Europa –

zbudować

wspólny dom

IV Międzynarodowe Forum Europejskie

EUROPA Z WIDOKIEM NA PRZYSZŁOŚĆ

Wybrane wystąpienia

Redakcja: Kacper Dziekan,

Anna Fedas, Basil Kerski

Europa –

zbudować

wspólny dom

IV Międzynarodowe

Forum Europejskie

EUROPA Z WIDOKIEM

NA PRZYSZŁOŚĆ

Wybrane wystąpienia

Redakcja

Kacper Dziekan

Anna Fedas

Basil Kerski

Gdańsk 2017

Spis

treści

WSTĘP .............................................................................7

KRYZYS EUROPEJSKIEJ TOŻSAMOŚCI

Marzenna Guz-Vetter

Zmierzamy w kierunku dezintegracji Unii ..........15

Krzysztof Czyżewski

Zbudować wspólny dom .........................................21

David Kipp

Trudny proces otwierania granic ..........................31

DIALOG POKOLEŃ

Basil Kerski

Równoległe transformacje .....................................39

Urszula Doroszewska

Przybyliśmy, poznaliśmy, zaprzyjaźniliśmy się .....45

Wojciech Duda

Wyblakłe doświadczenie pokoleniowe ................49

Piotr Andrusieczko

Ukraińcy wciąż patrzą z nadzieją na Unię

Europejską .................................................................53

POLITYKA SĄSIEDZKA UNII EUROPEJSKIEJ

Patrycja Sasnal

Czym jest sąsiedztwo? ...........................................59

Wołodymyr Pawliw

Ukraina – sąsiad irytujący, ale nieszkodliwy .....65

Lew Zacharczyszyn

Ukraina to nie sąsiad, tylko krewny .....................71

Li Bennich-Björkman

Niepewna przyszłość partnerstwa

europejskiego .............................................................77

25 LAT TRAKTATU POLSKO-NIEMIECKIEGO

Jan Krzysztof Bielecki

Dostrzec partnera ....................................................85

Sebastian Płóciennik

Kapitał społeczny i polityczny, zbudowany

przez ostatnie lata, procentuje ............................91

Markus Meckel

Idee Okrągłego Stołu przejęliśmy z Polski .........97

Rolf Nikel

O wiele więcej nas jednoczy, niż dzieli ............. 101

Rita Süssmuth

Mniej konfrontacji i więcej współpracy ............ 105

3

UPADEK IMPERIUM

Łukasz Adamski

Rosja a integracja europejska ........................... 111

Irina Borogan

Permanentny stan przejściowy ......................... 115

Paweł Kowal

Koniec pewnej epoki .............................................. 119

Serhij Płohij

Dezintegracja imperium ...................................... 129

NATO W XXI WIEKU ................................................. 133

Pierre Buhler

Sławomir Dębski

Dominik P. Jankowski

Seth G. Jones

Paul W. Jones

PROGRAM FORUM .................................................. 152

Wstęp

Europa

z widokiem

na przyszłość

Kacper Dziekan

Anna Fedas

Basil Kerski

„Europe starts here!” – to motto Znaku

Dziedzictwa Europejskiego, które wita gości

przybywających do Europejskiego Centrum

Solidarności (ECS) w Gdańsku.

W 2015 roku Sala BHP, Brama nr 2 Stoczni

Gdańskiej oraz pl. Solidarności

z pomnikiem Poległych Stoczniowców 1970

(obiekty symbolizujące narodziny Solidarności),

a także ECS – prowadzące szerokie działania

edukacyjne i promujące dziedzictwo Solidarności –

zostały uhonorowane przez Komisję Europejską

Znakiem Dziedzictwa Europejskiego.

Wyborem tym podkreślono znaczenie

Solidarności dla rozwoju nowoczesnej

demokracji i dla idei integracji europejskiej.

Gdańska tradycja zobowiązuje zespół ECS

nie tylko do troski o kondycję polskiej demokracji,

ale także Europy. Dlatego jednym z głównych

filarów programu ECS jest Forum Europejskie

EuroPA Z WiDoKiEm nA PrZySZłość.

nasze forum ma charakter interdyscyplinarny, co roku spotykają się

w Gdańsku politycy, analitycy, naukowcy, pisarze, artyści i dziennika-

rze. Głównym motywem inicjującym to przedsięwzięcie w 2012 roku

było połączenie różnych perspektyw regionalnych, spotkanie eksper-

tów Partnerstwa Wschodniego z tymi, którzy zajmują się południo-

wym sąsiedztwem i rozwojem państw zachodnich. Kierowało nami

przekonanie, że zasadnicza debata o Europie jest możliwa tylko dzięki

łączeniu różnych kompetencji. EuroPA Z WiDoKiEm nA PrZySZłość

7

to nie tylko forum dla polskich ekspertów. Większość naszych pane-

listów to goście spoza Polski. Wielu z nich to autorzy wydawanego

przez ECS razem z Kolegium Europy Wschodniej im. Jana nowaka-

Jeziorańskiego we Wrocławiu (KEW) anglojęzycznego dwumiesięcz-

nika „new Eastern Europe”. nasze europejskie forum daje autorom

nEE szansę na spotkanie, a redakcji na zebranie nowych inspiracji

do kolejnych edycji czasopisma.

od 2013 roku podczas forum ogłaszamy nazwisko autora najlepszej

książki o tematyce europejskiej, która ukazała się na polskim rynku,

laureata nagrody Ambasador nowej Europy. Jest to także wspólny pro-

jekt ECS i KEW, realizowany przy współpracy z redakcjami „nowej Euro-

py Wschodniej” i „new Eastern Europe”. ubiegłorocznym zwycięzcą był

Serhi Plokhy, profesor uniwersytetu Harvarda, który otrzymał nagrodę

za książkę „ostatnie imperium. Historia upadku Związku Sowieckiego”.

Corocznemu forum towarzyszą wydarzenia kulturalne podnoszące te-

maty aktualne dla Europejczyków. W ramach edycji 2016 były to: werni-

saż wystawy VÁCLAV HAVEL – oByWATEL – PrEZyDEnT (autorzy zdjęć:

oldřich Škácha, Alan Pajer i Bohdan Holomiček) oraz gdańska premiera

filmu „The Event” (reż. Siergiej łoźnica) o puczu Janajewa z 1991 roku.

W niniejszym raporcie zebraliśmy wybrane wystąpienia z iV odsłony

EuroPy Z WiDoKiEm nA PrZySZłość (19–21 maja 2016). Warszawski

szczyt nATo w lipcu 2016 roku oraz 25 rocznica upadku Związku

Sowieckiego i podpisania polsko-niemieckiego traktatu o dobrym

sąsiedztwie wyznaczyły ważne kierunki debaty. Wywołany przez

rewolucje środkowoeuropejskie upadek Związku Sowieckiego zamknął

pojałtański rozdział w powojennej historii Europy. niepodległość

narodów byłego imperium sowieckiego zmieniła fundamentalnie po-

lityczny pejzaż kontynentu. Po rewolucjach lat 1989–1991 powstał

nowy ład europejski, w który wpisuje się nie tylko niepodległość ukrainy

czy państw bałtyckich, nie tylko suwerenność narodów Europy środ-

kowej, czego wyrazem było przystąpienie tych państw do nATo i unii

Europejskiej, ale także zjednoczenie niemiec.

rosja, anektując Krym i wywołując wojnę we wschodniej ukrainie,

zakwestionowała postkomunistyczną architekturę Europy. Podczas

iV edycji forum podkreślono znaczenie powstałego po 1991 roku ładu,

jego demokratyczną genezę, przeciwstawiając się dzisiejszej puti-

nowskiej propagandzie, która upadek imperium sowieckiego inter-

pretuje jako dziejową katastrofę, a ewolucyjny proces powstawania

nowego ładu jako politykę narzucania systemów politycznych przez

zwycięzców zimnej wojny – Stany Zjednoczone i państwa Europy

Zachodniej. Ta propagandowa interpretacja odwraca uwagę od faktu,

że nowa architektura Europy została ustanowiona drogą negocjacji

przez demokratyczne, suwerenne społeczeństwa Europy środkowej

i Wschodniej. Agresywna krytyka Zachodu i negatywna ocena rewolucji

lat 1989–1991 służy moskwie nie tylko do legitymizacji putinowskiego

autorytaryzmu, ale także nowej imperialnej polityce zagranicznej.

Częścią powstałej po upadku komunizmu nowej architektury europej-

skiej był także podpisany 16 czerwca 1991 roku w Bonn polsko-nie-

miecki traktat o dobrym sąsiedztwie. Podczas forum przypomnieliśmy

to ważne dla Europy, przez wielu zapomniane, wydarzenie. Znaczenie

traktatu oraz dynamikę rozwoju relacji polsko-niemieckich analizowali

nie tylko eksperci, ale także kluczowi aktorzy czasów transformacji,

jak były premier rP Jan Krzysztof Bielecki, który razem z ministrem

spraw zagranicznych Krzysztofem Skubiszewskim podpisywał w Bonn

ten znaczący dokument w imieniu rzeczypospolitej. W debacie brała

także udział była prezydent Bundestagu rita Süssmuth oraz markus

meckel, jeden z architektów zjednoczenia niemiec, pierwszy demo-

kratyczny szef dyplomacji nrD.

Zagrożeniem dla pokoju w Europie jest nie tylko autorytarna rosja

z jej mocarstwową polityką, kwestionującą granice w Europie Wschod-

niej. Dużym wyzwaniem dla Europy są nowe narodowe egoizmy

wewnątrz unii Europejskiej, spowodowane strachem przed globaliza-

cją oraz wieloletnimi ekonomicznymi kryzysami w wielu państwach

europejskich, szczególnie na południu kontynentu. Wyrazem krót-

kowzrocznych, egoistycznych postaw jest nie tylko Brexit, ale także

brak solidarności europejskiej wobec uchodźców i tych państw unii,

które wzięły na siebie większość ciężaru pomocy dla uciekinierów

wojen Bliskiego Wschodu i północnej Afryki. Solidarność europejska,

tak kluczowe dla polityki unii Europejskiej pojęcie, traci wiarygodność.

Stosunek do wyzwań migracyjnych pokazał, jak bardzo wiele państw

europejskich ma dziś problem z łączeniem interesów narodowych

z europejskim dobrem wspólnym.

unia nie tylko zmaga się ze skutkami kryzysu finansowego i ekono-

micznego, ale także z rozumieniem polityki europejskiej, w tym jej

polityki sąsiedzkiej. Jak podkreślało wielu mówców, to kryzys kultu-

rowy, niechęć łączenia perspektyw narodowych i regionalnych z per-

spektywą europejską oraz nieumiejętność przetłumaczenia zasady

9

Dużym wyzwaniem

dla Europy są nowe

narodowe egoizmy

wewnątrz Unii

Europejskiej,

spowodowane

strachem

przed globalizacją

oraz wieloletnimi

ekonomicznymi

kryzysami

w wielu państwach

europejskich,

szczególnie

na południu

kontynentu.

subsydiarności na wyzwania naszych czasów są dziś dużymi obcią-

żeniami dla Europy. Podczas forum postulowano, aby unia Europejska

nie ograniczała się dziś do wspólnoty ekonomicznej i stawała się

bardziej projektem kulturowym. Krzysztof Czyżewski podkreślił

znaczenie wartości chrześcijańskich jako źródła, z którego możemy

czerpać, budując wspólny dom w wielokulturowej Europie. niezależnie

od tego, czy jesteśmy ludźmi religii czy kultury, nie powinniśmy

uciekać od tradycji chrześcijańskiej, ponieważ jest ona, jak podkre-

ślał Czyżewski, związana z postawą gościnności rozumianej jako go-

ścinność dla innego. XXi wiek to według Czyżewskiego czas nie tylko

wielkich wędrówek i migracji, ale także wielka próba empatii i dialogu

z „innym”. Europejski dom będzie tylko wtedy stabilny, jeśli my

Europejczycy będziemy rozumieli, jakie korzyści daje nam postawa go-

ścinności. Ta myśl jest głównym przesłaniem zorganizowanego przez

ECS iV Forum Europejskiego EuroPA Z WiDoKiEm nA PrZySZłość.

11

Kryzys

europejskiej

tożsamości

Marzenna Guz-Vetter

Zastępczyni dyrektora Przedstawicielstwa Komisji Europejskiej w Polsce

oraz kierowniczka sekcji politycznej. Pracowała jako radca ds. poli-

tycznych w Przedstawicielstwie Komisji Europejskiej w niemczech

(2008–2015), specjalizując się w relacjach unia Europejska – rosja

oraz polityce sąsiedztwa i poszerzeniach. Pisała dla polskich i nie-

mieckich mediów. Doktorat poświęciła szansom i zagrożeniom

polsko-niemieckiego pogranicza w kontekście członkostwa Polski

w unii Europejskiej.

Zmierzamy

w kierunku

dezintegracji Unii

Marzenna Guz-Vetter

Wydaje mi się, że nie możemy jedynie ograniczać

się w Europie do wartości chrześcijańskich.

oczywiście Europa to głównie te wartości,

ale ma ona dzisiaj bardzo wiele różnych twarzy.

Jest to Europa wielokulturowa, często tych,

którzy nie identyfikują się z żadnym wyznaniem

i mimo to są wspaniałymi ludźmi. Powinniśmy

więc przede wszystkim pamiętać o prawach

człowieka, konwencjach międzynarodowych,

do których przestrzegania jesteśmy zobligowani,

i o poszanowaniu godności ludzkiej.

Ten bilans kryzysu migracyjnego i uchodźczego,

który trwa już ponad rok, jest zawstydzający

dla uni Europejskiej oraz takich państw jak Polska.

Polska uważa się może nawet za najbardziej

chrześcijańskie państwo w Europie, a do tej pory

nie przyjęło ani jednego uchodźcy.

To jest też czas na gorzką refleksję nad tym,

na ile deklarowane wartości chrześcijańskie

przekładają się na rzeczywiście chrześcijańskie

działanie i realizację tego pięknego polskiego

przysłowia „Gość w dom, Bóg w dom”.

roZWiąZAniA SySTEmoWE

Komisja Europejska nie ma możliwości ukarania państw członkow-

skich, które odmówiły przyjęcia uchodźców. Do tej pory wszelkie pró-

by rozwiązania problemu kończyły się na tym, że budowano różne

systemy relokacji i powoływano rozmaite instytucje. Jest to temat,

15

który powraca na wszystkich szczytach rad Europejskich, na których

integrację europejską. W przeciwnym wypadku znajdziemy się w sy-

Zmierzamy w kierunku dezint

szefowie rządów mówią: „oczywiście, tak, tak, przyjmiemy”. Efekty

tuacji odradzających się nacjonalizmów i populizmów, a cały projekt

natomiast są mniej niż skromne, ponieważ z deklaracji, że 160 tys.

europejski może runąć ze względu na skalę protestów społecznych

uchodźców zostanie relokowanych – co jest liczbą małą – do tej pory

przeciwko imigrantom. To będzie mogło odbić się negatywnie na innych

udało się relokować z Grecji i Włoch jedynie 1,2 tys. osób.

państwach, takich jak Polska, które przystąpiły do unii i są zaintereso-

wane tym, aby ona jak najdłużej w tym kształcie przetrwała.

Problem polega na tym, że takie państwa jak Grecja, ale w tym roku

w większym stopniu Włochy, dźwigają na swoich barkach cały problem

mówiąc o dalszych działaniach Komisji Europejskiej, należy wspomnieć

egracji

z ulokowaniem migrantów. Gdyby taka sytuacja zaistniała na polskiej

o umowie z Turcją. Jest to bardzo twardy orzech do zgryzienia. roz-

granicy, gdyby to Polska znajdowała się na trasie migrantów, to ina-

mowy nadal trwają i wiadomo, że są trudności. Porozumienie obejmuje

unii

czej byśmy się zachowywali. W Grecji dla przykładu przebywa obecnie

bowiem wiele aspektów, między innymi zniesienie wiz dla tych obywateli

około 50 tys. osób, trochę mniej jest na greckich wyspach, za sprawą

Turcji, którzy mają paszporty biometryczne. Jednocześnie Turcja jest

umowy z Turcją. To jednak wciąż problem pozostaje nierozwiązany.

zobligowana do spełnienia pewnych warunków dotyczących kwestii

bezpieczeństwa. Te rozmowy trwają i są pewną formą zapobieżenia

To, co proponuje Komisja Europejska – proponuje, ponieważ wymaga

temu kryzysowi.

to jeszcze zgody Parlamentu Europejskiego i państw członkowskich –

to pakiet różnych ustaw mających na celu przede wszystkim zmianę

umowa z Turcją jest częścią bardzo szerokiego planu działań podejmo-

europejskiego prawa azylowego. Propozycje przedstawiono niedawno

wanych i inicjowanych przez państwa członkowskie, jak i Komisję Eu-

i wzbudziły wiele kontrowersji, ponieważ Komisja Europejska zapro-

ropejską. Jej celem jest przede wszystkim zamknięcie szlaku bałkań-

ponowała utworzenie wkładu odszkodowawczego w wartości 250 tys.

skiego. To, co udało się osiągnąć, to zahamowano napływ uchodźców

euro. System miałby polegać na tym, że poprzez agencję ds. azylu,

do Grecji. Trzeba też zwrócić uwagę na to, że te wszystkie działania są

która miałaby zostać utworzona na malcie, wypracowany zostałby pe-

wnikliwie obserwowane przez mafie przemytnicze i pewne sygnały są

wien automatyczny system państw, które zajmowałyby się przyjmo-

szybko kolportowane za pomocą internetu. Do czasu zawarcia poro-

waniem i rejestrowaniem uchodźców. Dzięki temu problemem tym nie

zumienia z Turcją był sygnał, że jest zielone światło na szlaku bałkań-

byłyby obciążone jedynie Włochy i Grecja. obowiązujący system du-

skim do niemiec. obserwujemy w tej chwili, że już w ubiegłym miesiącu

bliński jest przeżytkiem. Został on stworzony w sytuacji, gdy nie mie-

o ponad 2 tys. więcej migrantów przypłynęło do wybrzeży Włoch niż

liśmy tego problemu. obecnie nie możemy pozostawić wszystkiego

do Grecji. Zmienia się zatem szlak. Będzie on teraz prowadził przez

na barkach Grecji i Włoch.

państwa Afryki Północnej i Libię, która jest politycznie zdestabilizowana

i skłócona. Coraz więcej osób będzie przybywać do Europy z Afryki.

SoLiDArność i PrAGmATyZm

To jest problem, który musimy rozwiązać systemowo na lata, bo on po

prostu nagle nie zniknie.

rozwiązanie problemu wychodzi poza zadbanie o przyszłość uchodź-

ców. Jest to problem związany z przyszłością integracji europejskiej,

łAmAniE PrAW CZłoWiEKA

a nawet z ewentualną możliwością jej dezintegracji. Jeżeli niektóre

państwa są zbytnio obciążone falą migrantów – a zgodnie z szacun-

Chciałabym również zwrócić uwagę na fakt, że brak rozwiązań syste-

kami w najbliższych latach do Europy może przybyć około 3 do 5 mi-

mowych i doprowadzenie do sytuacji, gdy takie państwa jak niemcy

lionów osób i te osoby zostaną przyjęte głównie przez niemcy – to

mają najwięcej uchodźców – kilkaset tysięcy osób rozmieszczonych

oczywiste jest, że w społeczeństwie niemieckim narodzi się bardzo

w różnego rodzaju obozach – prowadzi do tego, że w obozach dochodzi

silny protest przeciwko temu zjawisku. Jest to zupełnie naturalne.

do przypadków łamania praw człowieka. mówi się o tym, że chrze-

To samo obserwujemy teraz w Austrii. Dlatego w interesie wszystkich

ścijanie pochodzący z regionów zagrożonych są traktowani przez

państw członkowskich, w tym Polski, jest to, aby solidarnie i pragma-

muzułmanów w bestialski sposób, że dochodzi tam do gwałtów na

tycznie podejść do tego problemu. Tylko w ten sposób możemy ocalić

kobietach, molestowania dzieci… mamy 90 tys. nieletnich azylantów.

który powraca na wszystkich szczytach rad Europejskich, na których

integrację europejską. W przeciwnym wypadku znajdziemy się w sy-

szefowie rządów mówią: „oczywiście, tak, tak, przyjmiemy”. Efekty

tuacji odradzających się nacjonalizmów i populizmów, a cały projekt

natomiast są mniej niż skromne, ponieważ z deklaracji, że 160 tys.

europejski może runąć ze względu na skalę protestów społecznych

uchodźców zostanie relokowanych – co jest liczbą małą – do tej pory

przeciwko imigrantom. To będzie mogło odbić się negatywnie na innych

udało się relokować z Grecji i Włoch jedynie 1,2 tys. osób.

państwach, takich jak Polska, które przystąpiły do unii i są zaintereso-

wane tym, aby ona jak najdłużej w tym kształcie przetrwała.

Problem polega na tym, że takie państwa jak Grecja, ale w tym roku

w większym stopniu Włochy, dźwigają na swoich barkach cały problem

mówiąc o dalszych działaniach Komisji Europejskiej, należy wspomnieć

z ulokowaniem migrantów. Gdyby taka sytuacja zaistniała na polskiej

o umowie z Turcją. Jest to bardzo twardy orzech do zgryzienia. roz-

granicy, gdyby to Polska znajdowała się na trasie migrantów, to ina-

mowy nadal trwają i wiadomo, że są trudności. Porozumienie obejmuje

czej byśmy się zachowywali. W Grecji dla przykładu przebywa obecnie

bowiem wiele aspektów, między innymi zniesienie wiz dla tych obywateli

około 50 tys. osób, trochę mniej jest na greckich wyspach, za sprawą

Turcji, którzy mają paszporty biometryczne. Jednocześnie Turcja jest

umowy z Turcją. To jednak wciąż problem pozostaje nierozwiązany.

zobligowana do spełnienia pewnych warunków dotyczących kwestii

bezpieczeństwa. Te rozmowy trwają i są pewną formą zapobieżenia

To, co proponuje Komisja Europejska – proponuje, ponieważ wymaga

temu kryzysowi.

to jeszcze zgody Parlamentu Europejskiego i państw członkowskich –

to pakiet różnych ustaw mających na celu przede wszystkim zmianę

umowa z Turcją jest częścią bardzo szerokiego planu działań podejmo-

europejskiego prawa azylowego. Propozycje przedstawiono niedawno

wanych i inicjowanych przez państwa członkowskie, jak i Komisję Eu-

i wzbudziły wiele kontrowersji, ponieważ Komisja Europejska zapro-

ropejską. Jej celem jest przede wszystkim zamknięcie szlaku bałkań-

ponowała utworzenie wkładu odszkodowawczego w wartości 250 tys.

skiego. To, co udało się osiągnąć, to zahamowano napływ uchodźców

euro. System miałby polegać na tym, że poprzez agencję ds. azylu,

do Grecji. Trzeba też zwrócić uwagę na to, że te wszystkie działania są

która miałaby zostać utworzona na malcie, wypracowany zostałby pe-

wnikliwie obserwowane przez mafie przemytnicze i pewne sygnały są

wien automatyczny system państw, które zajmowałyby się przyjmo-

szybko kolportowane za pomocą internetu. Do czasu zawarcia poro-

waniem i rejestrowaniem uchodźców. Dzięki temu problemem tym nie

zumienia z Turcją był sygnał, że jest zielone światło na szlaku bałkań-

byłyby obciążone jedynie Włochy i Grecja. obowiązujący system du-

skim do niemiec. obserwujemy w tej chwili, że już w ubiegłym miesiącu

bliński jest przeżytkiem. Został on stworzony w sytuacji, gdy nie mie-

o ponad 2 tys. więcej migrantów przypłynęło do wybrzeży Włoch niż

liśmy tego problemu. obecnie nie możemy pozostawić wszystkiego

do Grecji. Zmienia się zatem szlak. Będzie on teraz prowadził przez

na barkach Grecji i Włoch.

państwa Afryki Północnej i Libię, która jest politycznie zdestabilizowana

i skłócona. Coraz więcej osób będzie przybywać do Europy z Afryki.

SoLiDArność i PrAGmATyZm

To jest problem, który musimy rozwiązać systemowo na lata, bo on po

prostu nagle nie zniknie.

rozwiązanie problemu wychodzi poza zadbanie o przyszłość uchodź-

ców. Jest to problem związany z przyszłością integracji europejskiej,

łAmAniE PrAW CZłoWiEKA

a nawet z ewentualną możliwością jej dezintegracji. Jeżeli niektóre

państwa są zbytnio obciążone falą migrantów – a zgodnie z szacun-

Chciałabym również zwrócić uwagę na fakt, że brak rozwiązań syste-

kami w najbliższych latach do Europy może przybyć około 3 do 5 mi-

mowych i doprowadzenie do sytuacji, gdy takie państwa jak niemcy

lionów osób i te osoby zostaną przyjęte głównie przez niemcy – to

mają najwięcej uchodźców – kilkaset tysięcy osób rozmieszczonych

oczywiste jest, że w społeczeństwie niemieckim narodzi się bardzo

w różnego rodzaju obozach – prowadzi do tego, że w obozach dochodzi

silny protest przeciwko temu zjawisku. Jest to zupełnie naturalne.

do przypadków łamania praw człowieka. mówi się o tym, że chrze-

To samo obserwujemy teraz w Austrii. Dlatego w interesie wszystkich

ścijanie pochodzący z regionów zagrożonych są traktowani przez

państw członkowskich, w tym Polski, jest to, aby solidarnie i pragma-

muzułmanów w bestialski sposób, że dochodzi tam do gwałtów na

tycznie podejść do tego problemu. Tylko w ten sposób możemy ocalić

kobietach, molestowania dzieci… mamy 90 tys. nieletnich azylantów.

17

Pojawia się pytanie, w jaki sposób chronić te osoby, które – mając po

Zmierzamy w kierunku dezint

kilkanaście lat – znajdują się w obozach? Kto się nimi zaopiekuje?

Brak tych rozwiązań systemowych i solidarnego rozłożenia tego pro-

blemu na wszystkie państwa członkowskie wystawia nam jako unii

coraz gorsze świadectwo, ponieważ te kwestie są podnoszone przez

różne agendy, jak onZ, Human rights Watch i Amnesty international.

następny problem to coraz silniejsze zaangażowanie unii Europejskiej

egracji

w kwestię ochrony granic. na przykład rozbudowane mają zostać misje

Frontexu dotyczące ochrony wód morza śródziemnego. Problem

unii

dotyczy bardzo pragmatycznych kwestii. Statki Frontexu nie mogą

wpływać na wody terytorialne Libii. Ponieważ nie mogą tego robić, to

przemytnicy, którzy notabene zarobili 5 mld euro na handlu ludźmi,

wyposażają tych biednych ludzi w benzynę i zaopatrzenie pozwalające

im dopłynąć jedynie do wód międzynarodowych. Dopiero wówczas są

oni ratowani. Te kwestie dotyczące polityki międzynarodowej muszą

zostać rozwiązane.

niE TyLKo LęK

To nieprawda, że w polskim społeczeństwie z zasady istnieje jedynie

lęk wobec uchodźców. Sądzę, że jest wiele urzędów miast i gmin oraz

wielu ludzi, którzy jak najbardziej chcą pomóc. Wiem, że taka inicja-

tywa powstała np. w Szczecinie, gdzie pomagano przygranicznemu

Löcknitz. organizowano tam zbiórkę rowerów i laptopów dla uchodź-

ców. Polacy w Berlinie również prowadzili kwestę. Wiem o tym, że wiele

urzędów miast, jak np. Słupsk, bardzo chętnie przyjęłoby uchodźców

i mają nawet dla nich mieszkania, ale do tej pory na szczeblu urzę-

dowym nie przeprowadzono żadnego screeningu dotyczącego tego,

które gminy byłyby w stanie przyjąć ilu uchodźców. W związku z tym

wiele urzędów gmin i miast pyta się: Jak my możemy ich przyjąć?

Co można zrobić w tym kierunku?

