworzyć wyjątkowy dialog polityczny13. Po zakończeniu koalicji SPD–FDP i zmianie

kanclerza kanał dyplomatyczny był nadal aktywny. Nowy kanclerz Helmut Kohl zde-

cydował się na kontynuowanie tego połączenia dyplomatycznego14. Dzięki back chan-

nel utrzymywano interesujące kontakty, np. kilka dni przed wkroczeniem wojsk ra-

dzieckich do Afganistanu tajny kanał polityczny poinformował o tym zamiarze Egona

Bahra15. Niewykluczone więc, że również tym kanałem dochodziły do SPD i Urzędu

Kanclerskiego wiadomości na temat stanowiska Moskwy wobec wydarzeń w Warsza-

wie. Wprawdzie kanał był bardzo solidnym środkiem wymiany informacji, głównie

w kwestiach rozbrojenia i zagadnień polityki międzynarodowej, to jednak wówczas

nie wiadomo było, kto naprawdę stoi w Moskwie za tym kanałem i jak wygląda układ

11 AdsD 1/HSAA 006896, Dem Bundeskanzler, Bonn 27 X 1980 r. Betr.: Schreiben von Eugen Selbmann an

Sie über sein Gespräch mit Herrn Portugalow.

12 Zob. również: E. Bahr, Der Weg zur Entspannungspolitik. Vortrag anlässlich einer Veranstaltung in Bonn am

5. Dezember 2006, Gesprächskreis Geschichte, Heft 72, Friedrich-Ebert-Stiftung, Historisches Forschungs-

zentrum, Bonn 2007, s. 9.

13 W. Keworkow, Der geheime Kanal. Moskau, der KGB und die Ostpolitik. Mit einem Nachwort von Egon Bahr,

Berlin 1995, s. 272–273. Keworkow należał do osobistego sztabu Andropowa. Po przejściu Andropowa do

KGB, został tam ściągnięty również Keworkow. W służbie KGB pozostał do momentu przejścia Andropowa

do struktur partyjnych. Ibidem, s. 276.

14 AdsD Bonn, 1/EBAA000951; Egon Bahr an Falin, Bonn, 27 X 1982 r.; E. Bahr an Falin, 10 XI 1982 r.

15 Interesującym jest, że zarówno RFN, która wiedziała o inwazji w Afganistanie, ale również USA, któ-

re były dokładnie poinformowane o każdym ruchu wojsk radzieckich, powstrzymały się od podania tych

informacji opinii publicznej. Dopiero kilka dnia po wkroczeniu ujawniono ten fakt opinii światowej. Jak

wynika z wypowiedzi Bahra, Amerykanie nie wiedzieli o tym, że Niemcy Zachodnie są poinformowane

o działaniach ZSRR w Afganistanie. O przyczynach utrzymywania w tajemnicy przez Amerykanów faktu

wkroczenia wojska radzieckich do Afganistanu można jedynie spekulować. K. Wiegrefe, Das Zerwürfnis.

Helmut Schmidt, Jimmy Carter und die Krise der deutsch-amerikanischen Beziehungen, Berlin 2005, s. 284.

392

sił na Kremlu. Niemniej jednak, jak zapewniał Bahr, nigdy informacje przekazane

tym kanałem nie były błędnymi informacjami.

Drugim filarem rozmów prowadzonych z państwami wschodnimi na temat roz-

woju sytuacji w Polsce były rozmowy dyplomatyczne w stolicach państw Układu War-

szawskiego. Podczas swoich podróży do państw socjalistycznych na tematy „polskie”

rozmawiali członkowie zarządu SPD: Wischnewski na Węgrzech w listopadzie 1980

r., Willy Brandt i E. Bahr w Jugosławii w kwietniu 1981 r.

Kolejnym nurtem konsultacji w sprawie Polski w latach 1980–1981 były rozmowy

i konsultacje z przywódcami państw zachodnich. W drugim półroczu 1980 r. doszło

jeszcze do kilku innych spotkań, na których omawiano problem stosunków między-

narodowych, w tym zaostrzenia konfliktu społecznego w Polsce. Np. 24 października

1980 r. kanclerz Schmidt rozmawiał z kanclerzem Austrii Bruno Kreiskym16, 22 listo-

pada 1980 r. kanclerz rozmawiał z kanadyjskim premierem Trudeau17, a 28 listopa-

da 1980 r. z premierem Luksemburga i przewodniczącym Rady Europy Wernerem18.

O czym dokładnie rozmawiano i jak szczegółowe były to rozmowy trudno jest dzisiaj

stwierdzić, bowiem w dostępnych sprawozdaniach znajdują się zaledwie wzmianki

i krótkie hasła na ich temat. Mimo skromnych danych wszystkie te dokumenty mają

klauzulę tajności.

Na przełomie 1980 i 1981 r. sytuacja w Polsce była nadal nierozwiązana. Powodo-

wało to, że w kontekście wydarzeń w Polsce, niemiecka socjaldemokracja oceniała rok

1981 jako trudny i skomplikowany. Na pewno na tę ocenę wpływ miała nie tylko sytu-

acja w samej Polsce, ale także zmiana ekipy rządzącej w USA. Obawiano się, że nowy

prezydent nie doceniał politycznej roli Europy, a także, jak to podkreślali niektórzy

politycy, nie był szczególnie w tej kwestii przygotowany merytorycznie. Nowa ekipa

zgromadzona wokół Reagana dawała podstawy do takiej właśnie oceny. Przykłado-

wo, w analizie przygotowanej dla kanclerza przez prof. Kaisera z „Forschungsinstitut

der Deutschen Gesellschaft für Auswertige Politik e. V.”, już w październiku 1980 r.

w kontekście wyborów prezydenckich w USA zwrócono uwagę na nieprzemyślane

wypowiedzi nowej ekipy, tutaj na przykładzie Chin i Tajwanu, co mogło świadczyć

o braku przygotowania i wiedzy. Poza tym przewidywano, że nowa administracja

w Białym Domu zmieni ton rozmowy ze Związkiem Radzieckim i prowadzić ją bę-

dzie z pozycji siły19.

Politycy SPD byli żywotnie zainteresowani nastrojami panującymi w Polsce. Pew-

ną pomocą w ich ocenie były relacje osób zaufanych, mających kontakt bezpośredni

16 AdsD 1/HSAA008921, Bonn 24 X 1980, Referat 211 dem Bundeskanzler, Bert.: Ihr Gespräch mit Bun-

deskanzler Kresky, verschlossen.

17 AdsD 1/HSAA008927, Vermerk, Betr.: Gespräch des Herrn Bundeskanzlers mit Premierminister Tru-

deau beim Abendessen am 22 XI 1980, verschlossen.