Fakt, że takiego systemu w Polsce nie ma, jest również wynikiem tego,

że mamy wciąż bardzo niski albo nawet żaden poziom kształcenia,

jeśli chodzi o postawy obywatelskie. mam na myśli to, co w niemczech

nazywa się Politische Bildung. Stąd na pytania zadawane przez pol-

skich socjologów młodym ludziom o to, dlaczego głosowali w ostat-

nich wyborach na bardzo prawicowych kandydatów, oni odpowiadali:

„no bo to tacy śmieszni ludzie”, „fajnie mówili”. młodzi nie są świadomi

konsekwencji swojego wyboru. Tutaj jest jeszcze wiele do nadrobienia,

jeżeli chodzi o polską edukację, jak i o polski Kościół, który nadal jest

bardzo autorytarny. na lekcjach religii wciąż najważniejsze jest, żeby

były ładne rysunki, natomiast nie ma debaty na temat tego, co ozna-

cza powiedzenie „Gość w dom, Bóg w dom”. Kryzys uchodźczy, z którym

mamy do czynienia, powinien nam dać jako obywatelom bardzo wiele

do myślenia.

niEPoKoJąCE TEnDEnCJE

Wydaje mi się, że w tej chwili mamy do czynienia z bardzo niebez-

piecznymi procesami zmierzającymi w kierunku dezintegracji unii

Europejskiej. Z jednej strony obserwujemy zjawisko odżywania

w poszczególnych państwach instynktów mających na celu większe

upodmiotowienie się, mam na myśli między innymi Wielką Brytanię

i referendum w sprawie Brexitu. Z drugiej strony w wielu państwach uE

narastają tendencje populistyczne i nacjonalistyczne. moim zdaniem

mają one podłoże ekonomiczne i są związane nie tylko z bezrobociem,

ale również z narastającymi rozdźwiękami w dochodach ludności.

również w unii Europejskiej mamy rosnącą grupę osób coraz mniej

i coraz bardziej zamożnych, co prowadzi do wielu napięć społecznych.

Wydaje mi się, że znajdujemy się obecnie w bardzo dramatycznym

momencie, ponieważ jeśli te tendencje zmierzające w kierunku dez-

integracji się nasilą, to znów znajdziemy się w Europie mocarstw,

co jak pokazywała historia, nie jest dla nikogo dobre i może prowadzić

do silnych konfliktów. nie jest to również dobre dla państw Europy

środkowej, które dopiero od 10 lat są we wspólnocie. Historia integracji

europejskiej pokazuje, że rozsądek ma jednak przewagę. Wydaje mi

się, że krok po kroku będą podejmowane działania w celu umocnienia

wspólnoty, czego testem będzie kryzys uchodźczy.

19

Krzysztof Czyżewski

Praktyk idei, animator kultury, poeta i eseista, współtwórca ośrodka

„Pogranicze – sztuk, kultur, narodów” w Sejnach oraz Fundacji Pogra-

nicze. Współtwórca międzynarodowego Centrum Dialogu w dworze

rodziny Czesława miłosza w Krasnogrudzie na granicy polsko-litewskiej.

Prowadzi, zainicjowaną przez siebie podczas wojen w byłej Jugosławi ,

międzynarodową latającą kawiarnię literacką Café Europa, której spo-

tkania, łączące czytanie poezji z muzyką i dyskusją, odbyły się m.in.

w Sarajewie, Sztokholmie, Warszawie, Barcelonie i nowym Jorku.

Zbudować

wspólny dom

Krzysztof Czyżewski

Jak zbudować wspólny dom w wielokulturowej

Europie, bez którego nie ma dla niej przyszłości?

odpowiedź próbuję formułować z wnętrza

tradycji chrześcijańskiej, od której nie

powinniśmy uciekać, niezależnie od tego,

czy jesteśmy ludźmi religii czy kultury.

nie ma postawy chrześcijańskiej bez gościnności,

rozumianej jako gościnność dla innego.

W języku polskim to sformułowanie ma

szczególny wydźwięk, ponieważ składa się

z dwóch członów: „gość” i „inny”.

oznacza to, że prawdziwa gościnność nie jest

skierowana ku „swojemu”, lecz ku „obcemu”,

ku „innemu”. Dopiero wtedy jest w pełni zrealizowana.

Gościnność była jedną z podstawowych zasad budowania wspólnoty

w naszym świecie. my chrześcijanie posiadamy wręcz radykalne

zasady pod tym względem. Chrześcijaństwo jest bowiem niezmiernie

trudną religią. W czasach kryzysu lub wojny bycie chrześcijaninem jest

szczególnym wyzwaniem. na przykład w Księdze Kapłańskiej czytamy:

„niech ten przybysz osiadły pośród was będzie traktowany jak rodak;

masz go miłować tak, jak samego siebie…”. To sformułowanie jest

niezwykle trudne do realizacji. Jest bardzo radykalne, ale tak napraw-

dę zawiera pragmatyczną wiedzę na temat budowania wspólnoty.

nie zbuduje się bezpiecznego domu i nie osiągnie dobrego życia,

jeśli nie oswoi się sąsiedztwa. Gościnność, ta sztuka współistnienia

z innymi, decyduje o naszym bezpieczeństwie. Prawdziwy dom buduje

otwarcie się na wspólne, nie koncentracja na „swoim”.

To jest kolejny bardzo ważny element tradycji – obcowanie. nie ma

wspólnoty bez pustego krzesła podczas wigilii, miejsca dla obcego,

dla gościa, który może stać się częścią naszego święta. Papież Franciszek,

21

gdy przyjechał na wyspę Lesbos do uchodźców, powiedział: „Każdy

Zbudo

z was, uchodźców, kto puka do naszych drzwi, ma oblicze Boga”.

w

To jest bardzo chrześcijańskie również w tym sensie, że jedynie obcy –

ać w

inny dopełnia naszą wspólnotę.

spólny dom

Być Po STroniE uPrZEDZonyCH

Jest jeszcze jeden aspekt, o którym warto wspomnieć w kontekście

obecnego kryzysu imigracyjnego i nakładającego się na niego kryzysu

integracji europejskiej. Bycie tylko po stronie tych, którzy spełniają

przykazania chrześcijańskie, nie wystarcza. Chrześcijanin, w tym głę-

bokim rozumieniu, będzie zawsze po stronie tych, którzy nie dają sobie

rady z wyzwaniem gościnności, podobnie jak i wielu innych przykazań.

Chrześcijanin będzie zawsze tam – tak jak robi to papież Franciszek –

gdzie są ci, którzy się lękają, którzy mają wątpliwości, którzy nie

mogą sobie poradzić z uprzedzeniem, a czasem nienawiścią wobec

innych. Bardzo często zapominamy o tym chrześcijańskim wyzwaniu,

okopując się po stronie tych, którzy potrafią zdobyć się na gościnność.

miejsce chrześcijanina jest natomiast po stronie tych, którzy sobie

z tym nie radzą.

To jest właśnie problem, z którym zmagamy się obecnie. Jest taki

ulubiony przez Jezusa fragment z Księgi izajasza: „Ten lud czci mnie

wargami, ale jego serce daleko jest ode mnie; i czczą mnie na próżno,

głosząc nauki, które są nakazami ludzkimi”. Ci, którzy dzisiaj pretendują

do stania na straży chrześcijańskiej Europy, budując mury i kultywując

bożka nacjonalizmu, kierują się nakazami ludzkimi, ponieważ nie potrafią

sprostać wyzwaniom, które stawia przed ludźmi chrześcijaństwo.

nie myślę jednak jedynie o takich jak oni, populistycznych politykach

i fundamentalistycznych ideologach, ale również o tych, którzy starają

się brać na poważnie przykazanie gościnności. nie wolno im porzu-

cić tych, którzy nie radzą sobie z tym wyzwaniem. nie wolno im się

od nich odwracać, stygmatyzować ich ksenofobią czy wykluczać z kręgu

„cywilizowanych” Europejczyków. Także w tym przypadku nie potrafimy

sprostać wyzwaniom chrześcijaństwa.

mówiąc o prezesie PiS Jarosławie Kaczyńskim i sytuacji w Polsce,

należy zaznaczyć, że jest to głos nie tylko jednego polityka, ale lęku

przed gościnnością, który podziela duża część naszego społeczeństwa.

Pamiętajmy bowiem, że Polska, w odróżnieniu od Europy Zachod-

niej, przez cały okres powojenny była krajem ideologicznie zhomo-

genizowanym. Przynajmniej taka była polityka rządów komunistycz-

nych. nie można lekceważyć tego, że społeczeństwo musi mieć czas

na przygotowanie się do wielokulturowości. Ten lęk jest naturalny

i silnie w nas obecny. nie było wystarczająco dużo czasu. Sam byłem

bardzo silnie zaangażowany od 1989 roku w to, żeby możliwie jak

najlepiej wykorzystać ten czas na otwarcie naszego społeczeństwa

na paradygmat międzykulturowości. To jest proces, który trwa. Te lęki

są dla mnie zrozumiałe i populistyczny polityk może na nich grać.

Chcąc wybić mu tę broń z ręki, należy zejść na najniższy, organiczny

poziom. Jeżeli miałbym odpowiedzieć na pytanie: czego nam zabrakło,

wskazałbym brak inwestycji w społeczeństwo obywatelskie, jego edu-

kację i aktywność, stowarzyszenia i instytucje, które w długim trwaniu

pozwalają mierzyć się na poziomie społeczności lokalnych z narasta-

jącymi konfliktami kulturowymi i kryzysami, takimi jak ten migracyjny.

Przed podobnym wyzwaniem stanęliśmy w Polsce, gdy papież Fran-

ciszek zaapelował o to, by każda parafia przyjęła imigrantów. Wyda-

wałoby się, że społeczeństwo deklarujące się w olbrzymiej większości

jako katolickie powinno masowo odpowiedzieć na wezwanie Franciszka,

lecz znowu okazało się, że kierujemy się nakazami ludzkimi, a nie

chrześcijańskimi.

Statystycznie w Polsce 73 proc. społeczeństwa nie miałoby nic prze-

ciwko przyjęciu imigrantów, ale prawie 30 proc. odmawia przyjęcia

ich u siebie. Zamiast obwiniać, powinniśmy starać się zrozumieć przy-

czyny tego stanu rzeczy, a przede wszystkim zapytać o to, co zrobić,

by z najbliższych latach te statystyki uległy zmianie?

Potrzebujemy czasu, co nie może oznaczać odkładania spraw na jutro.

imigranci stoją na granicach i Europa potrzebuje solidarności również

od Polski. my się w tym wyzwaniu nie odnajdujemy godnie i honorowo.

nie chcę się jednak skarżyć, a jedynie zwrócić uwagę na to, co powin-

niśmy robić, aby za rok, dwa, trzy ta sytuacja w Polsce się zmieniała

i żeby otwartość społeczeństwa polskiego i Europy środkowo-Wschod-

niej była coraz większa. Proces ten – nasi zachodni partnerzy zdają

sobie z tego doskonale sprawę – trwa dziesięciolecia. my jesteśmy na

początku tej drogi. obecna fala imigracji, po fali czeczeńskiej i nie-

wielkiej z Jugosławii, to pierwsze wyzwanie o tak dużej skali, z którym

musimy się zmierzyć.

23

oTWArTość ZDECEnTrALiZoWAnA

Zbudo

w

o wartościach chrześcijańskich mówię dlatego, że często są one na

ać w

ustach tych, którzy chcą się bronić przed „innymi”, rozumiejąc przez

spólny dom

to obronę chrześcijaństwa przed islamizacją. W związku z tym szalenie

ważna wydaje mi się praca nad ciągłością chrześcijaństwa otwartego.

Tak jak powiedział prezydent Lech Wałęsa, musimy w tym dawnym

tworzywie państwa, którego religia i kultura oddane były walce o nie-

podległość i samostanowienie, zaczynać szukać miejsca dla „innych”.

nie da się tego zrobić poprzez odsunięcie religii w sferę życia pry-

watnego. Potencjału dla zmiany i przewartościowań trzeba szukać

również w tym, co chrześcijańskie. Tak samo w islamie czy innych reli-

giach, które muszą się stać bardziej humanistyczne i uniwersalistycz-

ne oraz lepiej przygotowane do spotykania z nowoczesnością, której

realnością jest bliskie sąsiedztwo z innymi. Budowanie tkanki łącznej

pomiędzy mocno różniącymi się między sobą wyspami archipelagu

współczesnego społeczeństwa to jest ten rodzaj pracy kulturowej,

którego cały czas nie doceniamy.

Wydaje nam się, że tylko twarde narzędzia, jak technologia, medial-

ność czy rozstrzygnięcia ekonomiczne są w stanie zażegnać ten

kryzys. To wszystko jest bardzo ważne, ale dalece niewystarczające,

bowiem to, z czym się zmagamy, to kryzys kulturowy. Lęk, o którym

mówimy, bardzo często bierze się z bezradności wobec sytuacji, kiedy

doświadczamy niewystarczalności języka i narracji opisujących ota-

czający nas świat. Zgadzam się z Lechem Wałęsą, który mówił o po-

trzebie „wydialogowania” takiej narracji, z którą będziemy mogli się

utożsamić i ustanowić swoje miejsce w zmieniającym się świecie.

W sytuacji, kiedy ta opowieść nie będzie się zgadzała z rzeczywisto-

ścią, która nas otacza, to wówczas będzie się pojawiał nacjonalizm

i inne radykalne formy odcięcia się od niej. Dlatego niewybaczalnym

błędem naszej transformacji ustrojowej po roku 1989 było zmargina-

lizowanie szeroko rozumianej kultury, obejmującej kształcenie, opisy-

wanie świata i tkankę międzyludzkich relacji.

uczestniczyłem w konferencji oBWE w Berlinie poświęconej zjawiskom

nacjonalizmu, ksenofobii i rasizmu w Europie. uświadomiłem tam so-

bie bezradność w walce z nimi zasobnych społeczeństw Zachodu,

które wprawdzie przekazują na ten cel duże środki finansowe, ale

w olbrzymiej większości kierują je na wsparcie programów badawczych,

tworzenie baz danych, mediów i monitoringu, w znikomej zaś części

na pracę u podstaw w społecznościach lokalnych. inwestujemy w wie-

dzę i potęgowanie lęku, nie w ludzi i zmianę społeczną. od lat staram

1

się praktykować to, o czym mówił dzisiaj Lech Wałęsa: „nie twórzmy

wielkich zakładów pracy, nie myślmy o wielkich liczbach i systemach.

Rationalisierung

Zróbmy mnóstwo małych, lokalnych, ustanowionych blisko ludzi

und Bildung bei Max Weber.

centrów, które będą te problemy rozwiązywać i nad nimi pracować”.

Beiträge zur Historischen

W dużej mierze cały czas operujemy na strukturze, która przywiązuje

Bildungsforschung,

wagę do tego, co jest wielkie i na samej górze, natomiast nie ufamy

red. J. Oelkers i in.,

w to, że delegowanie tych spraw do mniejszych, ale bardzo licznych

Klinkhardt Julius 2006.

kręgów społecznych, na dłuższą metę przyniesie lepsze i trwalsze

rezultaty.

JAK ZASZCZEPić GośCinność?

Cały czas myślę, jak zmierzyć się w dłuższej perspektywie z procesem

migracyjnym, bo to jest troszkę inny dyskurs niż prawa czy obowiązki

nakładane na nas przez unię Europejską, które też są zrozumiałe

i też są częścią solidarności europejskiej. Jak to realnie zrobić? Jak

tworzyć w tej części świata, spustoszonej totalitaryzmami XX wieku,

gościnne społeczeństwo obywatelskie, zaangażowane w budowanie

już nie tylko swojego, ale także wspólnego domu. Statystyki świadczą

w sposób dramatyczny o Polsce i innych krajach środkowoeuropejskich.

Wydaje się, że nie ma nadziei, że nigdy sobie z tym nie poradzimy.

Ale przecież w tych państwach i miastach żyją ci sami ludzie, którzy

budowali kilkadziesiąt lat temu Solidarność. Europejskie Centrum

Solidarności w Gdańsku to przecież nie muzeum, a przynajmniej nie

tylko, ale nowoczesny inkubator refleksji i praktyk solidarnościowych

w dzisiejszym świecie. Jest mnóstwo pracy do zrobienia. Gościnność

monachium, miasta, które tak diametralnie zmieniło swój wizerunek

w Europie od lat 30. ubiegłego wieku, została wypracowana przez lata.

Dziewiętnastowieczne Bildung odrodziło się w żywiole wielokulturo-

wego społeczeństwa1.

Podobnie polska tradycja pozytywistyczna powinna odrodzić się w epoce

otwartych granic, migracji i unii Europejskiej.

o to walczymy, o przemianę z udziałem tego samego społeczeństwa.

Staramy się zrozumieć, skąd się wzięła ucieczka od wolności, ten pęd

ku nacjonalizmowi i lęk przed innym. marksistowskie przekonanie,

że byt tworzy świadomość, rozumiane bardzo wąsko – jeżeli poprawi-

my sytuację materialną ludzi, to zaczną oni myśleć tak jak my i będą

na nas głosować – okazało się być w Europie środkowej iluzją. Tutaj

po raz kolejny marks przegrał. możemy polepszyć sytuację materialną

25

Ktoś powiedział,

że XXI wiek jest

wiekiem migracji

i wędrówek.

Ja bym dodał, że jest

wiekiem „Ty”, drugiej

osoby liczby

pojedynczej, a więc

czasem empatii

i dialogu z „Innym”.

ludzi, a kulturowo i mentalnie i tak będą oni podążać innymi ścieżkami niż ścieżka gościnnej Europy. To jest ten problem, który musimy uchwycić.

PoTrZEBuJEmy muZułmAnóW – EKSPErTóW

Pracowałem na pograniczu kurdyjsko-tureckim, gdzie próbowaliśmy

przez lata stworzyć w Diyarbakır centrum dialogu turecko-kurdyjskiego,

które dzisiaj jest w kompletnych gruzach. Złamanie pokoju z Kurdami

w lipcu 2015 roku ma naprawdę potężne konsekwencje. Kraj w tamtej

części obraca się w ruinę i jeśli sytuacja się nie poprawi, Europa będzie

miała prawdopodobnie bardzo wielu przybyszów z Kurdystanu.

o relacjach turecko-europejskich powinniśmy mówić w odniesieniu

do kryzysu migracyjnego, ale nie tylko, także szerzej, w odniesieniu

do współczesnej wojny kulturowej. mamy dzisiaj problem z radykal-

nymi odłamami islamu, które są w silnym konflikcie z kulturą Europy,

lecz należy pamiętać, że w rozbrajaniu tego konfliktu najważniejsi

będą właśnie muzułmanie. Potrzebujemy imigrantów jako eksper-

tów, którzy doświadczyli fundamentalizmu i wojny, która ich stamtąd

wygnała. Gdy myślimy o Europie, która ma problem z solidarnością

i budowaniem wspólnego frontu w pokojowym działaniu, to jedno

z najważniejszych doświadczeń, które może zostać wniesione

do Europy, pochodzi właśnie z tych pograniczy. nie można potraktować

problemu przychodźców jako osobnego, a tym bardziej patologicznego

zagadnienia. musimy zrozumieć, że dla odbudowania solidarności

w Polsce i Europie oraz dla zbudowania dialogu z islamem potrze-

bujemy przychodźców z tych regionów świata, z którymi – czy tego

chcemy, czy nie – znaleźliśmy się w konfrontacji i dialogu. Szukajmy

po tamtej stronie nie tylko religijnego fanatyzmu i terroru, czego oczy-

wiście nie można ignorować, ale także doświadczenia i kompetencji,

których Europa potrzebuje, podobnie jak nowych, zaangażowanych

w dialog międzykulturowy obywateli. Pracowałem z uchodźcami z Afryki

i Bliskiego Wschodu w norwegii i wiem, że nie tylko oni potrzebują

gościny w nowym świecie, także społeczeństwo Zachodu, borykające

się z zanikającymi więzami wspólnotowymi i słabnącym zaangażo-

waniem w demokrację. Przychodźcy w Gdańsku to nie tylko wyzwanie

integracji ludzi z innych kultur, to także perspektywa integracji społe-

czeństwa polskiego, rozbitego głębokimi wewnętrznymi podziałami,

za które trudno winić obcych z innych tradycji kulturowych. Jedna

z najgroźniejszych współczesnych iluzji to przekonanie, że można

zbudować solidarne społeczeństwo, zamykając się w homogenicznej

twierdzy. Kraje Europy środkowej są najlepszym przykładem tego,

27

że ksenofobia i zamykanie granic prowadzą do największej dezintegracji

Zbudo

społecznej.

wać w

Zatem jeszcze raz podkreślę, że Europa powinna dostrzec rolę Turcji

spólny dom

nie tylko w rozwiązywaniu kryzysu imigracyjnego, ale może przede

wszystkim w przezwyciężaniu napięć kulturowych i budowaniu nowej

europejskiej narracji, w której nie może zabraknąć kultur islamu.

uniA EuroPEJSKA JAKo ProJEKT KuLTuroWy

od samego początku myśleliśmy o tym, że unia Europejska musi

wyjść poza Europejską Wspólnotę Węgla i Stali i stać się projektem

kulturowym. Zawsze wyglądało to dosyć utopijnie i było spychane

na margines, ale dzisiaj jesteśmy w sytuacji, w której to wymiar kul-

turowy rozstrzygnie kryzys w uE. Albo uda się nam zbudować Europę

jako projekt kulturowy i poradzimy sobie z tym kryzysem, albo dojdzie

do dezintegracji. nie są bowiem najważniejsze te zewnętrzne granice

ani europejskie, ani państw narodowych. najważniejsze są wewnętrzne

granice europejskie, które przebiegają w naszych miastach i społecz-

nościach, granice kulturowe, które są bardzo głębokie. obecność imi-

grantów tylko je intensyfikuje i stawia nas w sytuacji, w której musimy

sobie poradzić ze sztuką współistnienia różnych ludzi, kultur i tradycji.

nie wiem, jaką cenę przyjdzie nam zapłacić, nie lekceważę tych za-

grożeń, których jesteśmy teraz świadomi, ale wierzę, że z tego kryzysu

powstanie Europa jako projekt kulturowy, a środkiem do tego jest

mądre inwestowanie we współpracę ludzi tam, gdzie jest ona realna

i przynosi zmianę społeczną.

Ktoś powiedział, że XXi wiek jest wiekiem migracji i wędrówek. Ja bym

dodał, że jest wiekiem „Ty”, drugiej osoby liczby pojedynczej, a więc

czasem empatii i dialogu z „innym”. Czas współ/zależności i współ/

istnienia przychodzi po wiekach panowania kartezjańskiego „Ja”,

z którym dobrze współbrzmiały suwerenność narodowa i wolność

indywidualna. Europejski kryzys to nam właśnie uświadamia – nad-

chodzi czas budowania „tkanki łącznej” i zgłębiania sztuki dialogu.

Dla przyszłości potrzebujemy nowej alternatywy, ale nie jest nią ruch

w rodzaju Alternatywy dla niemiec, ale Europa jako projekt kulturowy.

29

David Kipp

niemiecki politolog, badacz Fundacji nauki i Polityki w Berlinie, eks-

pert ds. migracji. Głównymi obszarami jego działalności są europejska

i międzynarodowa polityka imigracyjna oraz współpraca rozwojowa.

Był m.in. pracownikiem naukowym Fundacji rozwoju i Pokoju w Bonn

(Stiftung Entwicklung und Frieden) i doradcą deputowanych Bundestagu

(2009–2015).

Trudny proces

otwierania granic

David Kipp

W 2015 roku do niemiec przyjechało od 800 tys.

do miliona uchodźców. 477 tys. osób złożyło

podanie o azyl, czyli 135 proc. osób więcej

niż w roku poprzednim. Pomimo że liczba nowych

uchodźców przybyłych do niemiec do lipca 2016 roku

znacznie się zmniejszyła – do ok. 240 tys. –

Federalne Biuro ds. migracji i uchodźców

ma trudności z poradzeniem sobie z dużą liczbą

spraw dotyczących uchodźców. To sprawia,

że precyzyjne statystki są trudne do zebrania.

STAnoWiSKo niEmiEC

Początkowo liberalna deklaracja kanclerz niemiec Angeli markel

o „otwartych drzwiach” w kwestii przyjmowania uchodźców spotkała się

z aplauzem na arenie międzynarodowej i w niemczech. Teraz polityka

merkel znajduje się pod ostrzałem krytyki. inne kraje członkowskie unii

Europejskiej były niechętne do naśladowania przewodnictwa merkel,

a w polityce krajowej skrajnie prawicowa partia Alternatywa dla niemiec

(AfD) kilkakrotnie wygrała w wyborach lokalnych, co doprowadziło

do wzrostu krytyki kanclerz również ze strony jej własnej partii centro-

prawicowej – CSu oraz jej partnerów z koalicji – CDu. Kanclerz merkel

utrzymuje jednak swoją pozycję, twierdząc, że niemcy sprostają

wyzwaniom związanym z przyjmowaniem i integrowaniem uchodźców,

podsumowując stanowisko jakże już znanym zdaniem: „We can do it”.

Zdystansowała się jednak trochę od tej konkretnej frazy.

Pomijając zmagania polityczne merkel, przyjęcie uchodźców na taką

dużą skalę być może i jest wyzwaniem, ale jest także nadzwyczajnym

osiągnięciem. Jak możemy wytłumaczyć zdolność niemiec do przyję-

cia tak znacznej liczby osób, biorąc pod uwagę, że większość krajów

uE trudzi się z przyjęciem o wiele mniejszej liczby uchodźców?

31

PoLiTyKA oTWArCiA

Trudny proces otwierania granic

Konieczne jest, aby spojrzeć na to zagadnienie poprzez pryzmat szer-

szego kontekstu historycznego niemiec. Zaledwie 14 lat temu komisja

pod przewodnictwem znanej niemieckiej polityk rity Süssmuth uznała

za fakt, że niemcy są krajem imigrantów. Duża część establishmentu

politycznego wcześniej temu zaprzeczała. Przekonanie to jest względne

nowe w niemczech i niekoniecznie jest ono podtrzymywane w innych

częściach uni , w szczególności przez polityczny establishment w Europe

środkowej czy Wschodniej.

Dlatego w przyszłości konieczna będzie cierpliwość podczas podno-

szenia tematów dotyczących migracji na poziomie europejskim: po-

winniśmy pamiętać, że otwieranie granic jest procesem i może być on

trudny. łatwo zaobserwować antyimigracyjną reakcję polskiej polityki,

dojście do władzy prawicowej partii Prawo i Sprawiedliwość, ale nie

powinno to zaburzyć naszego widzenia: nadal pewna część polskiego

społeczeństwa jest otwarta na uchodźców.

Słyszałem na przykład, że w Gdańsku powstała oddolnie utworzona

lokalna polityka integracji imigrantów. Tak samo jest w niemczech.

nie wszyscy ludzie w niemczech są otwarci na uchodźców, ale istnieją

miasta i miasteczka, które chętnie przyjmą większą liczbę uchodźców

oraz pomogą w integracji bardziej, niż się tego od nich oczekuje.

unia powinna robić wszystko, co możliwe, by wspierać takie inicjatywy.

A to wymaga większej elastyczności. oznacza to proces o zróżni-

cowanej prędkości – nie przegłosowywanie i odgórne narzucanie,

ale zachęcanie społeczeństwa do otwarcia się na uchodźców. Dlaczego

na przykład komisja uE nie daje pozytywnej zachęty finansowej

lokalnym samorządom i gminom za przyjmowanie uchodźców, a raczej

je zniechęca? Jak spojrzymy na najnowsze propozycje reformy wspól-

nego systemu ds. azylu w Europie, zrozumiemy, jak trudno jest posu-

wać się naprzód.

PoTrZEBy uCHoDźCóW

Przez dłuższy czas niemcy, wraz z komisją uE i krajami Beneluksu,

próbowały zbudować poparcie w unii dla przesiedlenia 160 tys.

uchodźców z Grecji i Włoch. Wszyscy wiemy, że ta inicjatywa nie doszła

do skutku. Liczba uchodźców nadal spada, ponieważ zachodni szlak

bałkański pozostaje zamknięty.

Sytuacja jest paradoksalna, ponieważ wydaje się, że kraje członkow-

skie zgadzają się na status quo i nie odczuwają presji, podczas gdy

Grecja zmaga się teraz z największym problemem, a nie ma możli-

wości oraz chęci politycznej zajęcia się 50 tys. zdanych na siebie uchodźców i emigrantów.