18 AdsD 1/HSAA008925, Referat 211 dem Bundeskanzler, Betr.: Ihr Abendessen mit MP Werner am Frei-

tag, 28 XII 1980, verschlossen.

19 AsdD 1/HSAA006843.

393

z Polską. Przykładem takich relacji mógł być list prof. Imanuela Geissa20, w którym

pisał o przyczynach kryzysu w Polsce, aktualnej sytuacji i o ewentualności interwencji

radzieckiej lub też możliwym rozwoju sytuacji na wypadek wymuszenia na władzach

w Warszawie wprowadzenia stanu wyjątkowego21. Geiss analizował przyczyny powsta-

nia kryzysu i określił ewentualne zachowania społeczeństwa polskiego w przypad-

ku interwencji radzieckiej lub też wymuszonego wprowadzenia stanu wyjątkowego

w Polsce. W takiej sytuacji należało spodziewać się szerokiego oporu społeczeństwa,

być może części wojska polskiego. Polacy zarzucali Zachodowi naiwność w ocenach

Związku Radzieckiego i oczekiwali twardej reakcji, jednocześnie czuli się zdradzeni

przez Zachód, podobnie jak to było w 1939 i 1945 r. Na pytanie, czy oczekiwali inter-

wencji wojskowej, która spowodowałby wybuch III wojny światowej, zaprzeczali. Byli

natomiast zwolennikami wszelkich działań, nawet takich, które obiektywnie szkodzi-

łyby im, np. zawieszenie kredytów czy też pomocy żywnościowej. W przypadku inter-

wencji odsunięta zostałaby ugodowa część Solidarności i uwolniona byłaby nienawiść

do Związku Radzieckiego i komunizmu. Związek Radziecki stworzyłby sobie drugi

Afganistan, wpływając w ten sposób nie tylko na pokój w Europie, ale także na euro-

pejską część imperium sowieckiego22.

20 Prof. Imanuel Geiss (Geiß), wykładowca na Uniwersytecie w Bremie, zajmował się historią najnowszą.

Interesował się również kwestiami polskimi, doktoryzował się pisząc pracę na temat granic polskich po

I wojnie światowej: „Der polnische Grenzstreifen 1914–1918”. W latach 1980–1981 przebywał w Gdańsku

na wykładach gościnnych.

21 AdsD, WBA, (11 X), sygn. 282 k. 55–56. Prof. Dr. Imanuel Geiss, Bonn 28 III 1981. „Die Krisse ist fast

ausschließlich aus innerpolnischen und innersowjetischen Gründen entstanden. […] Eine Einmischung

vom Westen, wie oft, auch im Westen hyper-selbstkritisch oder skeptisch angenommen, auch nach dem

August 1980 ist nicht zu erkennen: Die Polen haben nach 35 Jahren Kommunismus ihren eigenen Kopf,

auf Grund ihrer eigenen Erfahrungen. Die Grundstimmung ist in der Tat gegen den Kommunismus sowje-

tischer Prägung, auch stark anti-russisch, eben auf Grund historischer Erfahrungen […] Die «Solidarität»

nimmt demgegenüber noch eine mittlere Position ein, da sie die Führung durch die Kommunisten und

die Mitgliedschaft im Warschauer Pakt nicht in Frage stellt. Wohl möchte sie im Rahmen dieser Bedingun-

gen ein Maximum an Autonomie und begrenzter Freiheit für einen polnischen Sozialismus herausholen,

hier in Übereinstimmung mit wirklich der überwiegenden Mehrheit der polnischen Gesellschaft, von den

unmittelbaren Profiteuren des Systems abgesehen (Nomenklatura, hohe Beamten und Wirtschaftsfunk-

tionäre, Polizei). Bei freien Wahlen würde eine sozialistisch-sozialdemokratische Partei vermutlich die

Wahlen gewinnen. Der polnische Sozialismus hätte stark liberale Züge mit der katholischen Kirche als

allgemein moralische Instanz im Rücken”.

22 Ibidem. „Sollte die UdSSR tatsächlich militärisch intervenieren oder auch nur den Staatsnotstand durch

eine polnische Regierung erzwingen, so gäbe es massiven Widerstand, vielleicht sogar von einem Teil der

Armee. Die Polen, die uns ohnehin schon zu große Naivität gegenüber den Sowjets vorhalten, erwarten

dann vom Westen harte Maßnahmen, fühlen sich aber schon im Voraus vom Westen abgeschrieben, wie

sie sagen, so wie 1939 und 1945. Auf Nachfrage, was sie denn erwarten, doch nicht eine militärische In-

tervention des Westens, weil das der 3. Weltkrieg sei, wird das natürlich verneint. Aber unterhalb dieser

Schwelle würden sie alles begrüßen, auch wenn es ihnen selbst unmittelbar schadet (Einstellen von Kredi-

ten, Lebensmittelhilfen). In diesem Fall würde die gemäßigte „Solidarität“ aber auch mit ihrer Mittelpositi-

on beiseitegeschoben werden, und es käme dann die wahre Volksmeinung zum Tragen, die man nur noch

als glühende Haß auf die Sowjetunion und den Kommunismus bezeichnen kann, kombiniert mit einer

aus Verachtung und Angst vor der DDR. Die UdSSR würde sich in Polen ein zweites Afghanistan schaffen,

jetzt aber in Europa, mit explosiven Rückwirkungen auf den Frieden in Europa, aber auch auf die übrigen

zumindest nicht-russischen Teile des «Sowjetimperium», wie man in Polen offen sagt”.

394

W kwietniu 1981 r. sytuacja w Polsce była tak napięta, że na posiedzeniu prezydium

SPD rozmawiano na temat możliwych posunięć w przypadku interwencji radzieckiej

w Polsce23. Motyw możliwego zaangażowania militarnego Związku Radzieckiego,

a także oceny sytuacji w Polsce powtarzał się także w rozmowach dyplomatycznych

prowadzonych przez kanclerza Schmidta zarówno z europejskimi partnerami dyplo-

matycznymi, jak również z dyplomatami z różnych stron świata, czasami bardzo od-

ległymi. Przykładowo w rozmowach z premierem Jugosławii Veselinen Djuranovi-

ćem24, ministrem spraw zagranicznych USA Aleksandrem Haigem25, prezydentem

Brazylii Figueiredo26, prezydentem Japonii Suzukim27, premierem Kanady Treudo28

czy też premierem Sajgonu Lee Kuan Yew29. We wszystkich spotkaniach prezento-

wano stanowisko RFN wobec sytuacji w Polsce i możliwego rozwoju sytuacji, które

można było określić jako rygorystycznie przestrzeganie zasady niemieszania się w we-

wnętrzne sprawy Polski i pomoc gospodarczą dla poparcia reform wewnętrznych.