Pomimo krytyki umowa uE z Turcją pomogła już zmniejszyć liczbę

uchodźców i emigrantów przedostających się do Grecji i pomogła ra-

tować ich życie. Jednak wraz z ostatnimi zmianami w rządzie tureckim

wątpliwe jest, że umowa ta zapewni rozwiązanie na przyszłość.

nawet gdy zignorujemy sytuację w Turcji, umowa ta jest ryzykowna

również z innych powodów. unia nie sprostała trzem danym Turcji

obietnicom. Po pierwsze – zgodziła się na relokację dużej liczby

Syryjczyków z Turcji, a jak dotąd tylko 177 Syryjczyków zostało przesie-

dlonych do krajów członkowskich uE. Po drugie – uE nie wysłała obie-

canego wsparcia technicznego do Grecji. W dużej mierze delegując

jedynie ochronę graniczną. Potrzebni są specjaliści do spraw uchodź-

ców oraz sędziowie w celu przetwarzania podań o status uchodźcy.

Po trzecie – robi się zbyt mało, aby zapewnić respektowanie praw

osób odsyłanych do Turcji, ich sytuacja jest mało przejrzysta.

TEnDEnCJE PoLiTyKi uE DS. uCHoDźCóW

umowa uE z Turcją ilustruje trzy główne tendencje obecnej polityki

ds. uchodźców w uE: tendencję do wzmacniania kontroli granicznej,

osiedlania uchodźców w obozach i debaty skupiającej się na solidar-

nym podziale uchodźców pomiędzy krajami uE (relokacja uchodźców

i ustalenie ich liczby przypadającej na każdy kraj). rozwiązania

problemu uchodźczego, na które kraje członkowskie uE są w stanie

się zgodzić, są ograniczone.

Komisja uE w mniejszym lub większym stopniu ponownie wykorzystuje

postanowienia konwencji dublińskiej do stworzenia nowej, wspólnej

dla wszystkich krajów uE polityki azylowej, która zapewniłaby korekcyjny

mechanizm alokacji dla krajów członkowskich, doświadczających

nieproporcjonalnie wysokiej presji na system przyjmowania uchodź-

ców. Kraje członkowskie, które nie chcą brać udziału w mechanizmie

relokacji, będą musiały solidarnie wyłożyć kapitał w wysokości 250 tys.

euro na każdego wnioskodawcę, który jest uchodźcą politycznym.

nie jesteśmy pewni, czy ten mechanizm będzie działał. Ważne jest,

by proces relokacji został zorganizowany priorytetowo, tak aby kraje

członkowskie mogły uznać go za wartościowy instrument regulujący

napływ uchodźców.

również Grecja powinna przyjąć te rozwiązania, a mechanizm relo-

kacji powinien zyskać zaufanie uchodźców. najważniejsze, by prze-

kazywano uchodźcom informacje o możliwości udania się do krajów

docelowych, mogą być bowiem wśród nich osoby, które nie mają

33

W przyszłości

konieczna będzie

cierpliwość podczas

podnoszenia tematów

dotyczących migracji

na poziomie

europejskim:

powinniśmy pamiętać,

że otwieranie granic

jest procesem

i może być on trudny.

jasnej preferencji, który kraj wybrać na podstawie języka czy więzi rodzinnych. W dalszej przyszłości relokacja mogłaby brać pod uwagę

kwalifikacje uchodźców, które mogą być zgodne z zapotrzebowaniem

na rynku pracy w indywidualnych krajach członkowskich uE.

KoSZTy

Komisja Europejska słusznie proponuje masywne wzmocnienie

europejskiego biura wsparcia azylowego – European Asylum Support

office (EASo), w celu wypracowania środków administracyjnych

do rozwinięcia mechanizmów wspólnego przetwarzania procedur

dotyczących uchodźców. Byłoby to bardziej opłacalne, jak również

wspierałoby kraje, które nie mają jeszcze systemów wsparcia dla uchodź-

ców. Zgodnie z badaniami Centre for European Economic research,

pomogłoby to zaoszczędzić około 5–12 mln euro w ciągu roku!

nadal natomiast mało prawdopodobne jest, że nastąpi przemia-

na w sercach obywateli krajów członkowskich, którzy przeciwni są

wprowadzaniu w życie unijnej kultury gościnności. Wręcz przeciw-

nie, stanowiska jeszcze bardziej się nacjonalizują, co już jest dużym

obciążeniem dla funkcjonowania systemu Schengen. Krajom człon-

kowskim należy przypomnieć, że – zgodnie z decyzją Komisji uE – brak

wypracowania wspólnej decyzji w kwestii uchodźców zmusza kraje

uE do wygenerowania bezpośrednich kosztów w wysokości 5–18 mln

euro rocznie. Dla niemiec i Polski powstanie dodatkowy koszt w wyso-

kości 500 mln euro za transport drogowy i handel dobrami.

35

Dialog

pokoleń

Basil Kerski

menedżer kultury, politolog, redaktor i eseista. Dyrektor Europejskiego

Centrum Solidarności w Gdańsku. redaktor naczelny dwujęzycznego

„magazynu Polsko-niemieckiego DiALoG”. redaktor „Przeglądu

Politycznego”. Autor i redaktor wielu książek niemieckich, polskich

i ukraińskich na tematy historyczne, polityczne i literackie. Jako ekspert

w dziedzinie polityki międzynarodowej pracował m.in. w amerykańsko-

-niemieckim Aspen institute w Berlinie i w Bundestagu.

Równoległe

transformacje

Basil Kerski

Konflikty rozstrzygają się w głowach i sercach –

to teza Setha G. Jonesa, którą przedstawił

podczas jednej z konferencyjnych debat na temat

polityki bezpieczeństwa. Zgadzam się z tą tezą.

Soft power, kultura polityczna, postawy obywateli są

decydującym, często słabo docenionym

przez ekspertów od bezpieczeństwa czynnikiem

polityki międzynarodowej.

Doświadczyliśmy znaczenia wymiaru obywatelskiego

podczas europejskich rewolucji lat 1980–1991.

Także i dziś doświadczamy, chociażby w Wielkiej

Brytanii, znaczenia subiektywnych percepcji,

zbiorowych postaw czy tradycji kulturowych wobec

polityki europejskiej.

TruDnE ZADAniE ZBuDoWAniA PoZyTyWnEJ

i WiAryGoDnEJ oPoWiEśCi

Coś złego się wydarzyło w ostatnich latach, że czerpiemy negatywne

inspiracje z wyzwań, nie dostrzegamy w nich szans rozwoju, nasze

społeczeństwa są pełne obaw i niechęci wobec elit politycznych, wo-

bec kompleksowych struktur państwa demokratycznego, które ogra-

niczają władzę wykonawczą. Te obawy, ten strach nie ujawniają się

jedynie w pasywnej obserwacji, ale także w działaniach, które niszczą

fundamenty naszej demokracji i europejskiej współpracy. Krytykuje

się demokrację, głosi konieczność wprowadzenia polityki silnej ręki,

krytykuje unię Europejską, idealizując państwa narodowe, szczególnie

model kulturowo i etnicznie homogenicznego narodu. Powrót do na-

rodu i silnej władzy ma nas uchronić przed wyzwaniami XXi wieku.

Bardzo trudnym zadaniem jest zbudowanie dzisiaj pozytywnej i wia-

rygodnej opowieści o tym, co posiadamy, co osiągnęliśmy w Europie

39

na przestrzeni ostatnich dekad: o pokoju w obszarze unii Europej-równoległe transf

skiej, o dobrobycie, gdy porównamy go z majętnością mieszkańców

innych kontynentów, czy porównamy z odległymi czasami. Dlaczego

tak trudno jest dziś przekonać obywateli do pozytywnej narracji

na temat europejskiej integracji, szczególnie w Europie środkowej,

ormacje

w tej części kontynentu, która tak bardzo korzystała w ostatnich

latach na tym procesie?

Wydaje mi się, że w ostatnich dwóch, może trzech latach świadomie

odnaleźliśmy się w procesie, który intelektualnie rozpoznaliśmy już

10–15 lat temu, jednak czymś innym było rozpoznanie, a czymś

innym jest odnalezienie się w skutkach tego procesu. Co mam na myśli?

Jesteśmy dziś w procesie dwóch transformacji, które zaskoczyły

nasze społeczeństwa. na początku lat 90., krótko po upadku bloku

sowieckiego, Jürgen Habermas pisał o tym, iż transformacja w Euro-

pie środkowej i Wschodniej to proces opóźnionej modernizacji. Wielu

europejskich politologów, filozofów i publicystów tak wówczas myślało,

oczekiwało, że nasza część Europy powtórzy gospodarcze i polityczne

procesy demokratyzacji i budowy państwa dobrobytu ( welfare state),

które nastąpiły po wojnie. nieco mnie wówczas Habermas irytował,

ponieważ odnosiłem wrażenie, że za jego tezą kryje się pewien brak

zainteresowania naszymi rewolucjami. odnosiłem wrażenie, że część

zachodnich intelektualistów uważała, iż tak naprawdę rewolucje prze-

łomu lat 80. i 90. nie są fundamentalną przemianą dla całego konty-

nentu, nie wniosą żadnego nowego doświadczenia w kulturę polityczną

Europy, nie są przełomem cywilizacyjnym.

Dobrze, że pojawiła się na początku lat 90. teza o późnej modernizacji,

która przyłączy Europę środkową i Wschodnią do Zachodu. ona nie

była tylko wyrazem myślenia zachodnich elit, także wielu w naszej

części kontynentu myślało wówczas, że proces transformacji to adap-

tacja i próba przyłączenia się do tej Europy, która integruje się i mo-

dernizuje. otwartą kwestią pozostawało, jak długo to potrwa, jakimi

metodami dokonać modernizacji? okazało się jednak, że nikt z nas

nie zdawał sobie sprawy z zachodzącego na naszych oczach nowego

procesu cywilizacyjnego – z tego, że rewolucje 1989–1991 zbiegły się

z radykalną i głęboką rewolucją technologiczną.

DWiE rEWoLuCJE

Przygotowując wystawę w Europejskim Centrum Solidarności, przy-

glądając się datom rewolucji w sferze mediów i opinii publicznej,

zauważyliśmy, że nakładają się one na daty, które dobrze znamy z na-

2

szej historii. Ciekawą datą jest na przykład lato 1980 roku, początek

rewolucji Solidarności. W czerwcu tego roku w Atlancie rozpoczęło

Zdjęcie prezentowane jest

działalność Cnn, pierwszy telewizyjny kanał informacyjny, który zmie-

na wystawie stałej ECS

nił media i sferę publiczną nie tylko w uSA, ale w dekadzie rewolucji

oraz w: Wystawa stała

Solidarności także na świecie. W styczniu 1989 roku, kilka dni przed

Europejskiego Centrum

rozpoczęciem w Polsce obrad okrągłego Stołu, zainaugurowała dzia-

Solidarności. Katalog,

łalność ogólnoświatowa sieć World Wide Web. okrągły Stół przyśpieszył

red. Paweł Golak,

radykalnie upadek komunizmu, a World Wide Web przyśpieszył

Basil Kerski, Konrad Knoch,

globalizację, pogłębił rewolucję cyfryzacji i zasadniczo zmienił sferę

Gdańsk 2014, s. 180–181.

publiczną, fundamenty naszej demokracji. nałożyły się dwie rewolucje,

podobnie jak po 1789 roku, kiedy rewolucja oświeceniowa spotkała się

z procesem wczesnej industrializacji.

i jeszcze jeden symbol głębokich przemian. Wielu z nas Polaków zna

zdjęcie ze stycznia 1990 roku, na którym uwieczniono, jak na tarczy

z polskim godłem kobieta domalowuje orłowi koronę2. Dzięki ustro-

jowym zmianom zniknęła nazwa PrL i staliśmy się rzecząpospolitą.

nie wszyscy jednak wiemy, że w tym samym czasie, kiedy dokonano

zmiany nazwy państwa i godła, Polska otrzymała swoją tożsamość

internetową i słynny skrót „.pl”. nie mieliśmy tej świadomości, ale oka-

zało się, że staliśmy się uczestnikami podwójnego nowego procesu.

Podwójna rewolucja – upadek ładu jałtańskiego i rewolucja komunika-

cyjna przyśpieszająca globalizację – spowodowała, że cały kontynent

przeszedł głębokie przemiany. Zmieniła się gospodarka i polityka nie

tylko na wschód od łaby. Europę postkomunistyczną objęła zaś nie

tylko fala demokratyzacji, ale także globalizacji. Tyle przemian naraz

stało się prawdziwym, niespodziewanym wyzwaniem dla Europejczy-

ków. Jedni postrzegli je jako szansę, wielu jako zagrożenie dla świata

dobrze znanego. Wydaje mi się, że przyczyną nowego kryzysu tożsa-

mości europejskiej, nowej fali populizmu jest nasz mentalny, kulturowy

i polityczny brak przygotowania do podwójnej transformacji.

młoDA GEnErACJA mA ProBLEm Z EuroPą?

Często pojawia się w naszych debatach publicznych teza, że młoda

generacja ma problem z Europą, nie rozumie sukcesów transforma-

cji, domaga się jeszcze szybszych przemian. rzeczywiście na scenie

politycznej silnie zaistniało pokolenie ludzi urodzonych w 1989 roku

lub później, którzy nie pamiętają katastrofalnej sytuacji ekonomicznej

i społecznej późnego komunizmu ani uwarunkowań geopolitycznych

41

transformacji. również mam synów w tym wieku i od roku przysłuchuję

równoległe transf

się bardzo uważnie ich rozmowom z rówieśnikami. Powiem szczerze,

że nie odkrywam w nich „problemów z Europą” i niepokoju. oni czują,

że świat wymaga od nich permanentnej edukacji i niełatwo im zbu-

dować swoją wizję rozwoju, ale u mało kogo z tych ludzi usłyszałem

ormacje

populistyczne wypowiedzi na temat unii Europejskiej. nawet posta-

wiłbym tezę, że dzisiaj najsilniejsze głosy antyeuropejskie, w których

pobrzmiewa marzenie o przemocy, padają raczej z ust przedstawicieli

generacji, która przeżyła rewolucję 1989 roku, należała do zwycięzców

procesów przemian w Europie ostatnich dwóch dekad – Cameron,

Le Pen, orbán… Teza, że młodsza generacja ma „problem z Europą”

jest chybiona.

Żyjemy w ciekawych czasach, bowiem mamy wybór. Proponowane są

nam bardzo różne tożsamości polityczne. niepokojącym fenomenem

jest jednak to, że istnieje coś takiego jak oferta, która w atrakcyjny

sposób mówi o przemocy. uważam, że jest to nowa europejska cho-

roba. Ja jako dziecko trochę doświadczyłem wojny, ktoś, kto choć jej

liznął, nie marzy o wojnie jako o rozwiązaniu kryzysów albo nowym

początku. Zaskakujące jest to, że te marzenia pojawiają się w kulturze,

publicystyce... To nie są jednak głosy dwudziestolatków. Czy Jarosław

marek rymkiewicz ma 20 lat?

Dzisiaj oczywiste jest, że dwudziesto-, trzydziestolatkowie wchodzą

w sferę publiczną i chcą mieć w niej swój udział, ale ten proces odbywa

się w nowym konflikcie generacyjnym. Dużym problemem transfor-

macji w Polsce było to, że nie udało się przekazać doświadczenia

cywilizacyjnego młodym. Wynika to z faktu, że język edukacji w Polsce

jest bardzo autorytarny. młody człowiek musi najpierw spotkać

swojego wieszcza, autorytet i poczuć swoją niższość wobec niego.

nie udało nam się przekazać kompetencji historycznych ludziom, któ-

rzy po prostu nie mogą wiedzieć, jak wyglądała Europa przed 1989

rokiem. Bardzo wielu młodszych publicystów zaczyna się w związku

z tym buntować. Buntują się przy tym przeciwko temu, co generacja

protagonistów transformacji uważa za sukces, za dobry ład.

muSimy Się roZEJrZEć W PoSZuKiWAniu nADZiEi

należy uważać, byśmy się nie zamknęli w naszych zbiorowych, samo-

napędzających się debatach publicznych. Specjalnie nie mówię „naro-

dowych”. Gdy śledzę doniesienia polskich mediów, odnoszę wrażenie,

że one tworzą sztuczną rzeczywistość. miesiąc temu byłem na zjeździe

reprezentantów muzeów i instytucji kultury z 49 państw Europy, który

odbył się z okazji przyznania europejskich nagród muzealnych. naj-

bardziej przekonały mnie i zaimponowały mi najbiedniejsze instytucje,

które żadnych nagród nie zdobyły. Te instytucje z Chorwacji, Bośni,

Serbii i innych państw regionu opowiadały o transformacji połączonej

z ideologią wielkiej nadziei, która była metodą starych elit, by odnaleźć

swe miejsce w nowej rzeczywistości. Komunizm zastąpiono mitami

narodowymi. Efektem była straszna rzeź w sercu Europy.

rozmawiałem z rówieśnikami, Europejczykami z państw postjugo-

słowiańskich, żyjącymi jedynie kilkaset kilometrów stąd. To generacja

młodych Europejczyków, która doświadczyła wojen i krwawych kon-

fliktów etnicznych i religijnych. Byłem zaskoczony, jak różnią się nasze

spojrzenia, ale i tym, ile w nich jest świeżości, entuzjazmu dla wspól-

nego działania Europejczyków, dla integracji europejskiej oraz chęci

przeciwstawiania się polityce wrogości i nacjonalizmom. oni mieli

w sobie to przeświadczenie, które można było zaobserwować

u polskich opozycjonistów w latach 80., że przyszłość jest otwarta,

że można pozytywnie wpłynąć na dynamikę polityczną. Ta nadzie-

ja jest w Europie, tylko trzeba się rozejrzeć, a nie zamykać we wła-

snych narodowych czy środowiskowych debatach, narzekając na brak

entuzjazmu europejskiego.

PoTrZEBA noWyCH ELiT

najtrudniejsza może być rekonstrukcja polityki, która mierzy się

z prawdziwymi wyzwaniami i jest odważna, bo wie, że dalekowzroczne,

dobre dla naszych państw i społeczeństw rozwiązania mogą być dziś

mało popularne. obywatele ufają odważnym politykom, którzy propo-

nują na pozór niepopularne rozwiązania, pokojowe działania i potrafią

zbudować zaufanie poprzez dialog z obywatelami. Populizm, głośna

retoryka to nie odwaga, obszerne programy partyjne często nie są

propozycjami kompleksowej naprawy państwa, a dobra promocja to

nie dialog z obywatelami. Brakuje dziś w europejskiej polityce odwagi,

propozycji reform i skupionego na merytorycznych wyzwaniach

dialogu z obywatelami. rolą elit jest ochrona pokojowego języka

dialogu, jest takie kierowanie debatą publiczną, aby była ona prze-

strzenią sporu o naprawę naszej gospodarki i demokracji, a nie sceną

do wygłaszania populistycznych przekonań.

43

Urszula Doroszewska

Socjolożka, doradca prezydenta rP. Działaczka opozycji w PrL. Kiero-

wała programami pomocowymi na Krymie i w krajach Kaukazu Połu-

dniowego. od sierpnia 2006 roku pracowała w Kancelarii Prezydenta

rP Lecha Kaczyńskiego jako ekspertka, a od kwietnia 2007 roku jako

zastępca dyrektora Biura Spraw Zagranicznych. Sprawowała funk-

cje ambasadora rP w Gruzji (2008–2013) oraz dyrektora instytutu

Polskiego w mińsku (2013–2015).

Przybyliśmy,

poznaliśmy,

zaprzyjaźniliśmy

się

Urszula Doroszewska

od kilku lat jestem urzędnikiem państwowym,

ale od początku lat 90. bardzo aktywnie brałam

udział we wszystkich działaniach prowadzonych

przez Polskę na ukrainie i w innych państwach ZSrr,

związanych z naszym projektem demokratyzacji.

od początku lat 90., przede wszystkim wspólnie

z Amerykanami, polskie organizacje rządowe

i pozarządowe rozwijały współpracę z krajami byłego

ZSrr – z ukrainą, Kaukazem Południowym, Białorusią.

Później ta współpraca była blisko związana z unią Europejską, a my

ten zachodni sposób myślenia o państwie i demokracji, za pomocą

różnych projektów, próbowaliśmy przenieść do krajów, które wyzwoliły

się z sowieckiego modelu ustrojowego, jak nam się wtedy wyda-

wało – na zawsze. Część społeczeństw tych krajów przyjmowała to

z entuzjazmem. Polacy byli tam często traktowani jako specjaliści

od wprowadzania zmiany ustrojowej.

mija 25 lat i człowiek zaczyna je podsumowywać – co nam się udało

zrobić? udało nam się zrobić bardzo wiele, ale nie wszystko, co zakła-

daliśmy. Projekt demokratyzacji, jak sami widzimy, w różnych krajach

nie wygląda tak, jak nam się to śniło, ale bliska współpraca z sąsied-

nimi krajami przyniosła nam dobre sąsiedztwo. myślę, że jest to nasz

ogromny sukces, że jesteśmy znani i prowadzimy ożywioną współpracę

tak z ukrainą, jak z Białorusią czy obwodem kaliningradzkim.

W zasadzie większość polskich miast ma miasta partnerskie na ukra-

inie i ta wymiana myśli, ludzi i młodzieży postępuje. To jest coś, co jest

45

dla nas ogromnie ważne – budowanie stabilności w naszej części

Przyb

Europy. Zagrożenie niestabilnością, którą w ostatnich miesiącach

yliśmy

obserwujemy, jest również zagrożeniem dla naszych dobrych relacji

z sąsiadami. mam na myśli antyukraiński hejt czy farmy trolli, które

, poznaliśmy

możemy znaleźć w internecie. To jest rosyjska odpowiedź na integrację

w naszym regionie. oczywiście jednocześnie musimy podkreślać

dobrą współpracę z rosyjskimi środowiskami intelektualnymi, które

, zaprzyjaźniliśmy się

są nam duchowo bliskie, takimi jak choćby memoriał.

upadek Związku radzieckiego oznaczał w rzeczywistości przywrócenie

nam sąsiadów, ponieważ byliśmy przez wiele lat odcięci od ukrainy,

Białorusi, Litwy i innych krajów. nie znaliśmy tych społeczeństw,

co mogło skutkować nienawiścią. Przez te 25 lat udało się nam

wzajemnie poznać. Kiedy rozpoczynał się ten proces, wyjeżdżaliśmy

tam i zaczynaliśmy podejmować pewne działania, jeszcze się obawiając,

że stereotyp polskiego pana wciąż jest tam żywy. okazało się, że już

go nie ma. Trzeba było jednak włożyć wiele pracy w to, żeby nie powrócił.

myślę, że dzięki temu, iż od samego początku pojawialiśmy się tam

z chęcią pomocy i przyjaźnią, mogliśmy na tym budować współpracę.

47

Wojciech Duda

Historyk, redaktor, wydawca. Współzałożyciel „Przeglądu Politycznego”,

a od 1991 roku redaktor naczelny tego kwartalnika. Doradca wice-

marszałka Sejmu i Senatu (1998–2006), główny doradca premierów

Donalda Tuska i Ewy Kopacz (2007–2015). Współautor serii wydawni-

czej „Był sobie Gdańsk”.

Wyblakłe

doświadczenie

pokoleniowe

Wojciech Duda

mówiąc o doświadczeniu pokoleniowym, odwołam

się do własnej biografii. Dla mnie 1989 rok, podobnie

jak dla części tutaj obecnych, jest doświadczeniem

konstytuującym pamięć pokoleniową.

Wówczas nazwano ten czas Jesienią Ludów.

Timothy Garton Ash określił ten rok „rokiem cudów”.

niektórzy widzieli w wydarzeniach tamtej jesieni

imitację dokonań innych, lecz dla nas rok 1989

był rokiem wolności, której smak poznaliśmy

w 1980 roku. Przypominam to doświadczenie

dlatego, że oświetla ono całą perspektywę

późniejszych lat. Punktem odniesienia dla tej

wolności była Europa. Kiedy mówimy, że „polska

droga wiodła do Europy przez Berlin”, w istocie mamy

na myśli wielkie marzenie, które spełniło się

w 2004 roku, kiedy nasz kraj przystąpił do unii

Europejskiej. Dzisiaj to doświadczenie pokoleniowe

blaknie. Żyjemy w czasach posttraumatycznych,

gdy zagubiono wręcz pamięć o źródłach traumy,

która naznaczyła powojenną epokę.

uczestniczyłem w maju 2010 roku w bardzo symbolicznej uroczysto-

ści, gdy premier polskiego rządu został wyróżniony nagrodą Karola

Wielkiego [mowa o Donaldzie Tusku – przyp. red.]. Po raz pierwszy

miałem wtedy okazję zobaczyć, jak polskiego premiera może przyj-

mować Europa. Polskiego premiera powitali w Akwizgranie wielcy

i utytułowani politycy, których wielkość odmierzają hasła w encyklopedi .

Widziałem, jak go słuchano, z jaką uwagą. Jednocześnie miałem w pa-

mięci poranną mszę świętą w akwizgrańskiej katedrze, gdzie znajduje

się grób Karola Wielkiego. To wtedy Polska – mówiąc metaforycznie –

49

zawarła kolejne przymierze z Europą. Była to rzecz absolutnie sym-

Wyblakłe doświadcz

boliczna i odnoszę wrażenie, że tego typu emocje i obrazy mogą

konstytuować i odnawiać europejskie myślenie. Takie oczekiwanie

wybrzmiało w dzisiejszych debatach, zwłaszcza wtedy, gdy podkreślono,

że polska racja stanu jest zakorzeniona w Europie. nie ma dla nas

innego odniesienia.

enie pok

Problem, przed którym stoi każde pokolenie, wiąże się z polemicznym

olenio

charakterem wartości. nie ma szansy na to, aby uzgodnić, czym jest

w

Europa. Jeśli jednak mamy tworzyć wspólnotę europejskiego losu,

e

to jestem przekonany, że przeznaczeniem Polski jest tylko Europa

i te wartości, które ją konstytuują. Powinniśmy je traktować jako

absolutnie pierwszorzędne, bo nie ma innej demokracji jak ta, którą

wyznaczają rządy prawa, sąd konstytucyjny, prawa człowieka i jeszcze

kilka innych fantastycznych wynalazków Zachodu, które przyjęliśmy

za własne w 1989 roku.

optymizm dziś możemy czerpać ze zdrowego rozsądku. Coraz czę-

ściej odnoszę wrażenie, że ten wielki kwantyfikator – doświadczenie

pokoleniowe – przesądza i generalizuje. Czas podpowiada, że spoj-

rzeń może być bardzo wiele. Tym się też charakteryzują nasze czasy.

Pytanie o przyszłość jest pytaniem o wspólny mianownik. Czy potra-

fimy go znaleźć?

można zaobserwować dwa zasadnicze niebezpieczeństwa. Z jednej

strony widzimy ogromną potrzebę radykalnej nadziei, czyli przekonanie,

że możemy zawładnąć przyszłością, przykroić ją do naszych oczeki-

wań, słowem urzeczywistnić jasną perspektywę jutra. Ale radykalna

nadzieja – obojętnie czy w wersji prawicowej, czy lewicowej – zawsze

kończy się przemocą symboliczną, a później rzeczywistą.

nie zgadzam się więc z przekonaniem, że jesteśmy wrzuceni w strumień

czasu i poddani władzy fatum, które wiedzie nas ku nieuchronnej zgu-

bie. Jest to jeden z najbardziej zwodniczych przejawów głębokiego

kryzysu, który dziś rzeczywiście obserwujemy w niemałej części opinii

publicznej. opinia publiczna poddana jest ogromnemu wpływowi de-

magogów, którzy twierdzą, że można zakląć rzeczywistość i poddać

ją woli politycznej charyzmatycznego przywódcy. Z drugiej strony do-

strzegam ułomność naszego języka, za pomocą którego opisujemy

świat. Gdy mówimy o dzisiejszej rzeczywistości, pojawiają się naj-

różniejsze analogie, szukamy metafor, by oswoić i zrozumieć doko-

nujące się zmiany. Każda z nich bez wątpienia mówi cząstkę prawdy

o naszym położeniu. Ktoś mówi „Weimar”, ktoś pyta „ile faszyzmu jest

w faszyzmie”, myśląc o rzeczywistości za oknami w Polsce czy Europie

środkowej. nie umiemy nazwać doświadczenia, które pozostaje

naszym udziałem, ale najgorszą rzeczą jest poddanie się mitologicznym

zabiegom, w następstwie których znika rzeczywistość, a umysłami

zaczynają rządzić mity polityczne.

nasz czas nie jest czasem wielkich wizji. Kiedy spojrzymy na całościowe

projekty XX wieku, to za każdym z nich stała radykalna nadzieja, czyli

radykalna zmiana. Chciałbym więc przestrzec przed próbami urzeczy-

wistnienia radykalnej nadziei. Sztuka polityczna polega na braniu odpo-

wiedzialności za swe czyny oraz szukaniu bardzo złożonych i trudnych

odpowiedzi.

Podczas dzisiejszej debaty jaskrawo dało o sobie znać zjawisko,

które dziś nazywamy pięcioma wielkimi kryzysami unii Europejskiej.

Ktoś inny może jednak powiedzieć, że owszem, jest takie zjawisko,

ale przede wszystkim mamy do czynienia ze złożonymi problemami

geopolitycznymi i wewnętrznymi w unii. Czy to jest koniec świata,

który znamy? Wierzę, że tak nie jest i tak nie będzie.

51

Piotr Andrusieczko

Etnolog, politolog, dziennikarz i publicysta, specjalizuje się w tematyce

ukraińskiej. Stały współpracownik „nowej Europy Wschodniej”. od grud-

nia 2013 roku relacjonuje wydarzenia na ukrainie dla polskich mediów.

W kwietniu 2014 roku został korespondentem „Gazety Wyborczej”

na ukrainie. Dziennikarz roku 2014 w konkursie Grand Press.

Ukraińcy

wciąż patrzą

z nadzieją

na Unię

Europejską

Piotr Andrusieczko

Po protestach na majdanie na ukrainie pojawiła się

niesamowita energia do działania, a jej pokłady

wciąż są zauważalne. Wydaje mi się, że w pewnym

sensie ona inspirowała nawet poza granicami

ukrainy, jednak nie wiem, na ile tej energii może

wystarczyć. rzeczywiście mamy do czynienia

z bardzo trudnym przypadkiem. ukraina znalazła się

w stanie wojny, zabrano jej część terytorium,

a w dodatku boryka się z tymi wszystkimi problemami,

z którymi borykała się przed wojną – przemianami,

transformacjami, problemami z tożsamością

i budową społeczeństwa obywatelskiego, a nawet

narodu politycznego, który się wykształcił dopiero

teraz, kształtował się zaś w bardzo ciężkich warunkach.

Dzisiaj silnie zaakcentowana została kwestia konieczności podjęcia

dialogu z rosją. Ja, oczywiście, jak wszyscy zdroworozsądkowi ludzie,

jestem za dialogiem i dyskusją, jednak nie mogę sobie odpowiedzieć

na pytanie, jak ta dyskusja ma wyglądać i z kim ma być prowadzona

po tamtej stronie w sytuacji, gdy mamy do czynienia z działaniami

agresywnymi i agresorem, który zabrał kawałek terytorium obcego

państwa?

Być może mój problem polega na tym, że w 1989 roku miałem 18 lat

i dosyć dobrze pamiętam, jak wyglądała sytuacja. Pamiętam, czym był

ZSrr, jak wyglądała wtedy geopolityka... Być może moja perspektywa

53

jest również zaburzona w związku z tym, że bardziej zwracam uwagę

ukraińcy w

na to, co się dzieje na Wschodzie. Jestem bardziej na to wyczulony

i zdaję sobie sprawę, czym jest współczesna rosja i co proponuje

ciąż patrzą z nadzieją na

światu. Ja nie widzę w rosyjskiej wizji zbyt wielu pozytywów.

nie zdajemy sobie przy tym sprawy z tego, że tam na Wschodzie

patrzą na nas i moim zdaniem wciąż wiążą swe nadzieje właśnie

z unią Europejską. obserwuję jednak niepokojące sygnały. W młodym

ukraińskim pokoleniu rośnie liczba osób, którym już nie wystarcza

cierpliwości. oni wciąż mają nadzieję związaną z unią Europejską,

unię E

ale realizują ją w ten sposób, że nie walczą o europeizację ukrainy,

uropejsk

lecz po prostu wyjeżdżają do unii Europejskiej. możemy też dostrzec

rosnącą liczbę młodych ukraińców w naszym kraju. oni nie chcą wra-

cać, lecz integrować się z polskim społeczeństwem. To jest pozytywne

ą

zjawisko dla nas, jednak negatywne dla ukrainy. Stawia to ją przed

pytaniem, jak będzie się dalej rozwijało społeczeństwo ukraińskie?

W naszych rozmowach na temat Europy musimy zatem patrzeć

w szerszym kontekście, zwracając również uwagę na to, jakie nadzieje

są związane z unią Europejską również poza jej granicami.

55

Polityka

sąsiedzka

Patrycja Sasnal

Politolożka i publicystka. Stypendystka Fundacji Fulbrighta, badaczka

stowarzyszona na Amerykańskim uniwersytecie w Bejrucie (Liban),

a wcześniej studentka na Sorbonne nouvel e Paris i i w Paryżu. Publiko-

wała na temat polityki uSA i unii Europejskiej na Bliskim Wschodzie,

wyzwań transformacji państw arabskich, konfliktu arabsko-izraelskiego,

m.in. w „Al-Ahram”, „Lemonde.fr”, „Euobserver”, „Polityce” i „Gazecie

Wyborczej”.

Czym jest

sąsiedztwo?

Patrycja Sasnal

Zawodowo zajmuję się południowym sąsiedztwem

Europy. W ostatnim czasie rozwoju polityki

sąsiedztwa mamy do czynienia z przechyłem

w stronę państw południowych ze względu na to,

co się tam dzieje. Wcześniej priorytetem był Wschód.

Po przemianach w Europie środkowo-Wschodniej

i rozpadzie ZSrr największym wydarzeniem

polityki sąsiedztwa było przecież włączenie

sąsiedzkich państw do unii Europejskiej, co się

ostatecznie wydarzyło w 2004 roku. Wówczas termin

„sąsiedztwo” oznaczał raczej sąsiadów z jednego

bloku mieszkalnego – sąsiadów, którzy są rdzennie

podobni, mieszkają w podobnym otoczeniu, których

dzieci chodzą do wspólnej szkoły, są podobnie bogaci

lub biedni.

Polityka wspólnego rdzenia, wspólnego „bloku mieszkalnego”, zmieniła

się w politykę strefy buforowej. Sąsiedztwo rozumiane jest jako stre-

fa przejściowa, która ma nas oddzielić od czegoś „innego”, „obcego”.

następuje w tej polityce gradacja inności. Chyba o to dzisiaj chodzi

w polityce sąsiedztwa. muszę się odwołać do dokumentów, choć

właściwie nie do dokumentów europejskiej polityki sąsiedztwa, tylko

w ogóle globalnej wizji Europy.

Pierwszy z nich pochodzi z 2003 roku i jest to Europejska Strategia

Bezpieczeństwa Javiera Solany, w której rozwijana jest teza, że są-

siedztwo Europy, czyli tak Południe, jak i Wschód, mają być pasem do-

brobytu i stabilności. Ta wizja teraz, w 2016 roku, się zmienia, bowiem

Federica mogherini zapowiedziała przegląd tej strategii i w czerwcu

ma zostać zaprezentowana nowa strategia bezpieczeństwa, w której

sąsiedztwo oznaczać będzie partnerstwo. To oznacza, że unia Euro-

pejska będzie współpracować z państwami sąsiedztwa na zasadach

59

partnerskich. ma się ono opierać na pięciu filarach: rozwoju gospo-

Czym jest sąsiedztw

darczym i tworzeniu miejsc pracy, współpracy w dziedzinie energetyki,

bezpieczeństwie, wspólnym podjęciu problemu migracji oraz wreszcie

współpracy z sąsiadem sąsiada, czyli ze wszystkimi tymi, którzy znaj-

dują się poza pasem buforowym, mowa tu o Afryce Subsaharyjskiej,

czy też rosji.

o?

PułAPKA STABiLiZACJi

Jakie widzę problemy związane z tą koncepcją? Po pierwsze w wystą-

pieniach mogherini czytamy, że ponownie będzie chodziło o stabiliza-

cję, tylko tym razem wielowymiarową – społeczną i gospodarczą, a nie

tylko o stabilizację polityczną, o której była mowa wcześniej. Jest pro-

blem z pojęciem „stabilizacja”. Bardzo często bowiem „stabilizacja”

to tylko przebrana w stabilizacyjne piórka stagnacja. obserwowaliśmy

takie zjawisko na Południu, na przykładzie polityki europejskiej wobec

rządów takich państw jak Egipt, Tunezja czy Libia. Jakiekolwiek one

by nie były, dopóki nie było tam społecznych rozruchów, było w po-

rządku. Stabilizacja oznaczała brak zmian i spokój. Tymczasem moim

zdaniem w słowo „stabilizacja” wpisana jest pewna tymczasowość.

W naukach politycznych jest co najmniej pięć definicji „stabilizacji”.

Trzy z nich podkreślają wagę społeczeństwa – wszystkich nas, którzy

tę stabilizację dajemy, czyli chodzi o to, że stabilizację gwarantuje

podmiotowość, a nie struktura. Stabilizację gwarantuje pewien rodzaj

dynamiki między podmiotowością a strukturą.

Drugi problem związany z taką polityką polega na jej nieświeżości,

niejako odświeża ona stare. myśli się, że stabilizacja zapewni Europie

bezpieczeństwo. Dlaczego uważam, że to jest złe? Dlatego, że my nie

odrobiliśmy swoich wewnętrznych europejskich lekcji, żeby zacząć

globalną politykę europejską. Wewnątrz Europy nie ma wystarczają-

cego poczucia jedności ani wspólnego bezpieczeństwa, a już chcemy

zacząć działać poza naszymi granicami. Jesteśmy bardzo łatwą ofiarą

do rozgrywania, gdy sami jesteśmy podzieleni. Po pierwsze więc: jedność.

SZACHiśCi i BoKSErZy

Chciałam wspomnieć o dwóch przesłankach dotyczących zachowania

rosji i europejskiej polityki sąsiedztwa. Wielu nawołuje do dialogu

z rosją, co może wyglądać jak zdejmowanie winy z rosji za to, co się

dzieje w niektórych częściach sąsiedztwa, i może okazać się kosztowną

grą, przynajmniej na razie. oczywiście krąży niebezzasadny stereotyp

Polaka rusofoba i naturalne, że zachodnioeuropejskie myślenie raczej

skłania się w kierunku porozumienia, bo wartość jest w samym dialogu.

Wydaje mi się jednak, że aby zobaczyć wartość dialogu w samym

dialogu, trzeba najpierw po obu stronach wyznawać tę wartość. nie

widzę, aby strona rosyjska również ją uznawała za cenną. oczywiście

należy utrzymywać kontakt ze społeczeństwem rosyjskim, ale dialog

z władzami jest niezwykle ryzykowny.

nawiasem mówiąc, państwa europejskie i Europa jako całość przy-

pominają trochę szachistów w otoczeniu bokserów. rosja nie jest

jedynym bokserem. Egipt, Arabia Saudyjska, iran, izrael – to obóz bok-

serów. oni uznają prymarną wartość twardej siły, a nie siły miękkiej,

w której celuje Europa. my żyjemy w swoim świecie pokoju i dialogu,

intelektualnych rozrywek, zdrowego trybu życia, demokratycznych

wyborów. Lecz gdy tylko Europa, ci idealistyczni szachiści otoczeni

państwami-bokserami, wyjdą poza swoje terytorium, padają ofia-

rami bokserów. Potrafimy sobie wyobrazić, co się dzieje w wypadku

konfliktu szachisty z bokserem, szachista jest bezbronny, po prostu

dostaje cios. Jakie jest na to lekarstwo? niestety, najpierw w Europie

powinniśmy się wspólnie nauczyć boksować, a boksera nauczyć gry

w szachy. może jest to zbyt daleko posunięta metafora, ale podam

jeden przykład, jak bokser tłucze szachistę. naszą wartością wspólną

jest właśnie wspólnota w łonie unii Europejskiej oraz niedoskonała, ale

mimo wszystko jedność wartości. Działania rosji są ukierunkowane

na maksymalne osłabienie tej jedności. na przykład w Syrii rosja zaj-

muje pole w naszym najbliższym sąsiedztwie, może jątrzyć w kryzysie

migracyjnym i podgrzewać zagrożenie terrorystyczne. W samej Europie

ślady rosyjskie widać w próbach osłabienia kanclerz Angeli merkel,

rosyjskie flagi powiewają na demonstracjach Pegidy i innych skrajnie

prawicowych ugrupowań, rosyjscy wysocy urzędnicy skandalicznie

wypowiadają się po wydarzeniach w Kolonii. To wszystko są działania

jątrzące podziały wewnątrz Europy. nie widzieć tego, odwracać głowę

i siadać do stołu rozmów jest zachowaniem niepoważnym, „pies zawsze

wyczuje słabość i ugryzie”. Dopóki sami nie pokażemy siły, nie możemy

oddawać pola.

niE ABSoLuTyZuJmy DiALoGu

W dyskursie politologicznym ma miejsce mityzacja dialogu. Wiadomo,

że w dialogu jest wartość. W filozofii mówi się wręcz o dialogu, czyli

„ja” relacyjnym w stosunku do drugiego człowieka, jako o czymś tak

prymarnym jak podmiot i przedmiot, a jednocześnie bardzo swoistym.

61

Potrafimy sobie

wyobrazić, co się

dzieje w wypadku

konfliktu szachisty

z bokserem,

szachista jest

bezbronny, po prostu

dostaje cios.

Jakie jest na to

lekarstwo? Niestety,

najpierw w Europie

powinniśmy się

wspólnie nauczyć

boksować, a boksera

nauczyć gry w szachy.

Ważne jest jednak to, co stoi za tym dialogiem. mamy zatem rozróż-

nienie w naukach politycznych, że stosunki rząd – rząd to jest jeden

rodzaj dialogu, natomiast „dyplomacja drugiego biegu”, czy „dyplo-

macja publiczna” rząd – społeczeństwo czy społeczeństwo – społe-

czeństwo, to inne poziomy dialogu. Jeżeli mówimy o dialogach rząd –

rząd, to musimy wiedzieć, z jakimi rządami mamy do czynienia.

To dotyczy tak rosji, jak i Egiptu, Algierii, Chin i każdego innego pań-

stwa. Akurat my żyjemy szczęśliwie jeszcze w demokracjach w unii

Europejskiej, gdzie w większości przypadków nie ma aż takiej różnicy

między społeczeństwem a rządem. one są reprezentatywne. Jeżeli

natomiast mówimy o innych państwach, to często są niereprezenta-

tywne, a nawet gdy tak nie jest, to przedstawiają wartości, z którymi

się nie zgadzamy.

na świecie są dzisiaj trzy wielkie ogniska zapalne: Bliski Wschód, po-

lityka rosji wobec ukrainy i morze Południowochińskie. Z tych trzech

dwa są w naszym bezpośrednim otoczeniu. Jeśli nie uświadomimy

sobie jako Europa, że jesteśmy w ogromnym zagrożeniu i powinniśmy

się natychmiast zjednoczyć, dążyć do większej integracji, stworzyć

armię europejską i iść w kierunku jedności, a nie podziałów, to zginiemy.

okaże się, że jesteśmy aberracją w historii, a pokój w Europie – tylko

powojennym wybrykiem.

63

Wołodymyr Pawliw

ukraiński dziennikarz i publicysta, wykładowca ukraińskiego uniwersytetu

Katolickiego we Lwowie. Felietonista prasy ukraińskiej i polskiej. W 2014

roku uhonorowany przez prezydenta rP Srebrnym Krzyżem Zasługi za

długoletnią działalność na rzecz pojednania ukraińsko-polskiego.

Ukraina – sąsiad

irytujący,

ale nieszkodliwy

Wołodymyr Pawliw

na początku chciałbym powiedzieć, że pan konsul

generalny z urzędu musi mówić dobrze o naszym

państwie, natomiast ja jako dziennikarz nie muszę.

Z tego powodu pozwolę sobie wygłosić kilka

nieprzyjemnych dla ukrainy tez, aczkolwiek

świadomie kontrowersyjnych.

Po pierwsze, gdy mówimy o sąsiedztwie, to należy zadać sobie py-

tanie – jakim sąsiadem było państwo ukraina dla unii Europejskiej

i dla Polski na przestrzeni 25 lat istnienia? Powiedzmy sobie szcze-

rze – był to sąsiad irytujący, ale nieszkodliwy. Sąsiad, który nie wie-

dział, czy chce na Zachód, czy na Wschód, który nie wiedział, czy chce

demokracji, czy jej nie chce. i wszystko było dobrze i mogłoby trwać

jeszcze bardzo długo, lecz raptem to państwo, a raczej wydarzenia

w tym państwie, stały się problemem całej unii Europejskiej i jeszcze

szerzej całej Europy. Dlaczego? Teoretycznie winna jest putinowska

rosja. Ja bym się z tym jednak nie zgodził. Sukces putinowskiej rosji

na ukrainie na przestrzeni ostatnich dwóch lat był po pierwsze skut-

kiem nieudolnego rządzenia państwem przez wszystkie elity czasów

niepodległości, poczynając od Krawczuka przez Kuczmę, Juszczen-

kę, a na Janukowyczu kończąc. Po drugie, jak można obecnie mówić

o sąsiedztwie unii i ukrainy, gdy ukraina sama nie może być dobrym

sąsiadem? na przestrzeni 25 lat nie była dobrym sąsiadem ani dla unii

Europejskiej, ani dla rosji. Po trzecie, jak można uregulować sprawę

sąsiedztwa zewnętrznego, jeśli mamy wielki problem z sąsiadami

z Doniecka, z części nieznajdującej się pod kontrolą Kijowa, jak i tą,

nad którą panujemy. Już nie mówię o Krymie. To są kwestie, które przez

25 lat nie zostały rozwiązane. ukraińscy intelektualiści zawsze mówili,

że te regiony ukrainy, które znalazły się w ramach jednego państwa,

przedtem będąc przez stulecia częściami innych, często wrogich

65

wobec siebie imperiów, nie mogą być tak po prostu mechanicznie złą-

ukraina – sąsiad ir

czone. musi się odbyć narodowa dyskusja o tym, na jakich zasadach

ludzie z Doniecka i ze Lwowa mogą mieszkać w jednym państwie.

Tej dyskusji nie było i to częściowo doprowadziło do tych wydarzeń,

które obserwujemy. Co gorsza, tej dyskusji nadal nie ma na ukrainie.

ytujący

Takim sąsiadem była ukraina, a jakim sąsiadem może być? Ja jako

, ale nies

dziennikarz z 20-letnim stażem jestem zaszokowany tym, że na

ukrainie postmajdanowej po raz pierwszy dziennikarze siedzą w wię-

zk

zieniach. nie za wrogie działanie wobec państwa, a za wygłaszanie

odliwy

opinii, które państwo ukraińskie uznało za wrogie! Tego nie było za Ja-

nukowycza, Kuczmy ani Juszczenki. Druga rzecz, która mnie przeraża,

to organizacje paramilitarne, które stały się nagle organizacjami mili-

tarnymi. mam na myśli bataliony ochotnicze. To są po zęby uzbrojone

grupy, ich członków znam jako ludzi o poglądach nacjonalistycznych,

neonazistowskich, a często wręcz rasistowskich. Według różnych

danych na ukrainie w posiadaniu ludzi jest około 4 mln sztuk broni.

Jeszcze jedna bardzo ważna kwestia – jeśli spojrzymy na współcze-

sną scenę polityczną ukrainy, dostrzeżemy, że nie ma na niej lewicy.

nie ma partii komunistycznej, nie ma partii socjalistycznej, lewicowe

młodzieżówki zostały rozbite przez prawicowe bojówki… Czy to jest

państwo? Jeżeli ktoś w najbliższym czasie dojdzie do władzy w wy-

niku wydarzeń, nie daj Boże, radykalnych, to będą to siły prawicowe.

nie tylko prawicowe w sensie politycznym, ale też nacjonalistycznym.

Czy takie państwo rzeczywiście może być dobrym sąsiadem dla unii

Europejskiej? Ja wiem, że przesadzam. Taki jest zawód dziennikarza.

Jednak ja obserwuję to z przerażeniem.

nA DroDZE Ku DEmoKrATyZACJi?

Z Panem Lwem Zacharczyszynem znamy się dłużej, niż istnieje nie-

podległe państwo ukraińskie. razem działaliśmy w młodzieżowych

organizacjach antykomunistycznych we Lwowie. Teraz jestem pra-

cownikiem ukraińskiego uniwersytetu Katolickiego we Lwowie, jestem

osobą wierzącą. W moich publikacjach też można znaleźć niemało

treści o charakterze rusofobicznym. Ja nie jestem przedstawicielem

lewicy. mnie niepokoi jedynie to, że nie ma równowagi na scenie

politycznej na ukrainie, co z mojego punktu widzenia jest bardzo

niebezpieczne. Wszystkie wygłaszane przeze mnie kontrowersyjne

tezy miały dwa zadania. Pierwsze zadanie, to abyśmy wszyscy zrozu-

mieli, że ukraina dopóty nie będzie w stanie zorganizować rzetelnego

i efektywnego dialogu z rosją, dopóki nie nawiąże wewnątrznarodo-

wego, wewnątrzpaństwowego dialogu z różnymi grupami z różnych

regionów ukrainy. A to jest niemożliwe bez decentralizacji, delego-

wania znacznych części pełnomocnictw ze stolicy do regionów. Te-

raz każda taka inicjatywa jest postrzegana jako zdrada i piętnowana

jako separatyzm. W związku z tym nie ma możliwości nawet rozmowy

na ten temat.

Drugi powód, dla którego ja to wszystko mówiłem, jest taki, że chciał-

bym, aby budowanie polityki dobrosąsiedztwa między unią Europej-

ską i ukrainą nie było traktowane mechanicznie i instrumentalnie,

tylko jako wsparcie legalnych władz na ukrainie. Jeżeli unia będzie

wspierała legalne władze na ukrainie, to trzeba sobie zadać pytanie,

kto sprawuje legalną władzę na ukrainie? To są klany oligarchiczne.

Jeżeli zaś klany oligarchiczne, to dbają wyłącznie o swój interes, będą

wykorzystywać ruchy prawicowe i bojówki radykalne do zdławienia

ostatków demokracji. nawet jeżeli rozmowa toczy się o takich pro-

stych rzeczach jak wolność słowa, prawo do decydowania o lokal-

nych sprawach przez samorządy. nawet tego już nie wolno, bo to jest

od razu piętnowane przez media centralne jako przejaw separatyzmu.

od razu na tego typu konferencji pojawiają się ludzie w kominiarkach

i kamuflażu, którzy mówią: nie, to zdrada, won! Żadnej dyskusji! Takich

przykładów jest mnóstwo.

Chciałem jedynie zwrócić uwagę na to, że żadnego państwa nie należy

traktować jak niepełnosprawnego dziecka i pomagać mu jak dziecku.

Trzeba z nim rozmawiać jak z osobą dorosłą. Pomagać tam, gdzie ta

pomoc coś daje, lecz nie pomagać tam, gdzie jest to szkodliwe.

GDy niE moŻEmy Się Bić, muSimy roZmAWiAć

Bardzo chętnie byłbym patriotą niekrytycznym. To jest miłe, bezpieczne,

wszyscy tak myślą, ale pod takim warunkiem, żeby ukraina mogła mi-

litarnie pokonać rosję. Czy może? nie! Jeżeli mówimy o bokserach

i szachistach, to kto ma być tym bokserem po stronie ukraińskiej –

unia Europejska? Chcecie się bić z rosją? Amerykanie też się nie palą.

A jeżeli nie ma tego drugiego boksera, to znaczy, że trzeba rozmawiać.

A jak może nastąpić dialog, jeżeli strona ukraińska – która jest stroną

słabszą wobec rosji, bo jest państwem skorumpowanym, bez zjedno-

czonego narodu – zawsze zaczyna od oskarżeń pod adresem Putina

i rosjan, że oni na nas napadli? nawet jeżeli jest to prawda, to trzeba

zacząć od wymiany własnych grzechów. Za to, co się stało na Krymie

67

i w Donbasie, odpowiedzialność spoczywa po równo na moskwie

i Kijowie. Aby prowadzić dialog, Kijów powinien uznać swoją winę.

Gdyby dało się to rozwiązać sposobem siłowym, to ja bym nawet

nie proponował dialogu, który będzie długi i upokarzający. Jednak

w sytuacji, gdy nie możemy się bić, to musimy rozmawiać.

69

Lew Zacharczyszyn

ukraiński dyplomata, polityk, samorządowiec, działacz społeczny,

przedsiębiorca. Konsul ukrainy w Gdańsku. Przewodniczący Towarzy-

stwa Lwa (1989–1990), jednej z pierwszych niezależnych ukraińskich

organizacji społeczno-kulturalnych, wiceprzewodniczący Lwowskiej

rady obwodowej (2006–2008), dyrektor Departamentu Współpracy

międzynarodowej i Turystyki obwodowej Administracji Państwowej

we Lwowie (2009–2015).

Ukraina

to nie sąsiad,

tylko krewny

Lew Zacharczyszyn

moim zdaniem nieskuteczność polityki sąsiedztwa

wynika z tego, że była ona budowana w sposób

bardzo schematyczny. Pomysł polegał na tym,

aby narysować pierścień dookoła unii Europejskiej,

zainwestować tam pieniądze, zdobyć lojalne

reżimy, które ochronią unię Europejską.

Tylko od czego? Tego teraz dotyczy dyskusja

tocząca się nie tylko w unii Europejskiej – przed

czym miałaby chronić polityka sąsiedztwa?

unia Europejska nie tylko nie jest równoznaczna z kontynentem euro-

pejskim, ale również nie jest równoznaczna z cywilizacją europejską.

Elementami cywilizacji europejskiej są również Stany Zjednoczone,

Kanada, Australia i inne państwa powstałe z tej cywilizacji. Co łączy

je wszystkie? moim zdaniem trzy zasadnicze elementy: demokracja

grecka, prawo rzymskie i etyka chrześcijańska. o wielu rzeczach mo-

żemy dyskutować, ale nie podlega dyskusji to, że właśnie te trzy ele-

menty legły u podstaw cywilizacji europejskiej. Pod tym kątem musimy

patrzeć na politykę sąsiedztwa – jakie państwa leżą obok nas. Jeżeli

mówimy o ukrainie, to ja jestem przekonany, że ona również należy do

cywilizacji europejskiej. nie jest członkiem unii Europejskiej, ale jest

państwem europejskim. Wydarzenia, jakie zaszły na majdanie w 2005

i 2013 roku są potwierdzeniem faktu, że to państwo kieruje się trzema

wartościami europejskimi, co spaja je z cywilizacją europejską. W tym

przypadku trudno jest mówić o polityce sąsiedztwa, bo jest to raczej

jakaś daleka rodzina, a nie sąsiad. ukraińcy nie przylecieli z odległej

planety czy kontynentu, lecz wyrośli tutaj. Tragedia, którą ukraina

przeżywa, nie jest tragedią ukraińską, lecz europejską. rosja nie na-

padła bowiem na ukrainę, tylko na unię Europejską i cywilizację euro-

pejską, trzeba mówić o tym otwarcie. ukraina przelewa krew swoich

71

żołnierzy nie tylko na wschodzie kraju, ale na wschodzie cywilizacji ukraina t

europejskiej.

o nie sąsiad, t

uKrAinA JEST PoTrZEBnA EuroPiE

Według mnie największy błąd w polityce sąsiedztwa polegał na sche-

ylk

matyzmie w podejściu – do jednego kosza wrzucono wszystkie pań-

o krewny

stwa dookoła unii Europejskiej. Czy to były państwa Europy Wschodniej,

czy Południowej, czy Afryki Północnej. To był bardzo polityczny sche-

mat, nieoparty na historii i realnej analizie. Sytuacja zmieniła się kar-

dynalnie po ii wojnie światowej, ponieważ ZSrr uzyskał broń jądrową

i bilans sił na świecie uległ zmianie.