Latem 1981 r. rozmawiano na tematy zwiane z Polską w Moskwie podczas wizyt

czołowych polityków SPD. Świadczą o tym relacje z oficjalnych podróży SPD i osób

blisko związanych z tą partią. Powodem, dla którego zdecydowano się na prowadzenie

tego typu rozmów, był atak mediów radzieckich na RFN. Do Urzędu Kanclerskiego

został wezwany w czerwcu 1981 r. ambasador Związku Radzieckiego w Bonn. Wów-

czas to skarżono się na ataki prasy moskiewskiej przeciwko kanclerzowi Schmidtowi.

Ich przyczynę nie mógł wyjaśnić nawet Ponomariow, podczas swojej wcześniejszej

wizyty w Bonn30. Ostatecznie sprawą miał zajęć się ambasador ZSRR w Bonn i prze-

kazać sugestie niemieckie do Moskwy31.

W lipcu 1981 r. do Moskwy udał się H. J. Wischnewski. Będąc na miejscu, Wi-

schnewski ponownie zwrócił uwagę gospodarzom na niezrozumiały ataku mediów

23 AdsD 1/HSAA 009468, Protokoll über die Sitzung des Präsidiums am Montag, den 4. April 1981 in

Bonn, TO 3 Internationales.

24 AdsD 1/HSAA008929, Referat 212, Bonn 5 II 1981, Betr.: Offizieller Besuch des jugoslawischen Mi-

nisterpräsidenten Veselin Djuranowić in der Bundesrepublik Deutschland von Dienstag 10. Februar bis

Freitag 13. Februar 1981, hier Gesprächvorschlag.

25 AdsD 1/HSAA8940, Referat 212 dem Bundeskanzler, Kurzbesuch von Außenminister Haig in Bonn am

Samstag, dem 11 IV 1981, verschlüsselt.

26 AdsD 1/HSAA008945, Vermerk über das Gespräch des Bundeskanzlers mit dem brasilianischen Präsi-

denten Figueiredo am 18 V 1981.

27 AdsD 1/HSAA008949, Vermerk über das Gespräch des Bundeskanzlers mit dem japanischen Minister-

präsidenten Suzuki im Geste Haus Hamburg am 10 VI 1981, verschlüsselt.

28 AdsD 1/HSAA008954, Ref. 212 dem Bundeskanzler, Betr. Arbeitsbesuch vom PM Trudeu in Bonn am

Donnerstag/Freitag 25/26 Juni 1981.

29 AdsD 1/HSAA008962, Dem Bundeskanzler, Bonn 30.07.1981, Betr. Privates Abendessen mit Lee Kuan

Yew am Freitag, dem 31 VII 1981 in Hamburg.

30 Boris Nikolajewitsch Ponomarjow, przez 25 lat był sekretarzem Komitetu Centralnego KPZR odpowie-

dzialnym za stosunki międzynarodowe. W okresie do 1986 r. był jednym z najbardziej wpływowych ludzi

na Kremlu w kwestiach polityki międzynarodowej. Zwolennik koegzystencji, ale z korzyścią dla ZSRR.

Opowiedział się za interwencją Układu Warszawskiego w Czechosłowacji w 1968 r. i inwazją w Afganista-

nie w 1979 r.

31 AdsD, WBA, Verbindungen mit Mitgliedern des Präsidiums, sygn. 48, k. 203, Bonn 23. Juni 1981, Ver-

merk Betr: Gespräch HJW mit dem sowjetischen Botschafter W. S. Semjonow am 19 VI 1981, 15.30–17.45.

395

radzieckich na kanclerza RFN32. Podczas rozmowy z Samjatinem, kierownikiem wy-

działu informacji międzynarodowej Komitetu Centralnego omówiono komentarz te-

lewizyjny Samjatina (komentarz tematów międzynarodowych) z 20 czerwca 1981 r.,

w którym mówiono o sytuacji w Polsce i niemieckich siłach rewizjonistycznych, mi-

litarystycznych i neonazistowskich w taki sposób jakoby ze strony RFN należało się

spodziewać bezpośredniego zagrożenia dla Polski. Wischnewski poprosił o interwen-

cję tak, aby nie powtórzył się tego typu komentarz.

Innym ważnym punktem rozmów lipcowych, mającym bezpośredni związek z po-

przednim, był problem rozwoju sytuacji w Polsce. Tutaj główne zarzuty formułowane

były ze strony gospodarzy. Przede wszystkim powtórzono sowiecką tezę o miesza-

niu się państw zachodnich w wewnętrzne sprawy Polski. Jako dowód przytoczono

działalność rozgłośni Radio Free Europe i Radio Liberty. Wprawdzie strona niemiec-

ka podkreślała, że była to instytucja amerykańska, to jednak zdaniem Rosjan każde

państwo ponosiło odpowiedzialność za działalność instytucji mających siedzibę na jej

terytorium. Według informacji radzieckich rozgłośnia otrzymała instrukcje, jak miała

wpłynąć na sytuację w Polsce, a przede wszystkim: wpłynąć na wybór delegatów na

Zjazd PZPR; dyskredytować tych kandydatów, którzy nie byli członkami Solidarno-

ści; wskazując na trudności gospodarcze, rozpowszechniać przekonanie, że PZPR nie

było w stanie sprostać zadaniom związanym z kierowaniem państwem; interpretować

manifestacje w Polsce jako przejaw głębokiego antysowietyzmu33. Przy okazji nie za-

pomniano postawić poważnych zarzutów, np. że jeden z czołowych działaczy KOR-

-u był od 1976 r. płatnym agentem BND czy też że Fundacja Hans-Seidel przekazała

poważna sumę pieniędzy na konto Solidarności w celu umożliwienia subwencjono-

wania żywności w przypadku, gdyby rząd został zmuszony do podniesienia jej cen.

Wszystko to, zdaniem Moskwy, były przykłady mieszania się Zachodu w wewnętrz-

ne sprawy Polski. Poza tym podczas pobytu wicepremiera Jagielskiego w USA po-

noć strona amerykańska wywierała na wicepremiera PRL wzmożony nacisk i żądała

zmian w układzie sił politycznych w Polsce, a także odcięcia się od rozmów i konsulta-

cji z Moskwą. Zdaniem moskiewskich gospodarzy, takiego nacisku państwa trzeciego

na dyplomatę nie odnotowano w żadnym innym przypadku34.

Podczas lipcowego pobytu Wischnewskiego w Moskwie poświęcono czas omówie-

niu ewentualnej strategii ZSRR wobec Polski. Sowieccy rozmówcy zapewniali, że za-

miarem Moskwy nie było uczynienie z Polski przedmiotu rozgrywek między Wscho-

dem a Zachodem. Przyjęto powściągliwą postawę bynajmniej nie dlatego, że żądał

tego minister Haig (jego wypowiedzi na temat Polski określono jako wypowiedzi pro

domo), lecz dlatego, że Związek Radziecki uprawiał własną politykę. W tym miejscu

znajduje się ciekawy fragment rozmowy, mówiący o ewentualnej odpowiedzi Związku

Radzieckiego na zmiany systemowe w Polsce. Gdyby doszło w łonie PZPR do określo-

nych zmian, prowadzących do socjaldemokratycznych przemian, to zapewne Związek

32 AdsD, WBA, Verbindungen mit Mitgliedern des Präsidiums, sygn. 48, k. 208–211, Vermerk Betr: Mos-

kauer Gespräch mit L. M. Samjatin am 1 VII 1981, 9.30–10.50.

33 Ibidem.

34 Ibidem.

396

Radziecki nie siedziałby z złażonymi rękami. Jako lider Układu Warszawskiego Zwią-

zek Radziecki miał określone militarne interesy w Polsce35. O kwestiach militarnych

i to w kontekście ewentualnego zagrożenia Związku Radzieckiego (i Polski) ze strony

Bundeswehry mówił Samjatin. Ponoć obywatele radzieccy przekonani byli o zagro-

żeniu atakiem i potencjale bojowym wojsk zachodnioniemieckich. Winą za ten fakt

należało obciążyć rozgłośnię Wolna Europa, która rozpowszechniała informację o sile

uderzenia armii niemieckiej, również na obszar ZSRR. Przeciętny obywatel radziec-

ki zastanawiał się, czy będzie wojna, upatrując zagrożenia w zachodnioniemieckim

potencjale wojskowym, szczególnie, że kanclerz Schmidt potwierdził prezydentowi

Reaganowi, że Bundeswera była armią mogącą dać odpowiedź na radzieckie zagro-

żenie36.

Otwarta krytyka RFN i kanclerza Schmidta, a także mowa o rzekomym zagrożeniu

Polski przez odradzający się rewizjonizm i neofaszyzm, a także podkreślanie zdol-

ności bojowych Bundeswehry były niepokojącymi sygnałami. Można było reprezen-

tować pogląd, że strona radziecka przygotowywała się do interwencji w Polsce i do

tego potrzebowała swoistego alibi dla własnego społeczeństwa. Nic tak nie jednoczy-

ło jak obawa przed wrogiem, a zważywszy na niedaleką historię można było uznać

państwo niemieckie. Sytuacja była niepewna i strona niemiecka nie wiedziała jak ma

interpretować wydarzenia i atmosferę w Moskwie. Świadczyć może o tym treść lipco-

wej rozmowy kanclerza H. Schmidta z prezydentem RFN Kalem Carstensem. Wte-

dy omówiono podstawowe problemy związane z rozwojem sytuacji w Polsce, m.in.

w kontekście nadzwyczajnego zjazdu PZPR. Przewidywano, że w tym czasie (lipiec

1981 r.) dojdzie do zaostrzenia „dialogu” polsko-radzieckiego, przy czym dla Związku

Radzieckiego najważniejszymi aspektami była lojalność Polski w Układzie Warszaw-

skim, sytuacja wewnętrzna w PZPR i jej rola w państwie. Położnie było trudne i kie-

runek rozwoju niełatwy do określenia37. Wspomniany już atak medialny na kanclerza

RFN mógł wpisywać się w taktykę propagandową, mającą przygotować społeczeństwo

ZSRR do ewentualnych działań w Polsce.

Kolejne spotkanie z Samjatinem, tym razem w Bonn, w domu Wischnewskiego,

miało miejsce na początku października 1981 r. z inicjatywy Rosjanina38. Sytuacja

w Polsce była również przedmiotem tej rozmowy. Mimo że, jak podkreślał gospodarz,

35 AdsD, WBA, Verbindungen mit Mitgliedern des Präsidiums, sygn. 48, k. 208–211, Vermerk Betr: Mos-

kauer Gespräch mit L. M. Samjatin am 1.7.1981, 9.30-10.50, Ibidem, k. 210, „Sollte es allerdings zu be-

stimmten Veränderungen in der polnischen Parteiführung kommen, so werde die Sowjetunion die Hände

nicht in den Schoß legen, falls die Veränderungen zu sozialdemokratischen Tendenzen in Polen führten.

[…] Sowjetunion habe als führendes Mitglied im Warschauerpakt ein strategisches Interesse an Polen”.

36 W tym miejscu należy zauważyć, że o rozmowie tej poinformowano Ministra Spraw Zagranicznych PRL

J. Czyrka, podczas jego wizyty w Bonn 18 VIII 1981 r. AdsD, WBA, Verbindungen mit Mitgliedern des

Präsidiums, sygn 48, k. 213. W. Scholte, Bonn 19 VIII 1981, Betr.: Gespräch des stellvertretenden SPD-

Vorsitzenden Hans-Jürgen Wischnewski mit dem polnischen AM J. Czyrek am 18. August 1981.

37 AdsD 1/HSAA008956, dem Bundeskanzler, Betr.: Ihr Gespräch mit dem Bundespräsidenten am 26. Juni

1981, hier: Außenpolitische Themen.

38 AdsD, WBA, Verbindungen mit Mitgliedern des Präsidiums, sygn. 48, Vermerk Betr: Gespräch des stell-

vertretenden Vorsitzenden der SPD, H. J. Wischnewski mit L.M. Samjatin, Leiter der Abt. für Auslandsin-

formation des ZK der KPdSU 2. Oktober 1981 (16.00–18.45), k. 251–254.

397

odbyła się w nieco milszej atmosferze, rozmawiano o poważnych kwestiach związa-

nych z sytuacją w Polsce. Ponieważ Wischnewski był bliskim współpracownikiem

Brandta, należało przypuszczać, że wiadomości i oceny prezentowane w październi-

ku miały dotrzeć bezpośrednio do przewodniczącego SPD. Rozmowa Wischnewski

– Samjatin została zaaranżowana z powodu zmiany sytuacji w Polsce. Pod wpływem

najnowszych wydarzeń – chodziło prawdopodobnie o zjazd Solidarności – uległo ono

zasadniczej zmianie. Radziecki aparat władzy był poważnie zaniepokojony rozwojem

sytuacji w Polsce. Przede wszystkim pogorszyła się sytuacja gospodarcza i Polska prze-

stała wypełniać swoje zobowiązania w handlu zagranicznym wobec Związku Radziec-

kiego. Wzrosło zadłużenie za granicą. Do tego doszły problemy z Solidarnością, która

zaczęła stawiać żądania wychodzące poza kwestie związkowe, a rząd polski ustępował

tym anarchistycznym żądaniom39. Szczególnie w okresie kongresu Solidarności do-

szło do zaostrzenia sytuacji, co nie obyło się bez udziału ambasady USA w Warszawie.