Teraz mamy nowych liderów globalnych – indie, Chiny... Teraz unia

Europejska musi myśleć nie tylko o tym, jak utrzymać to, co ma, ale

w ogóle o tym, jak przetrwać w tej rywalizacji z innymi wartościami.

Pod tym względem ukraina jest jednym ze strategicznych elementów

europejskiej tożsamości i cywilizacji. Pod wieloma względami możemy

mówić o wielu pragmatycznych względach. nie tylko wartości formułują

politykę uE, ale też konkretne interesy. ukraina pod tym względem jest

dużym państwem europejskim – ok. 50 mln obywateli – z dość dobrze

wykształconym i rozwiniętym pod względem kulturalnym społeczeń-

stwem, które jest obecnie potrzebne Europie może nawet bardziej

niż Europa ukrainie. nie na darmo tylu ukraińców przyjeżdża praco-

wać do Polski. Jest zapotrzebowanie na ręce do pracy. Demografia

to jednak tylko jeden z aspektów.

roSJA WoBEC EuroPy

ostatnią kwestią, jaką chciałbym poruszyć, jest kwestia rosyjska.

Co z rosją? – to pytanie nieustannie wisi w powietrzu. Sądzę, że rosja

nie należy do cywilizacji europejskiej, chociaż w XViii i XiX wieku rze-

czywiście do niej dążyła. Gdy rosja była monarchią, istniała szansa na

jej przyłączenie się do cywilizacji europejskiej. rewolucja bolszewicka

w 1917 roku, reżim Putina i to, co się dzieje teraz w rosji, są sympto-

mami porażki tego modelu. Ja nie chcę odbierać rosji szansy na bycie

członkiem cywilizacji europejskiej, ale obserwuję, że ani demokracji

greckiej, ani prawa rzymskiego, ani wartości chrześcijańskich w rosji

nie ma. uważam, że jest to diagnoza, na której musimy się opierać.

Dla cywilizacji europejskiej i unii Europejskiej rosja jest konkurentem,

i to konkurentem agresywnym, dysponującym bronią jądrową oraz ma-

jącym pretensje terytorialne, również w stosunku do unii Europejskiej.

na czym polega różnica między ukrainą a rosją? Po pierwsze – kiedy

na ukrainie rząd podjął decyzję, która się nie spodobała społeczeń-

stwu, to milion ludzi wyszło na centralny plac stolicy i zaprotestowało.

W rosji jest to obecnie niemożliwe. różne sondaże wskazują, że ponad

80 proc. społeczeństwa wspiera politykę rządu. Ta polityka podoba się

rosjanom.

Po drugie – jeden z największych kryzysów unii Europejskiej jest zwią-

zany z tendencjami odśrodkowymi, które nabierają mocy w Europie.

Jeżeli spojrzymy dokładnie, co za nimi stoi, to okaże się, że stoi za

nimi rosja. Dlaczego idee narodowe są obecnie tak popularne w unii

Europejskiej? moim zdaniem jedną z obiektywnych przyczyn jest to,

że przez 70 lat Europa nie doświadczyła wojny. Wyrosło pokolenie,

które w ogóle nie wie, co to wojna. Ta iluzja narodowej siły i poczucie

bycia lepszym, ten nacjonalizm miękki, który może się przekształcić

w nacjonalizm twardy, bierze się stąd, że ludzie nie rozumieją, ile

może kosztować wojna. moim zdaniem trzeba w Europie rozpocząć

specjalny program edukacyjny, aby każde dziecko, każdy polityk, każdy

obywatel unii Europejskiej zwiedził majdanek, oświęcim i inne wytwory

wojny, aby poznać, jaka jest cena radykalnych nacjonalizmów.

Trzecia kwestia: na ukrainie, jak i wszędzie, istnieją nurty radykalne

i nacjonalistyczne. nie mają one jednak szerokiego poparcia, ponieważ

ukraińskie społeczeństwo wie, co to wojna i się jej obawia. my znamy

wojnę nie z telewizji czy książek, lecz z codziennego życia. Dlatego

w ostatnich wyborach przedstawiciele radykalnych partii uzyskali

poniżej 1 proc. poparcia. Jeden z liderów Prawego Sektora uzyskał

mniej głosów niż lider społeczności żydowskiej na ukrainie. Dlatego

też mit o organicznym antysemityzmie ukraińskim nie wytrzymuje

krytyki.

Powinniśmy postawić najważniejsze pytanie, na jakie musi odpowie-

dzieć unia Europejska, w tym Polska: Co będziemy robić z procesami

odśrodkowymi, Brexitem i innymi? obecnie trwa wojna. Wojna na wie-

lu płaszczyznach – politycznej, militarnej, informacyjnej. Te tendencje

odśrodkowe są jednym z elementów wojny i ktoś bardzo się stara, aby

rozbić i rozerwać Europę, by zwyciężyły w niej reżimy nacjonalistyczne.

Wtedy wrócimy do punktu, w którym zaczęła się unia Europejska.

możemy stracić jedną z najważniejszych cech zjednoczonej Europy –

zapobieganie wojnom. Dlatego trzeba się skupić na tym, by do tego

nie dopuścić.

73

roZmAWiAć, CZy niE?

ukraina t

Jestem gorącym zwolennikiem dialogu. Dialog jednak jest wtedy, gdy

o nie sąsiad, t

szachista gra z szachistą, a bokser walczy z bokserem. Kiedy na rin-

gu przeciw sobie staje bokser i szachista, to już nazywa się rozbój.

Ja jestem zwolennikiem dialogu, ale wtedy, gdy bazuje on na regułach.

ylk

rada regionalna Wenecji podjęła decyzję o uznaniu Krymu jako części

o krewny

rosji. i to rodzi pytanie do unii Europejskiej o konsekwentność jej po-

lityki zagranicznej, o to, co się dzieje w jej wnętrzu? unia Europejska

musi odpowiedzieć na wyzwanie, jakim jest budowa europejskiej

polityki zagranicznej.

Do agresji rosyjskiej na ukrainę unia Europejska mogła podchodzić bar-

dzo liberalnie. obecnie trzeba na sprawę spojrzeć inaczej, aby za stołem

siedział szachista, a bokser był na ringu. Jestem zwolennikiem dialogu,

ale dialogu skutecznego.

23

Li Bennich-Björkman

Szwedzka profesor politologii na uniwersytecie w uppsali, ekspertka

w dziedzinie rozwoju politycznego postkomunistycznej Europy i post-

sowieckiej przestrzeni. Przewodnicząca Komitetu nagrody im. Johana

Skytte, zwanej potocznie „politologicznym noblem”. od 2010 roku

dyrektor badawczy w Centrum Badań rosji i Eurazji w uppsali. Jest

członkiem prestiżowej Królewskiej Szwedzkiej Akademii nauk.

Niepewna

przyszłość

partnerstwa

europejskiego

Li Bennich-Björkman

Walka o geopolityczną przestrzeń krajów

Partnerstwa Wschodniego dramatycznie się

zaostrzyła. Jedną z najbardziej nieoczekiwanych

zmian, jaką powinno się wymienić, jest zbieżność

w poglądach wielu „liberałów” oraz twardogłowych

w rosji na temat Partnerstwa Wschodniego

i przyszłości współpracy z unią Europejską.

Prowadzi to do wniosku, że znacząca część

politycznej elity rosji obecnie podziela opinię,

że Partnerstwo Wschodnie jest narzędziem

używanym przez Zachód przeciwko rosji.

Jednocześnie Kreml otwarcie deklaruje, że nie

zawahałby się przed użyciem siły w obronie

swojej strefy wpływów. Stwarza to zupełnie

nowy kontekst geopolityczny dla Partnerstwa

Wschodniego, który trudno porównać

do wcześniejszych różnic zdań w kwestii programu

z rosją czy nawet presji wywieranej na kraje

Partnerstwa przez rosję w 2013 roku.

ZmiEniAJąCA Się roLA unii EuroPEJSKiEJ

unia Europejska powstała, by promować pokój między państwami

członkowskimi. Dziś jednak unia jest coraz bardziej aktywna w dzie-

dzinie handlu, dyplomacji, rozwoju, obronności, pomocy humanitarnej

i konsularnej oraz cywilnego i wojskowego zarządzania kryzysowego.

Ponad dekadę od inauguracji programu Europejskiej Polityki Sąsiedz-

twa potrzeba nam wiedzy technicznej na temat struktur unijnych

77

i tego, czym kieruje się unia w kwestiach współpracy, interwencji niepewna przy

i wspierania reform poza jej granicami. nadal ograniczona wiedza

o czynnikach wpływających na działania unii Europejskiej sprawia,

że do tej pory trudno było zaprojektować reformy, które przyczyniłyby

s

się do zwiększenia efektywności Partnerstwa Wschodniego.

złość partner

JEDEn KroK Do PrZoDu, DWA Do Tyłu?

stw

Badania pokazują, że rozszerzenie unii, polityka sąsiedztwa i Part-

a europejskiego

nerstwo Wschodnie w dużym stopniu były mozaiką tworzoną głów-

nie w odpowiedzi na wydarzenia i oczekiwania. rozszerzenie unii na

początku XXi wieku jest prawdopodobnie najlepszym przykładem

udanej promocji unijnych praw mniejszości, zarządzania kryzysowe-

go i praktyki dobrego sprawowania rządów wśród decydentów, którzy

wcześniej nie należeli do ponadnarodowych społeczności praktyków.

Jednak próby promocji praktyk unijnej wspólnoty bezpieczeństwa na

Bałkanach w latach 90. poniosły klęskę. Europejskie praktyki zapobie-

gania konfliktom poza granicami unii nie zatrzymały wybuchu wojny

i przemocy oraz nie znalazły zastosowania w sytuacji wojny domowej

w regionie. unijna praktyka pokojowego rozwiązywania sporów nie

została uznana za skuteczną przez ponadnarodowe społeczności

pomocowe, dyplomatyczne i wojskowe. unia poniosła porażkę również

w kwestii promowania praktyk dyplomatycznych i budowania pokoju

w rosji, gdyż nie była w stanie wpłynąć na zmianę rosyjskich praktyk

stosowania polityki siły.

PrAKTyKi DyPLomATyCZnE i ZArZąDZAniE KryZySoWE

Porażka na Bałkanach pomogła zbudować kompetencje unijnych

przedstawicieli i przyczyniła się do powstania nowego działu zadań

unii Europejskiej: praktyk dyplomatycznych i zarządzania kryzyso-

wego. W 1999 roku, by działać zgodnie z zasadami międzynarodowej

społeczności pomocowej, dyplomatycznymi i zarządzania kryzysowe-

go, unia wypracowała Europejską Politykę Bezpieczeństwa i obrony.

W wielu krajach bałkańskich operacje zarządzania kryzysowego były

ściśle połączone z innymi narzędziami wsparcia dostarczanymi przez

unię Europejską, dzięki czemu funkcjonowały one jako instrumenty

przejściowe między stabilizacją a integracją. Połączenie wielu różnych

praktyk unijnych w krajach bałkańskich umożliwiło rozpoczęcie reform

stanowiących pierwszy krok na drodze do pełnego członkostwa.

ZALEŻnośCi PoSTSoWiECKiE

Dlaczego kraje postsowieckie, które są dziś członkami Partnerstwa

Wschodniego, nadal są tak związane z rosją i wspólnotą, którą ta

reprezentuje, nawet 25 lat po upadku Związku radzieckiego? Żeby

zrozumieć trudności, z jakimi boryka się sześć krajów Partnerstwa,

należy uznać różnice w kontekstach historycznych i podobieństwa

w dziedzictwie totalitaryzmu oraz stosunku do dawnej siły kolonialnej

rosji. Te czynniki stanowią podstawowe przeszkody dla możliwości

wpływania unii na zmiany w praktykach (i wartościach) krajów Part-

nerstwa Wschodniego i regionu. Gdy Związek radziecki zaczął się

chylić ku upadkowi, pojawiły się trudności, mimo że „kwestia naro-

dowa” była powracającym problemem przez cały okres jego istnienia.

Konflikty, które rozgorzały z powodów lokalnych, przeistoczyły się

w międzynarodowe lub też zregionalizowane spory i istnieje coraz

większe ryzyko ich umiędzynarodowienia. Coraz bardziej widoczne

powiązania, a nawet współzależności pomiędzy konfliktami w regionie

Partnerstwa Wschodniego, wskazują na słabość regionu i potrzebę

przyjrzenia się nie tylko stosunkom pomiędzy unią, krajami Partner-

stwa Wschodniego i rosją w kwestii konfliktu, ale również temu, jak

mikrodynamika przemocy wpływa na kształtowanie się modeli kon-

fliktu. Spuścizna carskiej rosji w połączeniu z sowiecką polityką na-

rodowościową (celowe przerysowanie granic w czasach sowieckich),

przejściowym okresem zwiększonej niepewności – a nawet chaosu

późnych lat 80. oraz postsowiecką rekonfiguracją, która obejmowała

również nowych aktorów międzynarodowych, przyczyniła się do wyso-

kiego stopnia skomplikowania tych konfliktów.

ZnACZEniE mEnTALnośCi

Jako że mentalność stanowi podstawę działania i podmiotowego

sprawstwa (ang. agency) nie tylko wśród elit, istnieje pilna potrzeba

lepszego jej zrozumienia. Chociaż rozwój sytuacji politycznej w po-

szczególnych krajach Partnerstwa Wschodniego ma charakter jed-

nostkowy, geopolityczny wybór pomiędzy rosją a unią jest kluczowy

we wszystkich przypadkach.

Co ważniejsze, priorytety większości tych krajów są jasne. Gruzja, na przy-

kład, wyraźnie zaznaczyła chęć członkostwa w unii, a Armenia, odwrotnie,

zadeklarowała chęć dołączenia do uni Celnej.

istnieją pewne dowody na to, że deklarowane i postrzegane unijne war-

tości nie są powszechnie atrakcyjne. unia Europejska powinna zrozu-

mieć i docenić konkurencyjne systemy wartości i norm, by skutecznie

79

Unijna praktyka

pokojowego

rozwiązywania

sporów nie została

uznana za skuteczną

przez ponadnarodowe

społeczności

pomocowe,

dyplomatyczne

i wojskowe.

poradzić sobie z problemami w obecnych inicjatywach publicznej

dyplomacji.

CiąGłA ZmiAnA

Postawy w krajach Partnerstwa nie są jednolite ani wśród ogółu spo-

łeczeństwa, ani wśród elit politycznych, kulturalnych i biznesowych.

Ponadto, jak wskazują dane, poziom wiedzy na temat faktycznych

możliwości i wyzwań, korzyści i zagrożeń związanych z wyborem

pomiędzy rosją a unią Europejską i – mówiąc ogólnie – wyzwań

dotyczących bezpieczeństwa, które wpływają na subiektywny i obiek-

tywny stopień narażenia, jest bardzo niski. Partnerstwo Wschodnie

jest obecnie w stanie ciągłej zmiany. Przedmiotem najwyższej wagi

jest, by takim nie pozostało, by poddać je rewitalizacji, tak by móc

udzielać autentycznego wsparcia, szczególnie tym trzem krajom,

które podpisały układ o stowarzyszeniu: ukrainie, Gruzji i mołdawii.

81

25 lat

traktatu

polsko-

-niemiec-

kiego

Jan Krzysztof Bielecki

Polityk, ekonomista. Dawny działacz opozycyjny w PrL. Kawaler orderu

orła Białego. Były premier (1991), członek rady ministrów ds. kon-

taktów z Europejską Wspólnotą Gospodarczą (1992), członek rady

ministrów ds. integracji z Europejską Wspólnotą Gospodarczą (1992–

1993). Prezes zarządu Banku Pekao (2003–2010), przewodniczący

rady Gospodarczej przy prezesie rady ministrów (2010–2015).

Dostrzec partnera

Jan Krzysztof Bielecki

moje pierwsze spotkanie z ówczesnym kanclerzem

niemiec Helmutem Kohlem odbyło się 17 czerwca

1991 roku. Co znamienne, zamiast zaplanowanej

godziny trwało półtorej, co ponoć oznaczało,

że to była dobra rozmowa. Prawdę mówiąc, było

to jednak przede wszystkim trudne spotkanie.

i już wtedy doszło między nami do wyjaśnienia

istoty i znaczenia relacji dobrosąsiedzkich.

rozmawialiśmy przez tłumaczy, co zawsze

zabiera dużo czasu, a mnie przede wszystkim

zależało na tym, aby szybko wyjaśnić swoje racje.

oprócz „Traktatu między rzecząpospolitą Polską

a republiką Federalną niemiec o dobrym

sąsiedztwie i przyjaznej współpracy” mieliśmy

wtedy jeszcze jeden duży wspólny problem,

kwestię Związku radzieckiego.

Chodziło o wycofanie wojsk radzieckich z niemiec i Polski oraz o to,

w jaki sposób te 300 tys. żołnierzy ma się przemieścić do swojej oj-

czyzny. my Polacy odnosiliśmy takie wrażenie, że na ten temat, któ-

ry nie jest do rozwiązania bez nas, niemcy rozmawiają bezpośrednio

z rosjanami. Ten fragment rozmowy jest wspomniany w autobiografii

kanclerza, aczkolwiek tylko część tej rozmowy jest przytoczona.

nie chcąc być zbyt obcesowy, nie powiedziałem, że „skoro pan,

panie kanclerzu mówi, że teraz budujemy nową jakość w stosunkach

i wszystko teraz będzie pięknie, to dlaczego pan mnie stawia w takiej

trudnej sytuacji?”. Żeby użyć bardziej dyplomatycznych słów, powie-

działem: „Tutaj jest wielki Związek radziecki, tutaj są wielkie niem-

cy zjednoczone, a pomiędzy nimi jest mała Polska. Ja sobie siedzę

w tej Polsce, patrzę na niebo, a na niebie latają samoloty z Bonn

do moskwy”. A więc niejako ponad polskimi głowami niemcy i rosjanie

dyskutują, mówiąc: „ci żołnierze przez Polskę przejdą tym szlakiem,

a tamci tamtym”. Zapytałem więc, czy to jest właśnie dobre sąsiedz-

two? A kanclerz na to odrzekł, że rozumie, o co chodzi, zaznaczając

85

przy tym, że „z niemieckiej perspektywy to wygląda tak, że tutaj jest

Dostrz

wielka Francja, tutaj jest wielka Polska, a tu są małe niemcy i wy do tej

ec partnera

Europy tylko tak ponad tymi niemcami latacie”.

To w jakimś sensie była prawda, bo Tadeusz mazowiecki powiedział,

że droga do Europy wiedzie przez Paryż. Było to słuszne stwierdzenie,

ale zakładało właśnie ten przeskok nad niemcami. niestety, w autobio-

grafii Helmuta Kohla jest opisana tylko ta część rozmowy, jak kanclerz

tłumaczy mi, że jeśli chcemy iść do Europy, to musimy jakoś uwzględ-

nić na tej trasie niemcy, ale nie zawarto mojej obserwacji, która rozpo-

częła tę dyskusję. moim przesłaniem było to, że jeśli mamy być dobrymi

partnerami, to musimy ze sobą rozmawiać. W Polsce też nie byliśmy co

do tego zgodni, ale młodsze pokolenie uważało, że nie można stawiać

na szali jako równych partnerów ZSrr i niemcy. niemcy były dla nas

demokratycznym i europejskim krajem, a ZSrr sowieckim imperium.

STAć Się CZłonKiEm EuroPEJSKiEGo KLuBu

W 1991 roku udało nam się na arenie międzynarodowej sfinalizować

jednocześnie kilka spraw. Podstawowa była jednak ta, że znaleźliśmy

w regionie partnerów do współpracy, której celem jest integracja

europejska. A krótko mówiąc, sytuacja wtedy wyglądała tak, że Węgrzy

w ogóle by z nami nie usiedli do stołu, gdyby celem współpracy re-

gionalnej nie była integracja europejska. To samo dotyczyło Czechów

i Słowaków, i to expressis verbis zapisaliśmy w traktacie wyszeh-

radzkim w lutym 1991 roku. Dla nas wszystkich wtedy Wyszehrad był

instrumentem współpracy regionalnej w celu integracji europejskiej.

Potem w kwietniu podpisaliśmy traktat z Francją, o którym można by

powiedzieć, że jest piękny w formie, a słabszy w treści. Traktat odnosi

się do amitié et solidarité (franc. przyjaźni i solidarności), ale sama

jego treść nie zawiera zbyt wielu konkretów. nawet poparcie dla na-

szego dążenia do członkostwa nie jest tak mocno zaakcentowane jak

w traktacie polsko-niemieckim, który przecież jedynie dotyczy dobrego

sąsiedztwa i współpracy.

Głównym celem Polski w tym okresie było wydostanie się ze strefy

buforowej pomiędzy ZSrr i Europą. Chcieliśmy po prostu dostać się

do europejskiego klubu i stać się jego członkiem.

noWA ArCHiTEKTurA EuroPEJSKA

XXi wiek to już jest zupełnie co innego – Polska już nie tylko jest człon-

kiem klubu europejskiego, ale staje się wartościowym członkiem.

To jest ta fundamentalna różnica. Polska nie znajduje się w strefie

buforowej, nie jest gorszym uczestnikiem, który wciąż wiele chce, a niewiele może dać, lecz jest ważnym graczem klubu, który w dodatku

ma dosyć wyraziste poglądy w kwestii jego organizacji. Trochę w tym

klubie brakuje jednak takich ludzi jak Helmut Kohl. należy mu się na-

prawdę wiele uznania za jego myślenie o tak zwanej architekturze euro-

pejskiej. To był człowiek, którego cechowały czyny, a nie tylko słowa.

16 grudnia Wilfried martens, bliski przyjaciel Kohla i wieloletni pre-

mier Belgii, obchodził urodziny. W Dreźnie odbywał się właśnie zjazd

CDu, na który jubilat został zaproszony. Kohl postanowił urządzić

martensowi urodzinową niespodziankę. Było nas trzech – Kohl, mar-

tens i ja. Kiedy przyszedłem do restauracji, okazało się, że osobisty

kucharz kanclerza przygotował „troszeczkę” potraw do zjedzenia.

na przystawkę zaserwowano nam deutsche Wurst (niem. niemiecką

kiełbasę), po którym już ledwo żyłem, a to był dopiero początek.

Po daniu głównym i butelce szampana na cześć jubilata kanclerz, który

był w doskonałym humorze, nakreślił swoją wizję Europy. Co ciekawe,

nasz dialog prowadziliśmy w swoistym esperanto – mieszaninie nie-

mieckiego, francuskiego i angielskiego. Kanclerz powiedział wyraźnie,

że Polska musi stać się członkiem Wspólnot Europejskich oraz, co

najbardziej mnie zaskoczyło, że Litwa, łotwa i Estonia, mają szansę

na szybkie rozpoczęcie negocjacji na temat stowarzyszenia.

Pamiętajmy, że rozmowa ta odbyła się w grudniu 1991 roku, kilka

miesięcy wcześniej doszło do puczu Janajewa, potem uznaliśmy jako

pierwsi na świecie niepodległość ukrainy... i w tym momencie Kohl

mówi: „W Europie ta architektura jest bardzo prosta. Polska musi być

pełnym członkiem Europy, ale musimy też spróbować podpisać umo-

wy stowarzyszeniowe z państwami bałtyckimi”. Ja na to, że przecież

jeszcze dwa tygodnie wcześniej wchodziły one w skład ZSrr! na co on

precyzuje: „nie, nie mówimy o członkostwie – może za 10–20 lat – ale

stowarzyszyć ich trzeba”.

Dlaczego wtedy ta wizja architektury europejskiej brzmiała tak za-

skakująco? Polska dopiero w tych dniach podpisała układ europejski,

ustanawiający stowarzyszenie między naszym krajem a Wspólnotą

Europejską. Pomimo starań strony polskiej w dokumencie tym udało

nam się jedynie zapisać, że członkostwo Polski we Wspólnocie Eu-

ropejskiej jest naszym celem, a nie wspólnym celem obydwu stron.

Dopiero trzy lata później nastąpiło oficjalne potwierdzenie, że są to

dążenia obustronne. Ta kolacja była ukoronowaniem naszej współpra-

cy w tamtym okresie, ale wizjonerstwo Helmuta Kohla mogłem poznać

już o wiele wcześniej.

87

Choć mówimy

o wartościach

europejskich,

to mamy problem

z nakreśleniem

choćby kilku

fundamentów

swojej wizji.

Wielokrotnie w tamtym czasie w wielu kwestiach spotykaliśmy się

z przychylnością kanclerza wobec Polski. Szczególnym zdarzeniem

było zniesienie dla Polaków wiz na wjazd do niemiec w kwietniu 1991

roku. Była to pierwsza wolność europejska, której doświadczaliśmy

w sposób bardzo namacalny.

udało nam się również w tamtym okresie załatwić błyskawiczną

decyzję w sprawie odszkodowań dla osób najbardziej poszkodowa-

nych podczas ii wojny światowej – ofiar eksperymentów medycznych

prowadzonych w obozach koncentracyjnych.

ogromną rolę osoby kanclerza dla stosunków polsko-niemieckich,

niestety w sposób najbardziej dotkliwy, kilka lat później uświadomił

mi ówczesny sekretarz generalny CDu. W jednej z rozmów powiedział,

że nasza uprzywilejowana pozycja w relacjach z niemcami wynika

ze szczególnych przekonań Helmuta Kohla, który poza sympatią

do nas jest również pełen poczucia winy za okropności i wojny światowej.

Dodał również: „Gdy zabraknie kanclerza w osobie Helmuta Kohla, ta

relacja będzie bardziej oparta jedynie na zwykłej międzypaństwowej

grze interesów. Dla następnego kanclerza, reprezentanta kolejnego

pokolenia, kwestie przeszłości nie będą odgrywały tak dużej roli,

ponieważ nie będą to sprawy tak silnie związane z osobistymi

doświadczeniami tej osoby”.

Helmut Kohl miał swoją wizję architektury europejskiej i świadomość

tego, że Europa ma swoje granice, ale w tych granicach mieści się

wiele krajów. Dla niego takie zagadnienia jak architektura europejska,

zjednoczenie Europy, wspólne wartości – nie były tylko tematami jego

przemówień. on żył swoimi przekonaniami od rana do nocy i realizował

te wizje każdego dnia bardzo skutecznie oraz z pełną determinacją.

Dziś to wygląda gorzej, bo choć mówimy o wartościach europejskich, to

mamy problem z nakreśleniem choćby kilku fundamentów swojej wizji.

89

Sebastian Płóciennik

Ekonomista i prawnik, współprzewodniczący zarządu Fundacji Współ-

pracy Polsko-niemieckiej (od 2015). Specjalizuje się w badaniach

nad gospodarką niemiecką oraz jej rolą w procesach integracji go-

spodarczej w Europie. Pracował m.in. w Centrum Studiów niemieckich

i Europejskich im. Willy’ego Brandta we Wrocławiu i instytucie Studiów

międzynarodowych uniwersytetu Wrocławskiego.

Kapitał społeczny

i polityczny,

zbudowany

przez ostatnie

lata, procentuje

Sebastian Płóciennik

W latach 90. należałem jeszcze do generacji,

którą dzisiaj nazywa się czule gimbazą.

ówczesnej młodzieży wydawało się, że proces

demokratyzacji i europeizacji, którego częścią było

także pojednanie i który współtworzyli twórcy

polsko-niemieckiego traktatu o dobrym

sąsiedztwie i przyjaznej współpracy,

był przesądzony, oczywiście w pozytywnym sensie.

Sądzono, że siły popychające nas w tym kierunku

są zbyt potężne, by cokolwiek mogło się im

przeciwstawić.

okazał się to jednak obraz zbyt optymistyczny. ów proces był dużo

bardziej skomplikowany, było w nim wiele niewiadomych, ryzyk,

niebezpieczeństw. inaczej mówiąc – nic nie było przesądzone.