W Stanach Zjednoczonych panowało w stosunku do Polski przekonanie, reprezento-

wane przez niektórych doradców prezydenta, że czym gorzej, tym lepiej. Niektóre oso-

by w Waszyngtownie, zdaniem Semjatina, chciały sprowokować Moskwę40. Związek

Radziecki reagował na wydarzenia w Polsce w sposób ostrożny i, jak zapewniał roz-

mówca, do tej pory nie odpowiedział na prowokacje ani siłą, ani też groźbą jej użycia.

Prowadził natomiast bardzo trudny dialog z rządem polskim, próbując go przekonać

do wprowadzenia porządku w ramach istniejących uprawnień konstytucyjnych41. Po-

wodem, dla którego próbowano nakłonić stronę rządową do działań, było zmęczenie

społeczeństwa polskiego, pragnącego polepszenia sytuacji gospodarczej. Na kongre-

sie Solidarności do władz związkowych kandydowały osoby uważane za ekstremalne.

W tym miejscu Samjatin wymienił Jurczyka, Rulewskiego i Gwiazdę. Za nimi miały

stać grupy, których celem było przejęcie władzy w Polsce – co oznaczało przejęcie rzą-

du i było niezgodne z postulatami gdańskimi42. Ta uwaga Samjatina mogła świadczyć

39 AdsD, WBA, Verbindungen mit Mitgliedern des Präsidiums, sygn. 48, Vermerk Betr: Gespräch des

stellvertretenden Vorsitzenden der SPD, H. J. Wischnewski mit L.M. Samjatin, Leiter der Abt. für Aus-

landsinformation des ZK der KPdSU 2. Oktober 1981 (16.00–18.45), k. 251–254. „Hinzu komme, daß die

Gewerkschaft Solidarität über gewerkschaftliche Forderungen hinausgehen sei. Polnische Regierung gebe

den anarchistischen Druck immer wieder nach”.

40 AdsD, WBA, Verbindungen mit Mitgliedern des Präsidiums, sygn. 48, Vermerk Betr: Gespräch des stell-

vertretenden Vorsitzenden der SPD, H. J. Wischnewski mit L. M. Samjatin, Leiter der Abt. für Auslands-

information des ZK der KPdSU 2. Oktober 1981 (16.00–18.45), k. 251–254. „Besonders habe sich die Lage

während des Gewerkschaftskongresses der Solidarität verschärft. Das sei nicht ohne Einflussnahme durch

die amerikanische Botschaft in Warschau geschehen. In Washington hege man eine Auffassung bezüglich

Polens nach dem Motto „je schlechter, desto besser“. Bestimmte Personen in Washington möchten SU

provozieren. Darunter befänden sich Ratgeber Reagans, die einer einfachen Denkweise anhingen”. Tutaj

k. 253.

41 Ibidem. „SU reagierte auf polnische Ereignisse behutsam. Auf Provokationen habe SU bisher nicht mit

Gewalt oder der Drohung mit Gewalt reagiert. SU führe einen sehr schwierigen Dialog mit polnischer

Führung. SU versuche, polnische Führung zu überzeugen, daß sie im Rahmen der polnischen Verfassung

eine neue Ordnung im Lande schaffen müsse”.

42 Auf dem Solidaritäts-Kongreß kandidieren Vertreter extremer Richtungen (S. nennt Regionalvorsitzende

Jurczyk, Rulewski und Gwiasda; letzterer sei sogar PVAP-Mitglied). Hinter den Genannten stünden Grup-

pen, die darauf aus seien, die Macht im Lande zu übernehmen. Machtübernahme bedeutete, daß man

398

o tym, że porozumienia gdańskie były akceptowane przez Moskwę – przejęcie władzy

nie. Mogło być również dowodem na słuszność twierdzenia, że Rosja sowiecka za-

interesowana była eksperymentem polskim w kontekście reform i poprawy sytuacji

gospodarczej, o czym mówił już rok wcześniej Samjatin. W rządzie polskim nie było

jedności do kwestii zastosowania siły państwowej i, jak twierdził Samjatin, opierał

się w swoich rozstrzygnięciach na Kościele katolickim. Nowy prymas znajdował się

pod silnym wpływem episkopatu, czego nie było w przypadku prymasa Wyszyńskie-

go. Co gorsza, Amerykanie wywierali nacisk w Polsce za pośrednictwem Kościoła

katolickiego i mieli bezpośredni kontakt z papieżem, omijając Casarolego. Wszystko

to było niebezpieczną grą i Samjatin zaapelował do Wischnewskiego o zrozumienie

dla stanowiska radzieckiego, które okazywało wyjątkową cierpliwość. Polacy powin-

ni sami poradzić sobie z problemami. Postawnie pod znakiem zapytania polskiego

członkowstwa w Układzie Warszawskim naruszało żywotne interesy zarówno Związ-

ku Radzieckiego, jak i Polski. Takie dążenia mogły doprowadzić do niebezpiecznego

zachwiania równowagi europejskiej43.

W październikowej rozmowie Wischnewskiego z Samjatinem pojawił się intere-

sujący wątek, mówiący o wpływie wydarzeń w Polsce na sytuację w bloku wschod-

nim. Jak informował Samjatin, można było zauważyć ze strony innych sojuszników

Związku Radzieckiego nerwowe reakcje i wezwania strony polskiej do zaprzestania

krytyki błędów popełnionych przez poprzednią władzę. W Polsce miał miejsce pe-

wien proces, który dotknął również nową władzę. PZPR musiała wprowadzić dyscy-

plinę w swoich szeregach, bowiem groziła przekształceniem się w klub dyskusyjny.

On sam nie ukrywał, że wśród członków Solidarności znajdowało się około miliona

członków PZPR44. Wprawdzie, jak pisał Wischnewski, rozmowa toczyła się w milszej

atmosferze, problemy o jakich mówiono były bardzo poważne. Świadczyć o tym może

również niewielka uwaga, jaką poczynił Wischnewski, relacjonując Samjatinowi roz-

mowy z polskim ministrem spraw zagranicznych Czyrkiem, który zaprosił delegację

SPD do odwiedzenia Polski. Wischnewski tłumaczył powody, dla których SPD przy-

die Regierung übernehmen wolle. Regelungen mit der Gewerkschaft Solidarität müßten im Rahmen der

Danziger Vereinbarungen liegen.

43 Ibidem, k. 254–255 „In der polnischen Führung gebe es unterschiedliche Meinungen zur Frage der

Anwendung staatlicher Macht. Die polnische Regierung stütze sich bei ihren Entscheidungen auch auf die

katholische Kirche Polens. Der neue polnische Primas befinde sich unter starkem Einfluß des Episkopats.

Dies sei zu Zeiten Wyszynskis nicht der Fall gewesen. Die Amerikaner übten Druck auch unter Zuhilfe-

nahme der katholischen Kirche aus. Es handele sich um ein gefährliches Spiel. S. appelliere an HJW, die

sowjetische Position zu verstehen. SU zeige große Ausdauer. Die Polen sollten mit ihren Problemen selber

fertig werden”. „Stellten Extremisten Mitgliedschaft VR Polen im WP in Frage, so müßten sie sich darüber

im klaren sein, daß es sich hier um eine lebenswichtige Frage für Polen und SU handele. Derartige Bestre-

bungen könnten in gefährlicher Weise Kräfteverhältnis in Europa verändern“.

44 Ibidem, k. 255, Es gebe auch nervöse Reaktionen bei den übrigen Verbündeten der SU. Es sei, an de

polnische Adresse gesprochen, an der Zeit, mit der Kritik an den Fehlern der früheren polnischen Füh-

rung Schluß zu machen. Es handele sich um einen Prozeß, diesen Auswirkungen auch die neue Führung

„überschwemmten”. PVAP müsse wider stärker Disziplin in den eigenen Reihen üben. PVAP laufe Gefahr,

sich zu einem Diskussionsklub zu entwickeln. Er verhehle nicht, daß sie zurzeit in den Mitgliederreihen

der Solidarität etwa 1 Million PVAP-Mitglieder befänden.

399

jęła zaproszenie do Warszawy45. Mogło to oznaczać, że gość zapytał o nie. Było to

o tyle zastanawiające, że raczej w poprzednich relacjach dotyczących planów socjal-

demokracji niemieckiej odwiedzenia państw wschodnich nie miały miejsca tego typu

uwagi czy też istniała konieczność tłumaczenia powodów utrzymywania kontaktów

dwustronnych.

Motyw nerwowych reakcji na wydarzenia w Polsce, o którym mówił Samjatin, do-

tyczył zapewne Niemiec Wschodnich, zajmujących specjalną pozycję w ewentualnej

interwencji Układu Warszawskiego w Polsce. Mając na uwadze szok, jaki spowodo-

wał udział wojsk NRD w interwencji w Czechosłowacji w 1968 r., strona zachodnio-

niemiecka była zainteresowana sprawdzeniem nastrojów i poglądów tam panujących

w kontekście możliwej interwencji. Należy przyjąć, że przygotowano wiele analiz do-

tyczących sytuacji w NRD w kontekście wydarzeń w Polsce. W tym miejscu przed-

stawiony będzie jeden dokument dotyczący tej kwestii. We wrześniu 1981 r. biuro

Willy’ego Brandta odwiedził pierwszy sekretarz przedstawicielstwa NRD w Bonn,

prof. Klaus Zechmeister, biski zaufany Ewalda Moldta, kierującego przedstawiciel-

stwem NRD. Była to wizyta, która spotkała się z dużą dozą nieufności ze strony SPD.

Powodem wizyty było zaproszenie Brandta do przedstawicielstwa NRD w Bonn, jak to

określono, na miły wieczór, przy okazji którego chciano porozmawiać. Mówiąc o pla-

nowanym spotkaniu i tematyce rozmów, poruszono także kwestie związane z rozwo-

jem sytuacji w Polsce i ewentualnością interwencji Układu Warszawskiego. W trakcie

rozmów prof. Zechmeister zaznaczył, że NRD opowiadała się za pokojowym i we-

wnętrznym rozwiązaniem problemu polskiego i nie życzyła sobie militarnej inter-

wencji w Polsce, jak również w jej przypadku nie chciała w niej uczestniczyć46. Bez

względu na to, jak prawdziwe były to informacje czy ewentualnie jakiemu celowi mia-

ły służyć, fakt mówienia o interwencji i udziale w niej wojsk wschodnioniemieckich

mógł już świadczyć o tematach poruszanych i możliwościach rozpatrywanych przez

stronę NRD. Był to poważny sygnał ostrzegawczy, mówiący o różnych wariantach roz-

wiązania kwestii polskiej jesienią 1981 r.

Do tematu stosunku Związku Radzieckiego do wydarzeń w Polsce powrócono przy

okazji wizyty na najwyższym szczeblu. W listopadzie 1981 r. do Bonn przybył pierwszy

sekretarz KPZR Leonid Breżniew. Do krótkiej wymiany zdań, m.in. na temat Polski,

doszło już 22 listopada podczas podróży Breżniewa z lotniska do pałacu w Gymnich.

Schmidt z Breżniewem rozmawiali głównie na temat Reagana. Przy okazji Schmidt

powiedział, że kryzys światowy miał poważny wpływ na sytuację w bloku wschodnim,

wymieniając jako przykład Polskę, Czechosłowację i Rumunię. Breżniew nie tylko po-

twierdził tę tezę, ale też dodał, że uważa Polskę za specjalny przypadek. Potwierdził

45 Ibidem, k. 253. „Sie bäten S. [Samjatin] zu verstehen, daß deutsche Seite Vertreter neuer polnischer Füh-

rung noch nicht persönlich hätte kennenlernen können (Ausgenohmen MB Genscher)”.

46 AdsD, WBA 11.13, sygn.117, R. Wagner, 14. September 1981, Vermerk (vertraulich), I. Betr.: Besuch

des Prof. Dr. Klaus Zechmeister, Erster Sekretär des Ständigen Vertretung der DDR, bei mir am 14.9.81.

k. 45–46 „Besonderen Wert legte Herr Z. auf die Feststellung, daß die DDR keinesfalls ein militärisches

Eingreifen in Polen für wünschenswert halte und dass sie einem solchen Fall nicht militärisch beteilig sein

würde. Tutaj k. 46.

400

również tezę Schmidta, że Kościół w Polsce odgrywa specyficzną, uspakajającą rolę47.

Nieco więcej na temat Polski mówiono 23 listopada 1981 r. podczas rozmów na zam-

ku Gymnich. Obecnymi byli: Breżniew, Schmidt, Aleksandrow i Blatow – dorady ds.

polityki zagranicznej Breżniewa, E. Bahr, Otto Martin von der Gablentz i dwóch tłu-

maczy. Schmidt zapytał wówczas Breżniewa o jego zdanie na temat rozwoju sytuacji

w Polsce. Breżniew po zastrzeżeniu, że nie rozmawia z państwami trzecimi na tematy

polskie, jednakże z uwagi na poufność rozmowy przekazał kanclerzowi opinie o sta-

nowisku ZSRR w odniesieniu do rozwoju sytuacji w Polsce48. Przede wszystkim Breż-

niew powtórzył wielokrotnie głoszoną opinię, że Polska była przyjacielem Związku

Radzieckiego i nie będzie pozostawiona sama sobie w trudnej sytuacji. Była elemen-

tem powojennego porządku Europy i jego naruszenie byłoby postrzegane jako za-

mach na wspólnotę socjalistyczną i stan posiadania Związku Radzieckiego, do czego

nie można było dopuścić. Władze PZPR i rząd w Polsce próbowały zrobić wszystko,

aby samodzielnie rozwiązać kryzys. Naturalnie w każdej sytuacji rząd w Warszawie

mógł liczyć na pomoc Związku Radzieckiego49.