Przekonał mnie do tego nawet nie tyle dyskurs o pojednaniu prowa-

dzony w Polsce i niemczech, ile przykład z nieco innego obszaru –

gospodarki. na początku lat 90., a więc w tym samym mniej więcej

czasie, Polska podjęła próbę redukcji długów. Jeffrey Sachs, który

wspierał polską delegację, wspominał, że niemiecka strona bardzo

długo nie chciała zgodzić się na redukcję długów i ustąpiła jako ostat-

nia. rFn broniła swoich interesów ekonomicznych i zasady, że długi

należy w całości spłacać. Sachs twierdzi, że ustępstwo po części za-

wdzięczamy jemu, ponieważ udał się do biblioteki Kongresu uSA, wy-

ciągnął z niej umowę z 1953 roku o redukcji niemieckich długów, którą

91

pokazał delegacji niemieckiej. W ten sposób uświadomił przedstawi-

Kapitał społeczny i polit

cielom rFn, że stoją przed momentem historycznym, takim samym,

przed jakim niemcy były kilkadziesiąt lat wcześniej. niewiele jednak

brakowało, by porozumienie nie zostało zawarte.

Wspominam o tym, by pokazać, jak trudne były wszelkie rozmowy

i negocjacje, które miały umożliwić Polsce demokratyzację, transfor-

yczny

mację i europeizację. mogę sobie tylko wyobrazić, że równie trudne

, zbudo

były też negocjacje dotyczące „Traktatu między rzecząpospolitą Pol-

ską a republiką Federalną niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej

wany prz

współpracy” (1991).

ez ostatnie lata, procentuje

PoLSKA i niEmCy moGą WSPóLniE ZmiEnić unię EuroPEJSKą

Jak ważne są obecnie niemcy dla Polski? To jest pytanie, na które

można odpowiedzieć bardzo krótko: ich znaczenie jest trudno przece-

nić. można przytoczyć masę danych gospodarczych, 30-procentową

zależność od eksportu itd. Ale liczy się także, a może przede wszyst-

kim, rola niemiec w Europie.

W ostatnich latach niemcy stały się krajem, który powszechnie określa

się mianem lidera w Europie. Sytuacja jest jednak nieco paradoksalna,

ponieważ nie tylko Europa nie chce zaakceptować tego niemieckiego

liderowania, ale również niemcy nie mają ochoty być liderem. Czę-

ściowo wyjaśnia to słabość unii Europejskiej, która dryfuje od kryzysu

do kryzysu. Dla Polski kluczową sprawą jest to, by ów dryf nie dopro-

wadził do powstania Europy różnych prędkości – kręgów integracyj-

nych, które byłyby zamknięte i dzieliły kraje członkowskie na „lepsze”

i „gorsze”.

Ja zachowuję ostrożność wobec zapewnień, że Europa wielu prędko-

ści jest nieunikniona i obawy są przesadzone, ponieważ będzie ona

zawsze otwarta. Kryzysy, które w tej chwili demolują unię Europejską,

są bezprecedensowe i mają ogromną siłę niszczenia. nie wiemy, jakie

będą skutki referendum w Wielkiej Brytanii, nie wiemy, jakie siły uru-

chomi. nie wiemy też, co się stanie po kolejnych wyborach we Francji.

Dlatego dla Polski tak istotne jest, by przekonać niemcy do tego punk-

tu widzenia, nawet jeśli ona sama nie będzie należeć do strefy euro

i nie będzie miała ochoty przyłączyć się do politycznych elementów

integracji. W interesie obydwu krajów jest to, żeby unia Europejska

praktykowała metodę „otwartej awangardy”: by niektóre kraje – jeśli

chcą – mogły pogłębiać integrację, ale by drzwi do niej były otwarte

na oścież. Dzięki takiej strukturze unia mogłaby być – by użyć okre-

ślenia, które ukuł amerykański ekonomista nassim nicholas Taleb –

antykrucha. Kruche mają zwartą strukturę, są „twarde”, ale pod wpły-

wem bardzo mocnego stresu pękają. Antykruche dostosowują się

do zmieniającej się sytuacji i elastycznie reagują na presję. między

Polską a niemcami powinna rozpocząć się dyskusja o tym, jak uczynić

z unii Europejskiej strukturę antykruchą. To materiał na nową wspól-

notę interesów.

łąCZy nAS WiZJA

Przez ostatnie dwa miesiące w Polskim instytucie Spraw międzynaro-

dowych zajmowaliśmy się problemem wizji Europy w pięciu najwięk-

szych krajach unii Europejskiej, które po ewentualnym Brexicie pozo-

staną we wspólnocie. Zastanawialiśmy się, do czego będą one dążyć:

czy będą zmierzać do utrzymania bliskich relacji z Wielką Brytanią

i postawią tym samym na szerszą wizję Europy, czy będą raczej pró-

bowały wykorzystać ten moment i rzeczywiście zbudować jej twardy

rdzeń? motywacją do napisania tego raportu były obawy, że niektóre

państwa chciałyby zamkniętego rdzenia – ekskluzywnej awangardy,

która pozwoliłaby na większą niezależność wybranej grupy państw,

także w polityce wobec rosji czy uSA, oraz na spójną politykę gospo-

darczą. Badaliśmy te preferencje i zauważyliśmy sporą zbieżność po-

glądów właśnie między Polską i niemcami. Pomimo różnic, o których

dyskutujemy.

W niemieckiej polityce integracyjnej warto zwrócić uwagę na układ

celów. niemcy z jednej strony zainteresowane są politycznym pogłę-

bieniem integracji, by Europa stanowiła efektywną i skutecznie dzia-

łającą organizację. Ta skuteczność jest kluczowa. Jej brak sprawia,

że unia Europejska traci na popularności i pogrąża się w kryzysach,

nie będąc w stanie szybko podejmować skutecznych decyzji. To się

powoli zmienia, co widzimy choćby po kryzysie uchodźczym. Jedno-

cześnie dla niemiec ważne jest to, by integracja była szeroka. źródeł

tego podejścia należy poszukiwać już w pierwszych latach integracji,

kiedy to rozszerzenie miało umożliwić w przyszłości zjednoczenie.

Ten sposób myślenia – o zaletach otwartej, dużej Europy – jest

w niemczech wciąż aktualny.

W interesie Polski jest oczywiście taka szeroka perspektywa, także ze

względów gospodarczych. Polska woli przestrzeń rynku europejskiego,

93

3

otwartych reguł, nie interwencjonizmu czy protekcjonizmu. Dlatego

Kapitał społeczny i polit

widzi w Brytyjczykach swoich sojuszników i dlatego tak niepokoi się

K. Szymański,

ewentualnym Brexitem. Podobnie myślą niemcy, którzy nie będą go-

Ratujmy z Niemcami

dzić się na prosty etatyzm i interwencjonizm w polityce gospodarczej

Europę, rozmawiają:

unii Europejskiej. Tutaj powstaje wspólnota interesów między naszymi

J. Bielecki,

krajami. Wspomniał o tym nawet minister Konrad Szymański w wy-

J. Haszczyński, rp.pl,

wiadzie dla „rzeczpospolitej”, którego tytuł brzmi „ratujmy z niem-

yczny

18.05.2016 [online],

cami Europę”3. Jest to pierwszy, wyraźny sygnał ze strony rządu, że

, zbudo

http://www.rp.pl/

wyobraża sobie strategiczne działania na rzecz przyszłości integracji

Rozmowy-czwartkowe/

przede wszystkim z niemcami.

wany prz

305189871-Ratujmy-

z-Niemcami-Europe.

roZmAWiAć BEZ WZGLęDu nA roZBiEŻnośCi

ez ostatnie lata, procentuje

html#ap-1

[dostęp: 15.03.2017].

W kwestii obecnych relacji polsko-niemieckich możliwe jest, że tkwi-

my w pułapce przyzwyczajenia do spektakularnych wydarzeń i prze-

konania, że może być tylko coraz lepiej. W ekonomii jest takie smutne

prawo malejącej użyteczności krańcowej, które pasuje do tej sytu-

acji. Gdy uczymy się pływać, to pierwszego dnia płyniemy 10 metrów,

a kolejnego 30: postępy są nieprawdopodobne. Później jednak, mimo

że jesteśmy coraz bardziej skuteczni, to przyrosty efektywności już

nie są takie wysokie. Być może osiągnęliśmy podobny stan w stosun-

kach polsko-niemieckich wraz z przystąpieniem do unii Europejskiej.

nasze relacje są bardzo intensywne, ale nie ma co oczekiwać wielkich

zmian, widowiskowych przełomów.

rodzi się pytanie, co robić z tą normalnością? Gdzie szukać kolejnych

inspiracji? W 2011 roku pojawił się dokument rządu, który opisywał

detalicznie, w wielu obszarach, pomysły na to, jak zintensyfikować

współpracę. Powinniśmy przy tym zdawać sobie sprawę, że będą

obszary, w których będziemy mieli bardzo różne poglądy i w różnym

stopniu będziemy nimi zainteresowani. Podam trzy przykłady.

Po pierwsze gospodarka. niemców przede wszystkim interesuje stre-

fa euro i jej kondycja. Polski to nie interesuje w tym stopniu, ponieważ

w dającej się przewidzieć przyszłości nie zamierza przystąpić do ob-

szaru wspólnej waluty. interesuje ją natomiast problem tzw. pułapki

średnich dochodów, czyli kwestia tego, jak pobudzić innowacyjność

i odejść od modelu niskich kosztów pracy.

Drugą płaszczyzną jest polityka energetyczna. niemcy chcą Energie-

wende, dokończyć wielką rewolucję. To częściowo wyjaśnia chęć po-

głębienia relacji gazowych z rosją. Ta perspektywa nie jest w Polsce

akceptowana. Więcej mówi się o pełnej niezależności energetycznej.

Trzeci element to polityka bezpieczeństwa. my np. stawiamy na odstra-

szanie rosji. niemcy są natomiast zdania, że zbytni nacisk na odstra-

szanie uniemożliwi dialog, który w dłuższym okresie będzie niezbędny

dla normalizacji relacji z rosją.

o każdym z tych obszarów musimy rozmawiać, dzielić się perspekty-

wami, doświadczeniami, wątpliwościami i szukać konsensusu. Sądzę,

że jesteśmy na bardzo dobrej drodze. Kapitał społeczny i polityczny

zbudowany przez ostatnie lata procentuje.

95

Markus Meckel

niemiecki teolog i polityk (SPD). Działacz opozycyjny w nrD. W 1989

roku był jednym z założycieli Socjaldemokratycznej Partii niemiec

(SDP) w nrD. rok później pełnił funkcję przewodniczącego wschodniej

SPD. Po wolnych wyborach w 1990 roku wszedł w skład izby Ludowej

nrD i piastował stanowisko ministra spraw zagranicznych nrD.

Był posłem do Bundestagu (1990–2009) i przewodniczącym niemiecko-

-Polskiej Grupy Parlamentarnej Bundestagu (1994–2009).

Idee

Okrągłego Stołu

przejęliśmy

z Polski

Markus Meckel

Tamtego wieczoru byłem w magdeburgu, gdzie

mieszkałem. Prowadziłem spotkanie ekumeniczne

w kościele. Zobaczyłem w telewizji upadający mur

Berliński i w przeciwieństwie do większości ludzi

na świecie nie byłem zbyt szczęśliwy.

Pierwsze zdanie, które wypowiedziałem do mojej

żony, brzmiało: „Teraz będzie trudniej”. Dwa dni

wcześniej, 7 listopada 1989 roku, założyliśmy

w nrD Partię Socjaldemokratyczną (SDP).

Potem przyszedł triumf. Doświadczyliśmy tego i w magdeburgu, i w Lip-

sku… nie było strzałów, a na koniec modliliśmy się, świętowaliśmy.

Jeden młody człowiek powiedział: „mam nadzieję, że nie spotkam dziś

mojego ojca”, ojciec był wojskowym. Jego modlitwa została wysłuchana.

od tamtego dnia wiedzieliśmy, że demokracją możemy zwyciężyć.

na początku przyszła demokracja i stało się jasne, że istnienie dwóch

demokratycznych niemieckich krajów podzielonych murem byłoby

szaleństwem.

najpierw demokracja. Zjednoczenie musiało zostać wynegocjowane.

Ale kto mógł negocjować za Wschodnie niemcy, jeśli nie rząd wybrany

w wolnych wyborach – wolna i suwerennie obrana droga wschodnich

niemców w kierunku zjednoczenia.

Zburzenie muru 9 listopada oznaczało zjednoczenie. rozpoczęliśmy

nasz okrągły Stół, który przejęliśmy z Polski, gdyż do tego dążyli

ludzie. Ważne jest, by mieć świadomość, że to był całościowy proces.

97

Zazwyczaj w przemówieniach słyszycie o upadku muru i o tym, jak pro-

idee

fesjonalni politycy z Zachodu przyjechali do nas, by zrobić porządek.

okrągłego St

To jest nieprawdziwy obraz, nie pokazuje on bowiem najważniejszego

początku, jakim był okrągły Stół w Polsce.

ołu prz

9 listopada przypomina szturm na Bastylię, to europejska rewolucja.

To symbol zmian, jakich dokonaliśmy razem z pomocą Polski, Węgier,

ejęliśmy z P

Czech i demokratów z byłego bloku wschodniego.

myślę, że w Europie musimy nauczyć się jeszcze sporo o wspólnej

olski

pamięci. Teraz należy wprowadzić w życie zwycięstwo wolności, czego

skutkiem powinno być zjednoczenie Europy.

W latach 90. niełatwo było przekonać zachodnioeuropejskich polity-

ków do rozszerzenia uni Europejskiej o kolejne kraje. świadczą o tym

kulisy pierwszej wizyty Gerharda Schrödera w Polsce w latach 90.

Były pewne wątpliwości – czy niemcy nadal będą wspierać integra-

cję Polski? Wiele osób starało się przekonać Schrödera, że nasze

przesłanie powinno brzmieć: „Chcemy, by Polska była częścią Europy”.

To jest pytanie dla Polski, czy Polska nadal będzie w grze. my chcieli-

byśmy by tak było, zatem jest to pytanie do Polski…

23

Rolf Nikel

niemiecki dyplomata, ambasador republiki Federalnej niemiec

w Polsce. Wcześniej pełnił funkcje m.in. pełnomocnika rządu fede-

ralnego ds. rozbrojenia i kontroli zbrojeń (2011–2014), zastępcy

dyrektora Departamentu Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa

w urzędzie Kanclerza Federalnego (2006–2011). Pracował w am-

basadach niemiec w: moskwie (1983–1986), nairobi (1986–1989)

oraz Waszyngtonie (2002–2005).

O wiele więcej

nas jednoczy,

niż dzieli

Rolf Nikel

Współpraca regionalna przeciwko dalszej

integracji jest kwestią niepokojącą, gdyż koniec

końców mamy tylko jedną unię Europejską.

o wiele więcej nas jednoczy, niż dzieli

i nie powinniśmy zbaczać z obranej drogi.

W owym czasie miałem zaszczyt być współpracownikiem kanclerza

Helmuta Kohla i wspólnie z kilkoma kolegami przygotowywać „Traktat

między rzecząpospolitą Polską a republiką Federalną niemiec o do-

brym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy” (1991). nikt wówczas nie

oczekiwał, że kiedykolwiek ujrzy to, co widzimy teraz. Pracowaliśmy

na to, by zamknąć przeszłość, przezwyciężyć podziały i trudności

na drodze do współpracy i zaufania.

Dziś przeszłość jest zamknięta, układ graniczny został podpisany

i nikt go już nie kwestionuje, podziały zostały pokonane. owszem,

być może one nadal istnieją dalej na wschód, ale wśród nas podzia-

łów już nie ma. Współpracujemy w wielu dziedzinach. Szczególnie

w kwestii podstawowej, jaką jest współpraca młodzieży: 2,5 mln osób

wzięło udział w programach młodzieżowych od chwili ich inauguracji

w 1991 roku. To 2,5 mln ambasadorów stosunków polsko-niemiec-

kich. mamy Fundację Współpracy Polsko-niemieckiej. mamy konsul-

tacje międzyrządowe zapisane w traktacie, które odbywają się regu-

larnie na najwyższym szczeblu, a czasem przybierają formę wspólnej

rady ministrów. Dyskutujemy na wszelkie tematy. Traktat wprowadził

nas w nową erę współpracy.

To naprawdę początek nowej ery. oczywiście ta nowa era nie jest skoń-

czona, nadal mamy dużo do omówienia i nie zgadzamy się we wszyst-

kim. Przeciwnie, spieramy się na wielu płaszczyznach. na przykład

101

W Unii Europejskiej

złożonej z 28 krajów

potrzebne jest

przewodnictwo.

Niemcy nie są gotowe,

by przewodzić

samodzielnie,

ale są gotowe

współpracować

z innymi.

w kwestii migracji czy nord Stream 2 obie strony mają inny punkt widzenia. omawiamy jednak te różnice w odpowiedni sposób, jak

partnerzy i przyjaciele.

Chcemy, by Polska była ważnym partnerem w Europie. Chcemy, by

Polska razem z nami niemcami przewodziła Europie. Potrzebujemy

Polski jako partnera i uważam, że Trójkąt Weimarski wspaniale umoż-

liwia Polsce spełnianie tej roli. mam nadzieję, że nowy rząd [mowa

o rządzie premier Beaty Szydło – przyp. red.] widzi wiele korzyści

z uczestnictwa w nim.

Konsekwencje prawdopodobnego wyjścia Wielkiej Brytanii z unii Euro-

pejskiej będą katastrofalne. Zarówno pozostanie, jak i wyjście Wielkiej

Brytanii stanowi wyzwanie dla Europy. osobiście uważam, że dyskusja

o rdzeniu Europy lub dyskusja o awangardzie będą odsunięte na bok

przez tę debatę. To nie jest wyłącznie kwestia Brexitu. To również py-

tanie o to, czego chce strona polska. Jeśli właściwie odczytuję bieżące

komentarze, mówi się o mini-Europie, która jest terminem używanym

przez polskie ministerstwo Spraw Zagranicznych. oczywiście musieli-

byśmy zdefiniować, co oznacza mini-Europa. Jeśli to tylko tak zwane

cztery wolności lub jednolity rynek, jeśli to są jedyne cele, to dla nas to

trochę za mało. musimy również przedyskutować temat rozszerzenia

i pogłębienia. Helmut Kohl mawiał, że to są dwie strony medalu. Dziś

jest to nieprawda. Być może było to prawdziwe wówczas, ale nie dziś,

gdyż unia Europejska jest blokiem ponad 20 krajów i nie może jedno-

cześnie się rozszerzać i utrzymywać wewnętrznej spójności.

nierealistyczne jest myślenie, że akcesja nowych państw członkow-

skich spoza zachodnich Bałkanów w najbliższej przyszłości stanie się

faktem i nie jest to wola niemiec. Dzieje się tak dlatego, że niektóre

kraje posiadają regulacje wymagające konsultacji rządowej, a wiecie,

co się dzieje, gdy rządy pytają o opinie swoich obywateli.

W unii Europejskiej złożonej z 28 krajów potrzebne jest przewodnictwo.

niemcy nie są gotowe, by przewodzić samodzielnie, ale są gotowe

współpracować z innymi.

103

Rita Süssmuth

niemiecka polityk i profesor pedagogiki porównawczej. Była minister

do spraw rodziny, osób starszych, kobiet i młodzieży w rządzie Helmuta

Kohla (1986–1988), przewodnicząca Bundestagu (1988–1998), depu-

towana Bundestagu (1987–2002). Przewodnicząca prezydium Deut-

sches-Polen institut w Darmstadt (od 2006). Autorka licznych publikacji

o tematyce społecznej. Aktywna działaczka w walce z AiDS.

Mniej

konfrontacji

i więcej

współpracy

Rita Süssmuth

naszym obowiązkiem jest trzymać się razem,

bez względu na niewygodne rozmowy.

osobiście ufam obywatelom. można twierdzić,

że jest to trudne, ale taka jest demokracja.

musimy pokazać naszym obywatelom, że mają

możliwości, że mają wpływ na wprowadzanie ich

w życie. To jest moment, w którym musimy się

reaktywować.

Warto przypomnieć, że w 1981 roku było tylko kilku odważnych

polityków. Powołując się na ostrożność, wielu radziło, aby nie wcho-

dzić w drogę Związkowi radzieckiemu, nie prowokować, bo może stać

się agresywnym partnerem albo zaatakować Polskę.

To Polska otworzyła drzwi dla wielu uchodźców z niemieckiej republiki

Demokratycznej. 9 listopada 1989 roku Helmut Kohl był w Polsce.

Wsparcie obywateli niemiec w czasie, gdy Polacy byli w potrzebie, stało

się pierwszym krokiem na drodze do budowy konstruktywnej relacji.

To znaczyło więcej niż traktaty.

Wiele w naszych relacjach zmienił „Traktat między rzecząpospolitą

Polską a republiką Federalną niemiec o dobrym sąsiedztwie i przy-

jaznej współpracy” (1991), szczególnie po 2005 roku. To były bardzo

szczęśliwe lata.

Zburzenie muru było dniem wielkiej radości, która ostatnio trochę

gaśnie. Wiele zmieniło się również w umysłach Polaków, zarówno mło-

dego pokolenia, jak i osób starszych. Wystarczy jednak tylko spojrzeć

na ulice, by zobaczyć, co osiągnęliśmy przez ten czas.

105

Dzisiaj Polska pełni ważniejszą rolę niż w przeszłości. Jest istotnym

mniej k

przykładem dla innych krajów, że mogą zmienić sytuację polityczną

onfrontacji i więcej w

nie tylko we własnym państwie, ale i w całej Europie. nadal mamy

szansę, gdyż to, co zdarzyło się w latach 90., przygotowało nas.

naszym obowiązkiem jest trzymać się razem, bez względu na niewy-

godne rozmowy. osobiście ufam obywatelom. można twierdzić, że jest

to trudne, ale taka jest demokracja. musimy pokazać naszym oby-

spółpracy

watelom, że mają możliwości, że mają wpływ na wprowadzanie ich

w życie. To jest moment, w którym polscy i niemieccy intelektualiści

muszą się reaktywować.

Tylu uchodźców jest nieprzyjmowanych. Szukają drogi zmiany. Pra-

gną lepszego życia. Wiele się nauczyłam od uchodźców, którzy tyle

przecierpieli. myślę w związku z tym, że w kwestii migracji stać nas

na więcej. obecnie w moim kraju dyskutujemy głównie o liczbach.

o tym, czy rosną, czy maleją. owszem, liczby są istotne, ale istotne

jest również to, by patrzeć do przodu i patrzeć na ludzką kreatywność.

A także zastanawiać się nie tylko nad tym, gdzie jesteśmy, ale i dokąd

idziemy. To nie jest moment, by mieć zbyt wiele wątpliwości i poczu-

cie, że wszyscy jesteśmy bezsilni. Trudno jest zgromadzić wspólnie

Francję, niemcy i Polskę wokół tego problemu. moim zdaniem w tym

momencie Polska jest nawet ważniejsza od Francji.

świat poza unią Europejską oczekuje na europejską odpowiedź, lecz

ta jest inna na Wschodzie i na Zachodzie. Wypracowanie wspólnej

odpowiedzi stanowi wyzwanie, niełatwo wypracować rozwiązania dla

problemów świata, społeczności świata, dużych terenów, gdzie brak

możliwości zatrudnienia i perspektyw. nie zatrzymamy migracji, za-

mykając granice. Potrzebujemy mniej konfrontacji i więcej współpracy.

naszym obowiązkiem jest poszukiwać konstruktywnych odpowiedzi.

Helmut Kohl umiał jednoczyć ludzi – był Europejczykiem z przekonania.

To nie jest kwestia jedynie dobrych intencji, ale również nietuzinkowych

osobowości, które są w stanie poprowadzić za sobą ludzi. Solidarność

była w stanie to zrobić. Pośpiech w rozszerzeniu Europy byłby błędem,

na początku należy zastanowić się nad jej pogłębieniem, potrzebna

jest wizja. Dlatego ta dyskusja trwa nadal.

Poza Europą zazdroszczą nam, że mamy unię Europejską, jeśli stra-

cimy unię i jej idee, stracimy wiele.

23

Upadek

imperium

Łukasz Adamski

Historyk, politolog specjalizujący się w historii krajów Europy Wschod-

niej. Prowadzi badania historyczne w Centrum Polsko-rosyjskiego

Dialogu i Porozumienia. Stały współpracownik dwumiesięcznika „nowa

Europa Wschodnia”. Pracował w Polskim instytucie Spraw międzyna-

rodowych (2006–2011). Autor monografii: „nacjonalista postępowy.

mychajło Hruszewski i jego poglądy na Polskę i Polaków” (2011).

Rosja

a integracja

europejska

Łukasz Adamski

używając gry słów, mogę powiedzieć,

że Związek radziecki nie rozpadł się, bo nigdy

się nie narodził. nigdy się nie narodził dlatego,

że próba przekształcenia Związku Sowieckiego

w Związek radziecki nigdy się nie powiodła.

istotą pierestrojki było przebudowanie imperium

Sowieckiego, będącego kontynuacją imperium

rosyjskiego, w rzeczywiście demokratyczną

federację, która ze względu na więzy historyczne

miałaby tworzyć współczesną, nowoczesną,

lewicową konfederację – związek rzeczywiście

radziecki, ponieważ oparty na instytucjach

wybieralnych, czyli radach. To się nie powiodło

z wiadomych powodów. Po 1991 roku mało kto,

może za wyjątkiem rosji, żałował rozpadu ZSrr.

Pytanie, do którego chciałbym się odnieść, brzmi inaczej: jak ocenić

25 lat transformacji i demokratyzacji Europy środkowo-Wschodniej

oraz jak oceniać politykę rosji wobec integracji europejskiej. uwa-

żam, że 25–27 ostatnich lat naszej historii należy oceniać bardzo

pozytywnie. nie oznacza to oczywiście, że cała transformacja prze-

biegła w sposób idealny, natomiast jest to bez wątpienia okres, który

historycy ocenią jako bardzo korzystny dla naszego regionu, bowiem

ugruntował się system demokratyczny. To, co obserwujemy w wielu

państwach, w tym w Polsce, to spór między zwolennikami demokracji

konsensualnej, wywodzącej się z Europy Zachodniej, zakładającej,

że wszelkie ważniejsze decyzje polityczne powinny być podejmowane

na zasadzie konsensusu w ramach jednego paradygmatu, z tymi, któ-

rzy uważają, że to nie jest jedyny model demokracji i można wyobrazić

sobie dyskusję na temat zmiany paradygmatu.

111

DWiE WiZJE inTEGrACJi EuroPEJSKiEJ

rosja a int

Pytanie dla mnie najciekawsze i najważniejsze brzmi: jak do tego

egracja europejsk

sporu odnosi się rosja? Wiąże się ono bezpośrednio z działalnością

moją i mojej instytucji – Centrum Polsko-rosyjskiego Dialogu i Poro-

zumienia. rosja faktycznie próbowała włączyć się do integracji euro-

pejskiej, zarówno po 1991 roku, jak i nawet jeszcze za prezydentury

Dmitrija miedwiediewa. Wszystkie te pomysły i idee rosyjskiej dyplo-

a

macji sprowadzały się jednak do tego, że rosja i Europa Zachodnia,

względnie unia Europejska, powinny razem siąść do stołu i zastano-

wić się nad docelowym, optymalnym dla wszystkich modelem inte-

gracji europejskiej.

innymi słowy, rosja uważała się za partnera, który powinien być trak-

towany na równi z całą unią Europejską, natomiast nie rozważała

możliwości dołączenia do unii jako jedno z państw członkowskich, któ-

re zaakceptowałoby zasady, normy, prawo wypracowane przez dużo

bardziej zaawansowane w procesie integracji państwa zachodnio-

i środkowoeuropejskie. To była jedna z fundamentalnych przyczyn nie-

porozumień i konfliktów. unia Europejska mówiła, że obowiązują pew-

ne zasady, acquis communitae (łac. dorobek społeczności), prawo

międzynarodowe i rosja musi ich przestrzegać. Dopiero wtedy będzie

można rozważyć ewentualne formy uczestnictwa rosji w procesie in-

tegracji europejskiej. oczywiście nigdy nie chodziło o takie członko-

stwo jak ma Polska, kraje bałtyckie czy Europa środkowa, ale raczej

o formy współpracy znane nam z takich przykładów jak Szwajcaria

czy norwegia. rosyjscy politycy nie byli tym jednak zainteresowani.

uważali wręcz, że ten model współpracy, jaki się wytworzył w Europie,

jest niekorzystny dla rosji. oczywiście z punktu widzenia jej interesu

definiowanego tak, jak robi to Władimir Putin i jego bliscy towarzysze.