Ta wypowiedź, która zasadniczo nie odbiegała od wcześniej prezentowanych opinii

Moskwy, pozostawiała otwartą kwestię ewentualnej ingerencji Związku Radzieckiego

nad Wisłą. Na pewno ważną kwestią był rozwój sytuacji w Polsce i działania opozy-

cji. O przeprowadzonej rozmowie z Breżniewem poinformowano, o czym wspomniał

Schmidt, stronę amerykańską. Nie wykluczone, że również Francja i Wielka Brytania

były poinformowane o rezultatach rozmowy z Breżniewem. Wynikało to z faktu, że

spotkanie i tematyka tej rozmowy (przynajmniej niektóre jej elementy) były wcześniej

omówione zarówno z Paryżem, jak i Londynem50.

W obliczu narastającego napięcia w Polsce, a także sygnałów z Moskwy o zaniepo-

kojeniu wydarzeniami nad Wisłą i w sytuacji istnienia nieformalnego forum wymiany

informacji (tajny kanał polityczny Bonn – Moskwa), nie jest wykluczone, że właśnie

tą drogą Bonn zdobyło (próbowało zdobyć) informacje mówiące o ewentualnych pla-

nach działań w Polsce w grudniu 1981 r. Jest jednak mało prawdopodobne, aby rząd

niemiecki miał dokładne dane i plany. Prawdopodobnym jest natomiast, że mógł być

poinformowany o możliwych scenariuszach rozwoju sytuacji w Polsce. Człowiekiem

odpowiedzialnym za kanał dyplomatyczny Bonn – Moskwa był Antropow. Był on jed-

nocześnie członkiem specjalnej komisji ideologicznej śledzącej wydarzenia w Polsce.

47 AdsD 1/EBAA000952, An den Bundeskanzler, Betr.: Ihr Gespräch mit GS Breschnjew während der Auto-

fahrt von Flughafen nach Gymnich am 22.11. und Ihr kurzes Gespräch im Spiegelsaal in Gymnich.

48 AdsD 1/ EBAA000952, Bonn 24 XI 1981, geheim, Vermerk über das Gespräch des Bundeskanzlers mit

Generalsekretär Breschniev am 23. November 1981 von 18.00 bis 19.35 Uhr in Eichensaal des Schloß Gym-

nich, Berater: „Sie verstehen Herr Bundeskanzler, daß wir mit dritten Ländern normalerweise nicht über

Polen sprechen. Aber bei der besonderen Vertraulichkeit dieses Gesprächs möchte ich es nicht umgehen”.

49 Ibidem. „Das sozialistische Polen ist ein Freund und ein Verbündete der UdSSR. Wir werden Polen

nicht im Stich lassen. Das sozialistische Polen ist ein Bestandteil der Nachkriegsgestalt Europas. Seinen

bestand zu erschüttern, wäre ein Anschlag auf die sozialistische Gemeinschaft und auf den Bestand der

Sowjetunion. Wir können das nicht zulassen. Die Führung der PVAP und die Regierung versuchen alles,

um mit den Kräften Polens selbst die Kriese zu überwinden. Dabei können sie natürlich auf die volle so-

wjetische Unterstützung rechnen”.

50 Ibidem.

401

Zadaniem jej było nie tylko obserwowanie wydarzeń nad Wisłą, ale również przygo-

towanie propozycji rozwiązań zaistniałych problemów51. O możliwych wymianach

informacji w kontekście sytuacji w Polsce i możliwych scenariuszy jej rozwoju może

świadczyć wypowiedź Andropowa z 10 grudnia 1981 r. na posiedzeniu Biura Politycz-

nego. Opowiadając się za niewprowadzaniem wojsk radzieckich do Polski, Andropow

wspomniał o uzgodnieniach sankcji gospodarczych i politycznych Zachodu wobec

grożącej interwencji radzieckiej w Polsce. Może oznaczać to, że kanał dyplomatyczny

działał w obie strony. Strona radziecka mogła być poinformowana przez partnerów

niemieckich o możliwych reakcjach Zachodu na ewentualny rozwój sytuacji w Polsce.

Było to prawdopodobne, ponieważ już jesienią 1980 r., gdy obawiano się, że ZSRR

będzie interweniować w Polsce, USA świadome kontaktów niemiecko-radzieckich

chciało kanałem niemieckim przekazać do Moskwy ostrzeżenie przed konsekwen-

cjami interwencji w Polsce. Według dokumentacji niemieckiej, Schmidt niezależnie

od propozycji Cartera przekazał Breżniewowi takie ostrzeżenie. W trzecim tygodniu

listopada 1980 r. Amerykanie przygotowali listę możliwych sankcji na wypadek wkro-

czenia Rosjan do Polski. Wprawdzie Schmidt wypowiedział się bardzo stanowczo

przeciwko tego typu planom, jednak nie wykluczone, że taką listę znał i polecił ją

przekazać Andropowowi52.

Najwyraźniej politycy niemieccy brali poważnie pod uwagę możliwość interwen-

cji radzieckiej w Polsce. W takim przekonaniu mógł ją upewnić również rząd NRD.

Nie wolno zapominać, że socjaldemokraci mieli szczególnie dobre kontakty z rządem

wschodnioniemieckim. Były to kontakty formalne i nieformalne. Zważywszy na rady-

kalność poglądów NRD wobec sytuacji w Polsce, Berlin Wschodni mógł przekonywać

czy też przynajmniej zasygnalizować przekonanie o konieczności interwencji radziec-

kiej w Polsce. Należy pamiętać o regularnych kontaktach polityków SPD z polityka-

mi NRD, szczególnie interesujące były w tym kontekście bardzo dyskusyjne kontakty

Herberta Wehnera.

Na planowanym spotkaniu Schmidt – Honecker miano mówić również o kwe-

stiach polskich53. To, że Polska będzie także przedmiotem rozmów, ustalono 9 grudnia

1981 r., bezpośrednio przed naznaczonym spotkaniem. W rozmowie służącej omó-

wieniu szczegółów spotkania, prowadzonej w Bonn przez kanclerza i wysłannika Ber-

lina Wschodniego Wolfganga Vogla, zasygnalizowany został temat Polski. Schmidt,

mówiąc m.in. o zakresie omawianej problematyki, zapowiedział, że podczas rozmów

w cztery oczy będzie poruszona kwestia sytuacji międzynarodowej. Przy tym wyraził

życzenie otwartego dialogu54. W kwestii „polskiego węzła gordyjskiego” spodziewa-

51 Przed i po 13 grudnia. Państwa bloku wschodniego wobec kryzysu w PRL 1980–1982, t. 1 (sierpień 1980 –

marzec 1981), Warszawa 2006, s. XIX.

52 K. Wiegrefe, Das Zerwürfnis. Helmut Schmidt, Jimmy Carter und die Krise der deutsch-amerikanischen Be-

ziehungen, Berlin 2005, s. 367.

53 Na temat tego spotkania zob. więcej: M. Świder, Helmut Schmidt i SPD wobec stanu wojennego w Polsce,

[w:] Polska między wschodem a zachodem, t. 2, W kręgu polityki zagranicznej, Toruń 2008, s. 247–264.

54 „In den Vier-Augen-Gesprächen werde er mit breitem Raum über internationale Fragen reden, „wie mir

(H. Schmidt - MS) ums Herz ist, und ich bitte Ihren Chef (E. Honecker), mir auch zu sagen, wie ihm ums

402

no się „poważniejszych rzeczy” dopiero 17 grudnia 1981 r.55 Wynika z tego, że sztab

niemiecki przygotowany był na ewentualność zaostrzenia sytuacji w Polsce. Miano

jednak nadzieję, że dojdzie do niej nieco później i kanclerz nie znajdzie się w nie-

zręcznej sytuacji. O tym, że RFN liczyło się z eskalacją wydarzeń w Polsce, świadczyć

może również wypowiedź samego Schmidta podczas wspominanej konferencji. Ku

oburzeniu amerykanów kanclerz powiedział, że z wprowadzeniem stanu wojennego

w Polsce liczono się od roku, a on sam nawet liczył się z bardziej dramatycznymi zda-

rzeniami56.

Idąc tropem poszlak, należy przyjąć, że istotnie rząd Schmidta mógł obawiać się

interwencji wojsk radzieckich w Polsce. Zresztą o tej ewentualności donoszono rów-

nież w innych źródłach, np. relacja Guentera Markscheffela57 z rozmowy z Besymen-

skim58, członkiem delegacji radzieckiej, na rozmowach w Genewie przeprowadzonej

1 marca 1982 r. Besymeński spełniał prawdopodobnie podobną rolę, co kanał dyplo-

matyczny, ale w zakresie ograniczonym do rozmów rozbrojeniowych w Genewie.

Wtedy to strona radziecka potwierdziła m.in. konieczność zablokowana eskalacji wy-

darzeń w Polsce. Besymieński stwierdził wprawdzie, że również Związek Radziecki

robił błędy (np. akcja w Afganistanie nie była konieczna), ale rozwój sytuacji w Polsce

musiał być zahamowany. Interesująca jest przyczyna tego wyhamowania: otóż, po-

dobnie jak wcześniej, mówiono o drogach aprowizacyjnych dla wojsk radzieckich59.

13 grudnia 1981 r. wprowadzono stan wojenny w Polsce. Świat wstrzymał oddech.

Działania rządu gen. Jaruzelskiego zdawały się jedynie odciągnąć w czasie rzecz nie-

uniknioną: interwencję zbrojną ZSRR w Polsce. Nawet jeżeli widziano w dowództwie

polskim sprawcę działań grudniowych, to jednak odpowiedzialnością za internowania

i aresztowania obarczano wschodniego sąsiada Polski60. Po pierwszych dniach szoku

i milczenia opinia publiczna przyjęła postawę antysowiecką i antypeerelowską, de-

monstrując poparcie dla opozycji w Polsce: nie tylko krytykowano działania w PRL,

ale również oczekiwano dalszej eskalacji działań, z interwencją sił Układu Warszaw-

skiego włącznie.

Herz ist. (…)”. Potthoff H. Bonn und Ost-Berlin. 1969–1982. Dialog auf höchster Ebene und vertrauliche Kanä-

le. Darstellung und Dokument. Archiv für Sozialgeschichte, Beiheft 18, Bonn 1997, Dokument 60. Gesprä-

che H. Schmidt/Wehner mit Wolfgang Vogel am 9. Dezember 1981 (Bonn, a.b) SAPMO DY 30 J IV J/88

„streng geheim! Berlin, den 11 XII 1981. Unterredung mit dem BK vom 9 XII 1981: Dabei Staatsminister

Huokner”, s. 649.

55 „Er (H. Schmidt – MS) sei froh, daß wohl in Polen „erst ab 17 XII mit ernsthaften Dingen zu rechnen

sei, um sich nicht in ähnlicher Lage zu befinden wie am 21. August 1980 am Brahmsee”. H. Potthoff, Bonn

und Ost-Berlin, op. cit.

56 Interview zu den Vorgängen in Polen am 13 XII 1981, Bundespresseamt, Rundfunk-Auswertung

Deutschland.

57 Günter Markscheffel, ur.

ur 16

.

XI

16

1908

XI

r

1908 .,

r zm.

.,

8

zm. VII

8

1990

VII

r

1990 .,

r dziennikarz

.,

i

dziennikarz i p

olityk SPD

olityk

,

SPD m.in.

,

osobisty

m.in.

sekre-

osobisty sekre-

tarz Gustawa Heinemana.

58 Lew Aleksandrowicz Besymenski, ur. 30 XII 1820, zm. 26 VI 2007 r., historyk i dziennikarz rosyjski.

59 AdsD, Dep. E. Bahr, 1/EBAA000952, Günter Markscheffel an Willy Brandt, Bonn 1 III 1982.

60 W tym kontekście zobacz dyskusję, jaka miała miejsce w Bundestagu 18 XII 1981 r. Na ten temat pisze

A. Trzcielińska-Polus, Pomoc RFN dla Polski i Polaków w latach 1980–1983 (na podstawie dokumentów Bunde-

stagu 9. kadencji), [w:] M. Świder (red.), Polityka i humanitaryzm. 1980–1989, Toruń – Opole 2010.

403

404

O POLSKĘ

WOLNĄ!

atach 1980–1989

w lść

arno

O POLSKĘ

ZZ Solid

Ą! NS

SOLIDARNĄ!

ARN

Ę SOLIDSKOL

Ą! O P

Ę WOLN

ISBN 978-83-933786-0-9

SKOL

9 7 8 8 3 9 3 3 7 8 6 0 9

O P

NSZZ Solidarność w latach 1980–1989