W ostatnich dwóch latach obserwowaliśmy praktyczne konsekwen-

cje takiego myślenia wśród rosyjskich elit. rosja chciałaby w jakimś

stopniu uczestniczyć w integracji europejskiej, ale na zasadach raczej

XiX-wiecznych – na zasadzie koncepcji koncertu mocarstw wypra-

cowanego na kongresie wiedeńskim, promując pewne sfery wpływu

i pogląd, że prawo międzynarodowe i w ogóle prawo nie są norma-

mi bezwzględnie obowiązującymi i wymagającymi przestrzegania,

ale ogólnymi wytycznymi, które mogą być naruszane lub zmieniane

w sytuacji, gdy uzasadnia to rosyjska racja stanu.

Po 2014 roku idea projektu europejskiego dla rosji jest martwa, dopóki nie zmienią się tam elity polityczne. W tym kierunku trzeba

pracować i myśleć. Do przestrzegania prawa natomiast trzeba rosję

bezwzględnie zmuszać.

EPoKA DEmoKrACJi

Trend jest taki – i z perspektywy historycznej wyraźnie to widać –

że demokracje się wzmacniają i jest ich coraz więcej na świecie.

nie widzę niebezpieczeństw mogących prowadzić do wyhamowania

tego zjawiska. Demokrację natomiast można różnie interpretować.

minimalistyczna definicja zakłada, że jest to kraj, w którym co cztery

lata odbywają się wybory, uczestnicy rywalizacji wyborczej mają mniej

więcej równy dostęp do mediów, a wybory nie są fałszowane. moż-

na do tego dokładać konieczność przestrzegania prawa, standardów

kultury politycznej, utrzymywania dyskusji w ramach jednego para-

dygmatu itd.

W związku ze zróżnicowaniem kulturowym, im więcej będzie demokra-

cji, tym bardziej będą one zróżnicowane. W Europie środkowej wyraźnie

widać, że zakwestionowany został paradygmat demokracji rozumianej

jako przyjęcie norm i wartości wypracowanych w ostatnich kilkudzie-

sięciu latach na Zachodzie. Czy jest to korzystne dla Polski, czy nie,

to jest inna kwestia, podlegająca ocenie politycznej. uważam, że nieza-

leżnie od naszej negatywnej oceny rozwoju sytuacji w rosji, na Białorusi

i w kilku innych krajach wraz z odchodzeniem pokolenia pamiętającego

Związek Sowiecki nastroje demokratyczne będą się wzmacniać. W tej

kwesti jestem optymistą.

113

Irina Borogan

rosyjska dziennikarka śledcza, współzałożycielka i zastępczyni

redaktora naczelnego portalu Agentura.ru (2000). W 1999 roku

relacjonowała operację nATo w Jugosławii. Pracowała m.in. na miej-

scach klęsk żywiołowych oraz w obozach uchodźców w różnych

punktach na mapie rosji i świata, relacjonując wydarzenia m.in.

dla „moscow news”, „nowaja Gazieta” czy „moscow Times”.

Permanentny

stan przejściowy

Irina Borogan

ZSrr się rozpadł, moim zdaniem,

bo w przeciwnym razie nie byłoby mnie tutaj.

Sowiecka mentalność jest jednak w naszym kraju

wciąż żywa, zaczęła odżywać zwłaszcza

na początku XXi w., kiedy do władzy doszedł

Władimir Putin. To był jego projekt – ożywić

Związek radziecki w umysłach ludzi.

okazał się bardzo popularnym i bardzo

skutecznym politykiem. ZSrr był przedstawiany

jako państwo powszechnej równości i szczęścia.

nawet starsze pokolenie, które dobrze wie, czym był ZSrr, wie rów-

nież, że nigdy nie był to kraj dla wszystkich, nawet ono dało się po-

nieść tej koncepcji. Dla mnie gorsze jest jednak to, że młodzi ludzie,

którzy nie żyli w tamtych czasach, są tą ideą zauroczeni. Włożono

wiele wysiłku w jej rozpowszechnianie. na przykład rosyjski mini-

ster kultury mocno wspierał finansowo filmy opowiadające o wielkim

Związku radzieckim i jego wspaniałych ludziach. Szkoda tym bardziej,

że w latach 90. znacznie mniej ludzi popierało sowieckie ideały i men-

talność. Ludzie byli gotowi brać odpowiedzialność za swoje życie i nie

chcieli przerzucać jej na przywódców takich jak Putin. Sytuacja jednak

uległa zmianie i chyba właśnie dlatego Putin zyskał tak duże poparcie

w sprawie aneksji Krymu i wojny na ukrainie. mam nadzieję, że w przy-

szłości uda się to zmienić.

W latach 90. wielu rosjan, zwłaszcza młodych i przedstawicieli inte-

ligencji, czuło duże pokrewieństwo z Europą. mieli nadzieję, że inte-

gracja z unią Europejską okaże się możliwa. Po kryzysie finansowym

w 1998 roku ludzie przeżyli rozczarowanie i stracili ten entuzjazm.

myślę jednak, że on wciąż gdzieś się tli, bo choć sytuacja polityczna

jest trudna i znaleźliśmy się równie daleko od Europy co w czasach

sowieckich, klasa średnia w dużych miastach zachowuje się i myśli

115

po europejsku. To może być szansa na przyszłość, choć jest jeszcze

Permanentny stan prz

oczywiście mnóstwo ludzi na prowincji, tych słabiej wykształconych,

którzy popierają Putina. W tej chwili to ok. 70 proc. populacji. nie są

oni jednak bardzo skuteczni, ponieważ nie są aktywni, wciąż istnie-

je więc nadzieja, że staniemy się częścią Europy. nie powiedziałabym

jednak, że rosja w naturalny sposób przynależy do świata zachodniego.

ejścio

Jesteśmy w permanentnym stanie przejściowym.

wy

Kryzys ekonomiczny w rosji narasta bardzo powoli – sankcje są sku-

teczne, a w 2008 i 2010 roku pozbyto się z rządu wszystkich mądrych

ludzi, teraz rosjanie płacą za te błędy, a także za aneksję Krymu i woj-

nę hybrydową na ukrainie – nie da się tego kryzysu porównać jednak

z tym z 1998 roku. Teraz jest inaczej. Ludzie nie postrzegają kryzysu

jako poważnego, ale ceny rosną i myślę, że to będzie miało na nich

wpływ. Wreszcie zaczną się zastanawiać nad tym, co ich władze robią

na ukrainie i co się dzieje w ich kraju.

myślę, że straciliśmy demokrację z powodu prywatyzacji. Wszystkie

narodowe wartości znalazły się w rękach siedmiu czy ośmiu oligar-

chów, którzy wobec słabości Borysa Jelcyna postanowili mianować

nowego prezydenta, i tak wybrali Putina. Gdyby tych wpływowych biz-

nesmenów było stu, łatwiej byłoby dokonać demokratycznego wyboru,

ale tak się nie zdarzyło. uważam, że wielki wpływ na proces demo-

kratyzacji w Europie Wschodniej ma gospodarka. Biednym ludziom

łatwiej mieszać w głowach. robi to Putin, robi to Donald Trump, a także

nacjonalistyczni politycy we wschodniej Europie.

117

Paweł Kowal

Polityk, doktor nauk politycznych, historyk, publicysta. Poseł na Sejm

(2005–2009), sekretarz stanu w ministerstwie Spraw Zagranicz-

nych (2006–2007), były deputowany do Parlamentu Europejskiego

(2009–2014). Pracował jako ekspert ds. polityki wschodniej w Cen-

trum Stosunków międzynarodowych (2001–2003). Był dyrektorem

mazowieckiego Centrum Kultury i Sztuki (2003–2005). Współtwórca

koncepcji muzeum Powstania Warszawskiego.

Koniec

pewnej epoki

Paweł Kowal

mamy unikatową szansę na to, by dyskutować

o rozpadzie ZSrr nie tylko dlatego, że ZSrr

formalnie przestał istnieć 25 lat temu. można by

zadać pytanie, czy w ogóle w historii coś kończy

się w taki sposób, że Szuszkiewicz z Jelcynem

i Krawczukiem decydują, by tego wieczoru nie pić

wódki, tylko pójść do bani, a następnego dnia

podpisać dokument? oczywiście w historii nigdy

tak nie bywa, więc pierwsza istotna do ustalenia

kwestia dotyczy tego, kiedy się skończył Związek

radziecki? Amerykańska i brytyjska literatura są

pod tym względem szczególnie bogate.

Każdy uczony ma swoją teorię na ten temat,

ponieważ kończenie się takiego wielkiego

organizmu musi trwać w czasie. niektórzy

twierdzą, że Związek radziecki zaczął się kończyć

już w latach 70., podczas gdy inni są zdania,

że skończył się kończyć dopiero w 2000 roku.

Dlatego, mówiąc o 1991 roku, odnosimy się

do symbolicznej daty, która ma znaczenie prawne,

jednak jest punktem dosyć umownym. rozpadł się

Związek Sowiecki, ale nie sowiecki system imperialny.

możemy mówić albo o Białowieży, albo o końcu grudnia 1991, jednak

jest o wiele poważniejszy powód, dla którego się tutaj dziś spotyka-

my. To, co jest ciekawe dla polityków, historyków, politologów, to to,

że na naszych oczach domyka się pewna epoka. Ja od jakiegoś czasu

lansuję tezę, że ci, którzy chcą zrobić karierę w polskiej politologii lub

historiografii, już teraz powinni zacząć pisać historię iii rP, niezależnie

od tego, kto wygra w następnych wyborach. Ta koniunktura, to co na-

zywam megatrendem, który przechodzi przez świat zachodni, dotyka

Polskę, ale również wiele innych krajów.

119

miTy i TEoriE

Koniec pewnej epoki

Troszeczkę bawią mnie dyskusje na temat Polski, które traktują ją jak

wyizolowaną klatkę, w której dzieje się coś, czego nikt inny nie zna.

To trochę nam mówi o naszej mentalności. Polacy lubią być wyjątkowi

i można powiedzieć, że te 25 lat zaczęło się właśnie od wmówienia

Polakom, że są wyjątkowi, że to, co się działo w 1989 roku, było nie-

powtarzalne i nikt niczego podobnego pod słońcem nie przeżył. Peda-

gogicznie to miało sens, ale historycznie to bardziej złożona sprawa.

Teraz próbuje się wmówić Polakom, że to wszystko, czyli wspaniała

epoka po komunizmie, w równie wyjątkowy sposób się kończy.

myślę, że rzeczywiście wyjątkowy był 1980 rok. Takiego czegoś więk-

szość krajów Europy nie przeżyło – w przeciwieństwie do innych

wydarzeń, które odbyły się w Polsce w XX wieku. rozpad imperium

rosyjskiego po i wojnie światowej, komunizm po 1945 roku, a szcze-

gólnie 1989 rok należy jednak postrzegać z perspektywy megatren-

du, który idzie przez Zachód. W tym wszystkim jest tylko jedna nuta

optymizmu dla nas: te trendy pokazują, że jesteśmy częścią Zachodu.

To, co się teraz dzieje, stanowi swoistą klamrę dla tego, co się zaczęło

w 1989 roku. uważam, że istotną kwestią jest, by nie patrzeć na 1989

rok przez pryzmat teorii spiskowych mówiących o tym, że wszystko

zaczęło się od Andropowa; ani przez pryzmat huraoptymizmu i kwie-

tyzmu, że wszystko zaczęło się od okrągłego Stołu; lecz aby popa-

trzeć na to przez pryzmat masterplanu politycznego, który zrodził się

w moim przekonaniu w uSA na gruncie idealizmu ronalda reagana po

wprowadzeniu stanu wojennego.

mnie zawsze zastanawia kilka dni zwłoki, gdy reagan nie wie, co zro-

bić po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce. Wiele dokumentów

wskazuje nawet na to, że Jaruzelski cieszył się z tego, że reakcja uSA

była niezdecydowana. reagan, który był naładowany swoim ideali-

zmem, postanowił jednak skorzystać z okazji i wygłosił wystąpienie

dotyczące stanu wojennego, choć w istocie będące wypowiedzeniem

wojny Związkowi radzieckiemu. Zresztą dość szybko, bo już w 1982

roku, wysyła on swoich emisariuszy, którzy próbują nawiązać kontakt

z Jaruzelskim. nie chodziło mu o Polskę, lecz o rozbicie ZSrr i jego

imperialnych wpływów.

W 1982 roku reagan spotyka się ze swoim głównym partnerem po-

lityczno-duchowym. Dochodzi do słynnej rozmowy w czerwcu w Wa-

tykanie, gdzie omawia on z Janem Pawłem ii aspekty etyczne tego,

co należy zrobić w polityce, ale również i aspekty praktyczne, czyli na przykład kanały kontaktu między Stolicą Apostolską i Waszyngtonem.

następnie krok po kroku jest realizowany pewien polityczny master-

plan, który częściowo się udaje, a częściowo nie, ale zasadniczo przy-

nosi sukces – rozpad Sowietów. A jak się to wszystko kończy? Kończy

się tak, jak skończyła się piękna epoka Prus i Francji po 1871 roku.

Ta piękna epoka to także 25 lat rozproszonej władzy i pewnych kodów

polegających na tym, że władza musi być stale kontrolowana przez

jakieś rady, nie może być koncentrowana w jednych rękach itp., epoka

przekonania młodych pokoleń, mniej więcej trzech generacji, że bę-

dzie im lepiej niż ich rodzicom, to się wszystko na naszych oczach

kończy. mamy do czynienia z powrotem do kolektywizmu, brakiem

nadziei na lepsze życie nowego pokolenia i przekonaniem, że świat

znów nie jest bezpieczny. Tak zaczyna się nowa epoka.

oPrZEć Się WiCHroWi ZmiAn

Wraz z modelem demokratyzacyjnym, który przyszedł z Zachodu jako

model rozbicia Związku radzieckiego, na Zachodzie – czego czę-

sto nie doceniają specjaliści – pojawił się model ścisłej integracji.

nie było wtedy unii Europejskiej, a koordynacja polityczna nATo, w prze-

ciwieństwie do wojskowej, była chyba nawet mniejsza niż dzisiaj. mimo

to koordynacja Zachodu, jeżeli chodzi o rozbijanie ZSrr, choć nie

była idealna, bowiem czasami wyłamywali się niemcy czy Włosi, była

bardzo dobra.

Z drugiej strony istniał kompletnie niedoceniany aspekt duchowy

końca komunizmu w światowej skali, czyli postać Jana Pawła ii jako

polityka. To przyniosło pewien model ustrojowy do Europy środkowo-

-Wschodniej. Był to, mówiąc żartobliwie, „imperializm konstytucyjny”,

polegający na oparciu wszystkiego na bardzo jasnych zasadach

konstytucyjnych i prawnych. Za tym miały iść pewne zmiany insty-

tucjonalne i zmiany w kulturze politycznej tej części Europy. Ceną za

ten system było niejednokrotnie ograniczenie tempa oczekiwanych

zmian, ich mniejszy radykalizm itd. mieliśmy do czynienia z wyścigiem,

czy nasz proces transformacji się uda, czy też nie. Wiele rzeczy się

udało, natomiast na pewno nie udało się zakorzenić pewnych zmian

instytucjonalnych. W tej kwestii gramy na czas – jeśli nie zdążymy, to

kolejny wicher, który wieje po Zachodzie, a wieje wicher nowego kolek-

tywizmu, może nam zagrozić, zanim wsiąkniemy w zachodnie struk-

tury kultury politycznej i zadomowimy się na Zachodzie na dobre. Jeśli

się jednak okaże, że wystarczająco dobrze, a przynajmniej minimalnie

121

Przekaz polityczny

do młodych jest

następujący:

„Rozumiemy, jest

wam bardzo ciężko,

nie jesteście w stanie

nic z tym zrobić,

będziemy się starali

jakoś pomagać”.

Z tym powinno się

natychmiast skończyć,

bo to nas prowadzi

na kompletne

manowce.

zakorzeniliśmy instytucje demokratyczne, jeżeli się okaże, że kultura

polityczna jest już wystarczająco silna, żebyśmy ostali się na Zacho-

dzie, to po prostu ten nowy świat, który nastanie, będzie trochę inny,

oparty na bardziej skoncentrowanej i zintegrowanej władzy, ale będzie

to świat demokratyczny i nas już z tego Zachodu szczęśliwie nikt nie

wykurzy.

PoLSKA JEST W EuroPEJSKim TrEnDZiE

obecnie mamy do czynienia z zakwestionowaniem roli elit. na czym

ono polega? Polega na tym, że ktoś wyskakuje z garnituru, schodzi

z podium, wkłada sweterek i mówi „ja teraz walczę z wami, burżu-

je”. Taką figurą jest oczywiście bogacz Trump, crem de la crem elity,

ale też Hillary Clinton, która przychodzi i mówi „ja wam pokażę tym

w nowym Jorku”. To, co się dzieje obecnie w Polsce – sposób myśle-

nia o gospodarce, pewne elementy etatyzmu czy też powrót do tzw.

patriotyzmu gospodarczego – jest charakterystyczne dla tego, co się

dzieje na Zachodzie. następnym krokiem zapewne będą elementy

nacjonalizmu gospodarczego. Powraca też dyskusja o nacjonalizmie

oraz w wielu przypadkach niezdecydowanym stosunku Kościoła do tej

kwestii.

Proszę zwrócić uwagę na wyniki wyborcze. my historycy i politolo-

dzy często zapominamy, że mamy świetny mechanizm, który mówi

o wiele więcej, niż by się nam wydawało – geografię wyborczą. To jest

konkretna wiedza, z której dużo wynika. Trudno dowodzić, że w Pol-

sce dzieje się coś bardzo oryginalnego. We Francji 25 proc. popar-

cia uzyskał Front narodowy! Tylko ze względu na to, że dobrze jest

skonstruowana ordynacja wyborcza, nie rządzi on dziś w kilku istot-

nych regionach francuskich. Podobna sytuacja jest w niemczech,

Wielkiej Brytanii i wielu innych miejscach. Polska jest absolutnie

w trendzie. Po prostu zmienia się, co wynika z pewnych ograni-

czeń w rozwoju, a najlepiej zdiagnozowali to lewicowi intelektualiści.

nie przypadkiem Jarosław Kaczyński podkreśla, że czytał Piketty’ego

i do niego się tak często odwołuje. on najlepiej zdefiniował pewne

zjawiska ukazujące trend, któremu podlegamy.

DEmoKrACJA W oDWroCiE?

myślę, że faktycznie są różne modele demokracji i bez wątpienia

będziemy w najbliższych latach obserwowali koncentrację władzy

także w krajach demokratycznych. nie mogę natomiast się zgodzić

123

z założeniem szybko postępującego rozwoju demokracji. Wracamy

Koniec pewnej epoki

do Arystotelesa i obserwujemy go na co dzień w praktyce. Zresztą

obok „Sztuki wojny” to „Polityka” jest właśnie tą książką, która się nie

zestarzała ani o jeden dzień przez setki lat. Poważnym zagrożeniem

dla demokracji jest oligarchia i wypłukiwanie klasy średniej. na przy-

kład obserwatorzy systemu szkolnego w Ameryce podkreślają, że uległ

on olbrzymiej oligarchizacji. Pojawia się również problem związany

z nastrojami młodego pokolenia. Dotychczasowy model rozwoju się

załamał i to jest powiązane z problemem słabnięcia demokracji.

Być może w nowej epoce będzie jedynie bardziej skoncentrowana

władza i to będzie główna zmiana, to mnie nie przeraża. uważam

nawet, że to dziwne, iż tak rozproszona władza przetrwała przez 25

lat. może być jednak też tak, że procesy, które się zaczynają, mogą

prowadzić do powstawania autorytaryzmów, oligarchii, a nawet tyranii

w niektórych słabszych demokracjach zachodnich. na ukrainie za

Janukowycza obserwowaliśmy zjawisko, gdzie formalna demokracja

potrzebowała dosłownie dwa, trzy lata, aby zrealizować arystotele-

sowski schemat przekształcenia się demokracji w tyranię. Choć oczy-

wiście jest to przykład państwa, gdzie demokratyczna kultura była

wyjątkowo słabo zakorzeniona w porównaniu ze starymi europejskimi

demokracjami. Podsumowując, rozwój demokracji będzie jednokie-

runkowy – ku lepszemu? Zapewne nie.

W oCZEKiWAniu nA WiELKą ZAWiEruCHę

nasz problem polega na tym, że albo się oglądamy za siebie, żyjemy

historią, a tak wygląda trochę debata polityczna w Polsce, albo pa-

trzymy na to, co się dzieje teraz, lecz nie jesteśmy w stanie się z tym

zmierzyć, nie potrafimy określić, co byłoby lekarstwem, bo zjawiska,

które nas otaczają, nie są jeszcze nazwane. nasza kultura poprzez

swoje zakorzenienie w Biblii jest taka, że potrzebujemy, by to „sło-

wo” padło i dopiero wtedy możemy się na nie powoływać i określać

rzeczywistość. Teraz mamy do czynienia z czasem, gdy jeszcze nikt

nie określił jednoznacznie, co się właściwie dzieje, nie nazwał zjawisk,

które zachodzą.

W 1819 roku w Wilnie pewnemu zakonnikowi objawił się św. Andrzej

Bobola i powiedział mu, że mniej więcej za 100 lat nastąpi wielka woj-

na i Polska znowu wróci na mapę Europy. W 1832 roku w „Księgach

narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego” mickiewicz już się modlił

o taką wielką wojnę, która da niepodległość Polakom. Wtedy chodziło

o to, że ta wielka polityczna zmiana była Polakom potrzebna. Dzisiaj

4

Polsce potrzebna jest stabilizacja. Tymczasem słucham wielu ko-

mentatorów i widzę to polskie schadenfreude [przyjemność czerpa-

W. Laqueura,

na z cudzego nieszczęścia bądź niepowodzenia – przyp. red.] z pro-

Ostatnie dni Europy:

blemów unii Europejskiej. „Wreszcie widać, jacy oni są beznadziejni”,

epitafium dla Starego

„wreszcie ten Timmermans pokazał, jaki jest niecierpliwy”, „wreszcie

Kontynentu,

obnażyliśmy tę biurokrację” – jak słucham tego schadenfreude, to

Wydawnictwo

mam wrażenie, jakby wszyscy czekali na wielkie zamieszanie i wręcz

Dolnośląskie, 2008.

rozpad unii. Tak jak to wielkie zamieszanie było Boboli i mickiewiczowi

potrzebne, dzisiaj jest odwrotnie, ale ktoś z takiego zniecierpliwie-

nia, czasami wręcz przesytu, a czasami słusznej goryczy, również go

oczekuje. odnoszę wrażenie, że jesteśmy o krok przed nim i choć nie

potrafimy go jeszcze zdefiniować, to niektórzy w lekkomyślnym pę-

dzie są gotowi powiedzieć, że skoro jakieś konkretne, czasami drobne

rzeczy się nie udały, to niech się dzieje, co się ma dziać, choćby się

rozpadły unia i nATo.

KryZyS WArTośCi

Warto mówić o nadziei, jednak do niej potrzebna jest realna podsta-

wa. Pytanie brzmi, czy ją mamy? mniej więcej 10 lat temu ukazała

się książka „ostatnie dni Europy”4. Tam zostały opisane nieszczę-

ścia i wyzwania, wobec których dzisiaj stanęła Europa. nie zmienimy

faktu, że pesymizm i załamanie demograficzne dotyczy praktycznie

wszystkich krajów w Europie. W dodatku mamy do czynienia z „kryzy-

sem w nadbudowie” na poziomie ideologicznym i paradoksalnie jest

on najbardziej widoczny wśród tych, którzy mają go przełamać. mamy

do czynienia z głębokim kryzysem tożsamości, który dotyczy przede

wszystkim młodych, szczególnie młodych o narodowych poglądach.

Często są pogubieni, nie zakładają firmy ani rodziny, mieszkają

u rodziców i po meczu czy na demonstracji krzyczą „Polska dla Po-

laków”. Kiedy oni znajdą czas, by coś faktycznie zrobić dla tej sko-

łatanej Polski? na ten problem nie ma dobrej odpowiedzi. Politolo-

dzy i politycy jeszcze długo będą szukali winnych. Krótkoterminową

próbą odpowiedzi była koncentracja władzy. można było bowiem tym

ludziom powiedzieć, że czują się bezradni wobec koncernów, kolejek

itd., ale to wszystko może wyregulować państwo. W Polsce ta koncen-

tracja władzy zaczęła się za Donalda Tuska. on bał się o tym mówić, bo

był liberałem, ale zaczął robić to, co teraz się dzieje, czyli np. założył,

że państwo będzie bardzo aktywne w gospodarce. Przecież to nie

jest idea obecnego rządu tylko poprzedniego. To było próbą jakiejś

odpowiedzi na kryzys, który był już wtedy wyczuwalny.

125

możliwe, że nie ma na ten kryzys recepty i że są po prostu pewne trendy, Koniec pewnej epoki

których nie odwrócimy i musimy się z tym pogodzić. Do odwrócenia

trendu w Europie musiałaby nastąpić bowiem zmiana demograficzna.

Bez niej nic nie wyjdzie, a będzie tylko narastać poczucie frustracji

i ksenofobia wobec przybyszów. Żeby ich dobrze przyjąć i na tym nie

stracić, trzeba mieć mocną własną tożsamość. Kiedy spada przeko-

nanie o własnej wartości i słuszności religii, przekonań i idei – rodzi

się ksenofobia.

Jedna rada jest oczywista. Przede wszystkim należy zacząć poważnie

rozmawiać z młodym pokoleniem. Poprzedni rząd uciekał od jego pro-

blemów. Dzisiejszy rząd na odwrót – kadzi młodym, robi coś najbar-

dziej antykonserwatywnego, co można sobie wyobrazić. Kiedyś było

bowiem tak, że mówiliśmy „faktycznie stary, masz problemy w szkole

i częściowo nie są one spowodowane przez ciebie, ale musisz sobie

z nimi radzić”. Tutaj w Gdańsku w 1987 roku papież mówił do młodych:

„musicie od siebie wymagać, nawet jeśli inni od was nie wymagają”.

Dzisiaj natomiast przekaz polityczny do młodych jest następujący:

„rozumiemy, jest wam bardzo ciężko, nie jesteście w stanie nic

z tym zrobić, będziemy się starali jakoś pomagać”. Z tym powinno się

natychmiast skończyć, bo to nas prowadzi na kompletne manowce.

Z tą kwestią wiąże się sprawa druga – trzeba uruchomić mechanizmy

społeczno-gospodarcze, które zatrzymają wypłukiwanie klasy śred-

niej. W wielu krajach Zachodu, począwszy od uSA, widać zjawisko oli-

garchizacji. Jarosław Kaczyński przeczytał Piketty’ego, tam wyczytał

o pewnych zjawiskach i postawił słuszne diagnozy. Co to za sposoby,

by klasa średnia była silniejsza? Są sposoby liberalne i socjalno-kolek-

tywistyczne. odnoszę wrażenie, że dzisiaj w Europie wybrano to drugie

rozwiązanie. Przykładem jest Viktor orbán, który kosztem wzrostu

gospodarczego próbuje wzmacniać klasę średnią na Węgrzech.

To rzeczywiście jest problem, jednak można na niego znaleźć rozwią-

zanie i niekoniecznie musi być ono kolektywistyczne.

Trzecią i najważniejszą sprawą jest to, że brakuje nam liderów.

osobiście wyznaję rolę jednostki w historii. Długo miałem nadzieję,

że tym liderem będzie Angela merkel, ale widzę, że ona się już

wycofała i nie chce brać odpowiedzialności za nic ponad sprawy

niemieckie. To przyniesie negatywne konsekwencje. Tę intuicję miał

radosław Sikorski, który podczas swojego wystąpienia w Berlinie

postawił tezę o potrzebie przywództwa. Bez lidera nie będzie Europy.

Czy można go wykreować? Takiego lidera, który byłby w stanie

pogodzić reguły gry demokratycznej w swoim kraju, wygrać wybory, ale jednocześnie wziąć odpowiedzialność za coś więcej w skali unii?

na to nie ma technicznego sposobu. mamy z tym ogromny problem.

on zaczyna się w sferze ideologii, przechodzi w sprawy codzienne,

na które możemy coś zaradzić i kończy się na kulawym przywództwie,

na które łatwego sposobu już nie ma.

127

Serhij Płohij

ukraiński historyk, profesor historii ukrainy na Harwardzie. W latach

90. wyemigrował do Kanady, gdzie pracował jako wykładowca na uni-

wersytecie Alberty. Autor wielu publikacji, głównie na temat ukrainy

i rosji. Laureat m.in. nagrody Lionela Gelbera za najlepszą angloję-

zyczną książkę 2014 roku poruszającą tematykę stosunków między-

narodowych.

Laureat nagrody Ambasador nowej Europy 2015 za książkę „ostatnie

imperium. Historia upadku Związku Sowieckiego”.

Dezintegracja

imperium

Serhij Płohij

odpowiedź na pytanie, kiedy rozpadł się

Związek radziecki, ściśle jest związana

ze zmianą punktu widzenia na to, czym był.

W latach 80. Związek radziecki był postrzegany –

zarówno przez tych, którzy nim rządzili,

jak i przez ludzi z zewnątrz – nie jako wieloetniczne

imperium, ale jako państwo narodowe.

Dziś oceniamy sprawę inaczej. Związek radziecki rozpadł się, znik-

nął z mapy świata w podobny sposób, w jaki zniknęły inne imperia,

habsburskie czy osmańskie. Jeżeli więc przyjmiemy, że Związek

radziecki był tworem wieloetnicznym, odpowiedź na pytanie, kiedy się

on rozpadł, prawdopodobnie nie będzie brzmiała: w 1991 roku. 1991

rok można określić jako początek rozpadu. To, co się dziś dzieje na

ukrainie, na Krymie, to właściwie ciąg dalszy tej samej historii dez-

integracji imperium. Z historii innych imperiów wiemy, że często te

procesy trwają przez lata, dekady, może nawet wieki.

Z tego punktu widzenia proces rozpadu Związku radzieckiego

wciąż jeszcze się nie zakończył. nie chodzi tylko o to, że rosja może

przejąć tereny takie jak Krym. istnieje również problem Czeczenii,

de facto niezależnego kraju, który funkcjonuje pod parasolem

Federacji rosyjskiej.

Kolejna kwestia dotyczy demokratyzacji. Jeśli spojrzymy na mapę

byłego Związku radzieckiego, to terytoria, o których możemy mówić,

że nastąpił tam sukces demokratyzacji, to mniej więcej te same

obszary, które zostały włączone do ZSrr w wyniku paktu ribbentrop –

mołotow: kraje bałtyckie, ukraina oraz mołdawia. niektórzy twierdzą,

że gdyby nie było paktu ribbentrop – mołotow, gdyby Stalin nie od-

niósł takiego sukcesu w Jałcie i na przykład Lwów wciąż należałby

do Polski, to być może Związek radziecki nadal by istniał? uważam,

że znaczenie tych krajów oraz polskiego wpływu na pogranicze

129

Dezint

egracja imperium

radziecko-zachodnie nie jest wystarczająco dyskutowane w literaturze

opisującej upadek ZSrr.

rosja jest bardzo mocno zainteresowana integracją terytoriów by-

łego ZSrr z Europą, ale pod warunkiem, że będzie ona przebiegała

pod kontrolą moskwy. Wydarzenia na ukrainie miały swój początek

w konflikcie między rosyjską i zachodnią wizją integracji. rosjanie

zajęli Krym i zaczęli działać w Europie Wschodniej, pragnąc odzyskać

kontrolę na terytoriach postsowieckich. Zawarcie przez ukrainę umowy

stowarzyszeniowej z uE – nie chodziło nawet o członkostwo, lecz

umowę stowarzyszeniową – było przez rosję postrzegane, być może

słusznie, jako zagrożenie dla projektu unii Eurazjatyckiej. musimy się

zastanowić, o jakiej Europie mówimy i o jakiej integracji? W zależno-

ści od definicji można postrzegać rosję jako siłę działającą na rzecz

integracji bądź po to, aby ten proces powstrzymać.

131

NATO

w XXI

wieku

nATo w XX

i wieku

Pierre Buhler

Francuski dyplomata, ambasador nadzwyczajny i pełnomocny repu-

bliki Francuskiej w Polsce. Autor wielu prac naukowych i publicystycz-

nych dotyczących Polski, m.in. „Polska droga do wolności. 1939–1995”

(1999). Profesor wyższych uczelni. Kawaler francuskiego orderu Zasługi

oraz Legii Honorowej. W 2010 roku został uhonorowany medalem

Wdzięczności przez Europejskie Centrum Solidarności za wsparcie

dla polskiej opozycji antykomunistycznej.

NATO

w XXI wieku

DLaCZEGO NiE iStNiEJE EuROPEJSKiE Cia?

Pierre Buhler

– W uni Europejskiej nie istnieje odpowiednik CiA z jednego prostego

powodu: unia nie jest jednym państwem. Po tym, jak Stany Zjednoczone

stały się państwem, minęło jeszcze wiele dekad, żeby nie powiedzieć

stuleci, zanim powstało CiA. może nam to zatem zająć jeszcze trochę

czasu.

Ataki w Paryżu i Brukseli obnażyły słabości i luki we współpracy

wywiadowczej pomiędzy krajami unii. osobne sieci pracują niezależnie

od siebie, gdy tymczasem terroryści korzystają z otwartych granic.

i rzeczywiście, brak nam komunikacji między służbami policyjnymi

poszczególnych państw. nawet w tych poszczególnych państwach

istnieją różne jednostki wywiadowcze, różne oddziały policji. i to

z pewnością jest nie tylko problem europejski. Po 11 września ustalono,

że również w uSA brakowało takiej komunikacji. uświadamiamy sobie

zatem osłabiający efekt takiego stanu rzeczy.

Po ostatnich atakach podjęto pewne działania, ale to bardziej kwestia

uE niż nATo. Po pierwsze wzmocniono współpracę międzynarodo-

wą, zwłaszcza między Francją a Belgią. Poza tym na początku kwiet-

nia powstała propozycja, by poprawić systemy informacyjne wewnątrz

Schengen: usprawnić system identyfikacji biometrycznej, przepływ

informacji wśród służb zajmujących się bezpieczeństwem, czy zbiera-

nie nazwisk pasażerów. To wszystko świetne inicjatywy mające na celu

całościowe podejście do kwestii kontroli granicznej i bezpieczeństwa

wewnętrznego. Po drugie komisarz ds. migracji, spraw wewnętrznych

i obywatelstwa, Dimitris Avramopoulos, przedstawił strategię zakłada-

jącą ewolucję od osobnych polityk narodowych do całościowej ochrony

terytorium uE. Projekt ten polega na łączeniu dyrektyw na rzecz walki

z terroryzmem, ochronie danych, ale również ich przepływie, regulacjach

dotyczących uzbrojenia, kontroli oraz ochrony granicznej. Chodzi o wy-

pełnienie luki i wzmocnienie komunikacji pomiędzy poszczególnymi, ist-

niejącymi już systemami. oprócz tego KE zaproponowała uregulowanie

migracji wzdłuż granic unii. Wreszcie Komisja poparła pomysł stworze-

nia europejskiej straży granicznej oraz przybrzeżnej. istnieje więc cała

gama środków awaryjnych, które zarazem uszczelniają cały system.

135

nATo w XX

i wieku

Sławomir Dębski

Historyk, politolog, dyrektor Polskiego instytutu Spraw międzynaro-

dowych. redaktor naczelny i członek rady redakcyjnej „intersec-

tion Project”. Członek Polsko-rosyjskiej Grupy do Spraw Trudnych.

Były dyrektor Centrum Polsko-rosyjskiego Dialogu i Porozumienia

(2011–2016). Autor książek, artykułów, a także zbiorów źródeł historii

dyplomacji. interesuje się m.in. polską polityką zagraniczną, polityką

zewnętrzną uE, rosyjską polityką zagraniczną oraz nATo i bezpie-

czeństwem.

Dominik P. Jankowski

Szef działu analiz międzynarodowych w polskim Biurze Bezpieczeń-

stwa narodowego, wcześniej w Sztabie Generalnym Wojska Polskiego.

W 2012 roku został członkiem young Atlanticist nATo Working Group

przy Atlantic Council oraz stypendystą German marshall Fund. redak-

tor naczelny „Komentarza międzynarodowego Pułaskiego”, projektu

Fundacji im. Kazimierza Pułaskiego, polskiego think tanku specjalizu-

jącego się w polityce międzynarodowej.

CZy WSPółPRaCa PańStW EuROPEJSKiCH

W KWEStii BEZPiECZEńStWa JESt WyStaRCZaJąCa?

Sławomir Dębski

– nie jesteśmy jednym krajem, w związku z tym nie mamy i nie będzie-

my mieli jednej europejskiej agencji wywiadowczej. Pytanie brzmi: czy

powinniśmy dzielić się większą liczbą informacji? Czy powinniśmy i czy

możemy ściślej współpracować na rzecz przepływu informacji dotyczą-

cych zagrożeń z południa oraz z naszych krajów?

Członkowie sojuszu nie dzielą i nie chcą się dzielić informacjami z wielu

różnych powodów. Chociażby dlatego, że musimy chronić własnych in-

formatorów, a to domena wewnętrznych, państwowych służb. Poza tym

szpiegujemy się nawzajem, takie jest życie. oczywiście jako sojusznicy

powinniśmy tego unikać. To się jednak dzieje i również stanowi problem.

W ramach nATo, uE czy interpolu dzielimy się wynikami działań nie-

zależnych służb wywiadowczych, a także informacjami o potencjalnych

zagrożeniach, więc w tym sensie sojusz działa, zarówno w przypadku

uE, jak i nATo. uważam, że jesteśmy również odpowiedzialni za bez-

pieczeństwo społeczeństw spoza sojuszu, zwłaszcza stojących przed

zagrożeniami pochodzącymi ze źródeł, z którymi sami walczymy. Czy

zatem powinniśmy współpracować jeszcze ściślej? odpowiedź brzmi:

tak. nawet w ramach sojuszu niektóre kraje blisko ze sobą współpra-

cują. Przykładem na to jest współpraca wywiadowcza między Wielką

Brytanią a Stanami Zjednoczonymi. Jednak nawet na tym polu istnieją

pewne ograniczenia.

Europa powinna skupić się na problemach pochodzących z Europy,

nATo zaś na zapewnianiu pokoju i ochronie naszych społeczeństw

przed niebezpieczeństwem z zewnątrz.

JaK uKłaDaJą Się RELaCJE uE – NatO?

Dominik P. Jankowski

– W zbieraniu informacji chodzi o wiedzę, ale również o pewien niezwy-

kle ważny element, jakim jest dzielenie się nią oraz zaufanie pomiędzy

partnerami. Chciałbym poruszyć dwie kwestie: potencjał wojskowy oraz

wojnę hybrydową. Po pierwsze powinniśmy wzmocnić współpracę uE –

nATo dotyczącą wymiany informacji. Druga kwestia to zasoby potrzebne

do powiększania naszej wiedzy, zdolności wywiadowcze i rozpoznawcze

(ang. Intellingence, Surveilance and Reconaissance).

od 2014 roku zarówno w uE, jak i w nATo wzrasta świadomość zna-

czenia zdolności wywiadowczych. Choć istnieje wiele ograniczeń, to jest

wola, aby te zdolności wzmacniać. Czas więc się zastanowić, jak dzielić

137

W ramach NATO

istnieją różnice zdań,

ale naszą siłą

jest i zawsze była

przede wszystkim

jedność.

się tymi informacjami? myślę, że to wykonalne i że podstawą jest tu

pojęcie wojny hybrydowej. Wszyscy o niej mówimy, może definiujemy ją

inaczej, ale w pewnym sensie możemy wykorzystać politycznie tę oka-

zję, by wzmocnić współpracę wywiadowczą między uE i nATo.

Po pierwsze powinny istnieć standardy dotyczące przepływu dokumen-

tów. Po drugie, aby wiedzieć, co się dzieje na północnej, wschodniej czy

południowej flance, potrzebni są ludzie i narzędzia. Takowe istnieją,

chociażby systemy AWACS [ang. Airborne Warning and Control System,

Lotniczy System ostrzegania i Kontroli – przyp. red.] i inne, które zwięk-

szają naszą świadomość, np. dramatycznej sytuacji na granicy syryj-

sko-tureckiej. Wiemy, że należy z nich korzystać szerzej, tak aby działały

również na wschodniej oraz północnej flance.

KtO POWiNiEN PONOSić KOSZty OCHRONy miLitaRNEJ

i JaK WySOKiE mOGą ONE Być?

Sławomir Dębski

– nie jestem ekspertem w sprawach militarnych, spróbuję więc podejść

do tej kwestii pod innym kątem. Przed szczytem nATo w Warszawie

[8–9 lipca 2016 – przyp. red.] zastanawiamy się nad tym, jak przysto-

sować nasz sojusz do nowych warunków spowodowanych rozwojem

technologicznym. Artykuł 3 Traktatu Północnoatlantyckiego [zwanego

również waszyngtońskim, 4 kwietnia 1949 – przyp. red.] mówi o in-

westowaniu w indywidualne zasoby sojuszników, aby wzmacniać pakt

i wspólnie odpowiadać na zagrożenia. Zatem należy przystosowywać

nasze możliwości obronne wobec nabywania przez rosję nowych,

zaawansowanych technologicznie narzędzi. nATo od zawsze działa we-

dług założenia, że sukces można osiągnąć jedynie wspólnymi siłami.

oczywiście istnieją nieliczne kraje, które nie są w stanie dorównać tech-

nologicznie możliwościom potencjalnych nieprzyjaciół. nie zmienia to

jednak faktu, że działać z powodzeniem można tylko razem. Dla takich

krajów jak Polska sprawa jest dość jasna: jedyne, co możemy zrobić, to

dołączyć do rozwiązań europejskich bądź amerykańskich. istnieje pro-

gram F-35 [projekt zbudowania przez Amerykanów jednomiejscowego,

jednosilnikowego myśliwca zdolnego do wykonywania misji bliskiego

wsparcia, bombardowań i innych zadań walki powietrznej – przyp. red.],

do którego włączyli się już niektórzy europejscy sojusznicy, tacy jak nor-

wegia, Włochy czy Wielka Brytania. W ciągu następnej dekady trzeba

będzie podjąć tę decyzję. oczywiście istnieją problemy, F-35 to kosz-

towna inwestycja, jednak ten myśliwiec jest już na rynku, podczas gdy

myśliwce produkowane przez konsorcjum europejskie wciąż pozostają

na etapie planowania. To również wpływa na decyzję polskiego rządu.

139

nATo w XX

i wieku

Seth G. Jones

Amerykański specjalista ds. kontrwywiadu i zwalczania terroryzmu.

Dyrektor międzynarodowego Centrum Polityki Bezpieczeństwa i obrony

w rAnD Corporation, amerykańskiego think tanku i organizacji ba-

dawczej non profit, oraz wykładowca Johns Hopkins university. Pra-

cował dla asystenta sekretarza obrony ds. operacji specjalnych jako

przedstawiciel dowódcy sił specjalnych oraz był doradcą generała

dowodzącego amerykańskimi siłami specjalnymi w Afganistanie.

owszem, rosja Putina wiele inwestuje w potencjał wojskowy, i owszem,

podobne inwestycje będą wymagały zmiany myślenia o budżecie

europejskim. Ten trend już teraz lekko się odwraca. Przez ostatnie 25

lat mieliśmy skłonności do cięcia wydatków na obronność, tymczasem

od 2014 roku to się zmienia i będziemy wydawać więcej. również po to,

by odpowiedzieć na argumenty wznoszone coraz częściej w uSA, że zbyt

wielu sojuszników nie bierze na siebie wystarczającej części kosztów.

To się najprawdopodobniej zmieni.

JaK ZaPEWNić BEZPiECZEńStWO KRaJOm BałtyCKim,

NiE WZBuDZaJąC NiEPOKOJu ROSJi?

Seth G. Jones

– F-35 to ważny temat, ale istnieje również szersza kwestia. Jeśli

spojrzymy na obecną sytuację nATo, zauważymy, że znajdujemy się

w zupełnie innym miejscu niż kilka lat temu. rosyjska aneksja Krymu

i wspieranie bojowników w Europie Wschodniej wywołało niepokój,

zwłaszcza wśród krajów bałtyckich i krajów Europy Wschodniej, w tym

Polski. Sądzę, że prawdziwym wyzwaniem jest złagodzenie napięcia.

W latach 80. podobna rzecz udała się w reykjaviku prezydentom

reaganowi i Gorbaczowowi. napięcia istnieją i sądzę, że w tej chwili

mniej istotne są takie sprawy jak F-35, a bardziej te związane z naszą

pozycją.

Wyzwaniem są wyniki symulacji przeprowadzonych przez organizacje,

m.in. rAnD [rAnD Corporation – amerykański think tank i organizacja

badawcza non-profit, pierwotnie sformowana na potrzeby Sił Zbrojnych

Stanów Zjednoczonych – przyp. red.] w Europie Wschodniej, zwłaszcza

krajach bałtyckich. okazało się – choć sam sądzę, że nie jest to szcze-

gólnie prawdopodobne – że w razie próby zajęcia ich przez rosję nATo

nie będzie w stanie skutecznie ich bronić. W większości takich symulacji

Tallinn i ryga zostały zajęte w ciągu około 60 godzin. uważam, że praw-

dopodobieństwo takiego scenariusza jest niskie i chyba nie chcemy iść

w tym kierunku. Podtrzymuję jednak, że mniej istotna jest kwestia F-35,

a bardziej naszej pozycji w tej części świata.

Wyzwanie polega na tym, jak chronić kraje bałtyckie i Polskę, zapewnić

im poczucie bezpieczeństwa, nie eskalując jednocześnie napięć w sto-

sunkach z rosją? A więc problem, z jakim przyjdzie nam się zmierzyć,

to jak zapewnić długotrwałe bezpieczeństwo, nie wzbudzając niepokoju

moskwy.

141

nATo w XX

i wieku

Paul W. Jones

Amerykański dyplomata, ambasador Stanów Zjednoczonych w Pol-

sce. Był m.in. wiceszefem amerykańskiej misji przy oBWE w Wiedniu

(2004–2005) i na Filipinach (2005–2009), specjalnym przedstawi-

cielem uSA w Afganistanie i Pakistanie (2009–2010) oraz ambasa-

dorem uSA w malezji (2010–2013). Zajmował kierownicze stanowisko

w Wydziale ds. Europy i Eurazji w Departamencie Stanu. odznaczony

m.in. Presidential meritorious Service Award.

CO ROBić, By NiE ESKaLOWać KONfLiKtu?

Paul W. Jones

– W ramach nATo istnieją różnice zdań, ale naszą siłą jest i zawsze

była przede wszystkim jedność. uważam, że wykazujemy się nią w na-

szym podejściu do rosji. Widzimy, do czego zdolni są rosjanie, jak są

nieprzewidywalni, widzimy to na przykładzie ukrainy. Jako sojusz mu-

simy zadbać o bezpieczeństwo, nie eskalować konfliktu, nastawiać

się na dialog. i to właśnie robimy, nie zapominamy o obronności, ale

nie ma również sensu zwiększać napięcia. Poza tym istnieją obszary,

gdzie powinniśmy z rosją współpracować. Do pewnego stopnia dzieje

się to w Syri , chociażby w sprawie usunięcia broni chemicznej, a także

w niektórych rejonach Arktyki. musimy robić, co w naszej mocy, żeby

współpracować tam, gdzie mamy wspólny cel, nie przenosić konfliktów

z jednego pola na drugie, a zarazem w razie konieczności prowadzić

politykę obronną tak, by chronić państwa sojuszu.

CZym Się RóżNi POStaWa StaNOWCZa OD POStaWy

ODStRaSZaJąCEJ?

Pierre Buhler

– na problem należy patrzeć całościowo. To dotyczy również uzbro-

jenia, a więc to nie kwestia F-35, należy patrzeć na szerszy kontekst.

Sądzę, że teraz staramy się posunąć pozycję nATo o krok do przodu,

od stanowczej postawy do postawy odstraszającej. Clou sprawy to na-

sza obecność na wschodniej flance. Zdecydowanie uważamy, że każdy

z sojuszników powinien czuć się bezpiecznie, niezależnie od sytuacji,

w jakiej się znajduje. natomiast wciąż pracujemy nad konkretnym

kształtem tego zagadnienia. środki, jakich użyjemy, muszą być poli-

tycznie akceptowalne, militarnie uzasadnione oraz długotrwałe. Poli-

tyczna akceptowalność znaczy, że w stosunkach z rosją musimy osią-

gnąć balans między zdecydowaną postawą a utrzymaniem komunikacji

i dialogu. Zachować stanowczość w sprawie integralności terytorialnej

i suwerenności wszystkich sojuszników, a zarazem utrzymać przewi-

dywalną i transparentną pozycję na wschodniej flance. Z militarnego

punktu widzenia sądzę, że należy trzymać się parametrów określonych

w lutym 2016 roku przez ministrów obrony nATo. musimy także pilno-

wać, by wszystkie decyzje były długotrwałe, również z punktu widzenia

budżetów. Stan obronności na wschodniej flance prawdopodobnie nie

polepszy się gwałtownie na przestrzeni najbliższych lat. myślę, że kole-

dzy z Polski zgodzą się ze mną, że nic nie podważyłoby wiarygodności

nATo tak bardzo jak zobowiązania, które okażą się trudne lub niemożliwe

143

do spełnienia. Z drugiej strony polityka odstraszania to nie tylko czołgi.

nATo

nATo, którego troje członków posiada broń nuklearną, ma potencjał

w XX

odstraszający, począwszy od najprostszego uzbrojenia po broń jądrową,

i wieku

i to właśnie, wraz z naszą zdecydowaną postawą, składa się na poten-

cjał odstraszania, będący elementem naszej pozycji. moja odpowiedź

brzmi: nATo składa się z silnych sojuszników, głównych sił militarnych

świata, działających wspólnie w duchu jedności, co daje najwyższy moż-

liwy potencjał odstraszający.

CZy KRaJOm BałtyCKim POtRZEBNa JESt BROń NuKLEaRNa?

Dominik P. Jankowski

– Chciałbym, aby było jasne, że Polska nigdy nie była przeciwna dialo-

gowi z rosją. Co więcej, uważamy, że jest on niezwykle ważny. Chcieli-

byśmy jednak wiedzieć, czym się ten dialog skończy. Zasoby, polityka

odstraszania, rosja – to są trzy najważniejsze przesłanki prowadzące

do zrozumienia naszej obecnej sytuacji. Chcąc być efektywnymi i wiary-

godnymi w polityce odstraszania, musimy dysponować zasobami, róż-

nymi zasobami. Z pewnością bronią nuklearną. Potrzebne nam są jed-

nak również zasoby konwencjonalne, aby nie eskalować zagrożeniem

konfliktem nuklearnym. może się zdarzyć, że liczne oddziały potrzebne

do obrony trzech krajów bałtyckich i Polski nie nadejdą. Dlatego ważne

jest wzmacnianie obecności wojsk sojuszniczych na wschodniej flance.

Trzeba pamiętać, że wzmacnianie obecności będzie wymagało także

zasobów związanych z zagrożeniem spowodowanym przez system A2/AD

[rozbudowany rosyjski system instalacji – systemy radarowe i poci-

ski obrony powietrznej, pociski rakietowe przeznaczone do uderzania

w cele lądowe i morskie, a także lotnictwo i marynarka – który tworzy

rodzaj klosza, utrudniającego, czy wręcz uniemożliwiającego operacje

nATo w obszarze jego zasięgu – przyp. red.].

Zasoby kosztują. Trudno jest nam przekonać społeczeństwo, że mu-

simy inwestować w obronność, ale myślę, że to również zadanie poli-

tyków, dziennikarzy i mediów, aby spróbować wyjaśnić ludziom, że te

inwestycje są konieczne, a także że mogą przynieść konkretne zyski.

mam nadzieję, że nie dojdzie do sytuacji, kiedy trzeba będzie z tych za-

sobów korzystać. Polityka odstraszania ma na celu utrzymanie pokoju,

nie chcemy wojny. Dlatego też prowadzimy wciąż dialog, żeby nigdy nie

doszło do konfliktu, który byłby katastrofą nie tylko dla Polski, ale i dla

całego regionu.

CZy DiaLOG OZNaCZa KaPituLaCJę?

Sławomir Dębski

– istnieją różne rodzaje dialogu i z pewnością dialog z sojusznikami

prowadzi się inaczej niż z partnerami z zewnątrz. Kulturowo słowo „dia-

log” ma pozytywne konotacje, w związku z czym w niektórych krajach

sojuszu istnieje przeświadczenie, że dialog w jakiś sposób oznacza ka-

pitulację. Chciałbym podkreślić, że tak nie jest. Dialog polega na infor-

mowaniu naszego partnera o tym, jakie mamy interesy i co sądzimy

o istotnych kwestiach.

istnieje jednak również rosyjska forma dialogu, którą w tej części

Europy bardzo dobrze znamy. Dobry przykład to „Trzynaście dni”, świet-

ny film o kryzysie kubańskim. Jest w nim piękna scena. Sekretarz obro-

ny, mcnamara, rozmawia z amerykańskim admirałem. obaj patrzą

na wielką mapę z pozycjami amerykańskich i sowieckich frachtow-

ców. Admirał chce pozwolić kapitanowi jednego z niszczycieli otworzyć

ogień, ponieważ rosjanie zbliżają się do wyznaczonej przez prezydenta

czerwonej lini . mcnamara go powstrzymuje, mówiąc: „Wie pan, co to

jest?”. „oczywiście, statki”. mcnamara na to: „nie! To język, w którym

amerykański prezydent komunikuje się z Chruszczowem”. Kojarzy mi

się ta scena z tym, jak zachowuje się w tej chwili nATo wobec rosji.

Komunikujemy naszym rosyjskim partnerom, że jesteśmy gotowi

i zdolni się bronić, wysyłamy tę wiadomość w świat, aby zapobiec star-

ciom i utrzymać pokój w Europie.

CZy NatO JESt JESZCZE SKutECZNE?

Paul W. Jones

– Ważne jest, żebyśmy szerzej porozmawiali o sile nATo.

Celem istnienia nATo jest utrzymanie trzech filarów. Po pierwsze na-

szej demokracji i demokratycznych instytucji. Skoro już cytujemy

traktat waszyngtoński, artykuł 2 mówi o tym, że wszyscy członkowie

mają wkład we wzmacnianie wolnych instytucji sojuszu, ponieważ jest

to nasza wspólna siła. Drugim filarem jest nasza jedność, jedność

w ocenie zagrożeń i wspólna reakcja na nie. oczywiście jedność wyma-

ga intensywnej debaty, którą jednak staramy się prowadzić wewnątrz.

nie chcemy bowiem pokazywać, że są pomiędzy nami różnice zdań,

które można by błędnie uznać za słabość. Tymczasem również w tym

leży nasza siła. ostateczne porozumienie polega na tym, że będziemy

umieli rozpoznawać zagrożenia na wschodzie i południu oraz będziemy

na nie reagować, wypełniać zobowiązanie dotyczące dwuprocentowych

wydatków na obronność. natomiast trzecim filarem są nasze zasoby,

145

to, co jesteśmy w stanie zaoferować jako członkowie sojuszu, który nATo

jest bez wątpienia najsilniejszym sojuszem na świecie i najsilniejszym

w XX

w histori .

i wieku

uważam, że naszym dużym sukcesem w podejściu do kryzysu na ukra-

inie jest jedność w ocenie tego, co się dzieje, ponieważ nie było to wca-

le takie jasne. Kiedy obserwowaliśmy te dziwne wydarzenia na Krymie

i w Donbasie, wówczas wcale nie było oczywiste, co się dzieje i kto jest

po czyjej stronie. niemniej przyglądaliśmy się temu uważnie, wspólnie

i dzieliliśmy się obserwacjami, co nie zawsze było łatwe, bo nasze służby

wywiadowcze nie zawsze chcą się dzielić wiedzą. myślę, że to wspólne

działanie sprawiło, że pozostaliśmy jednością, i widać ją również dziś

w tym, jak reagujemy. utrzymujemy sankcje przeciwko rosji, póki nie

wypełni założeń porozumienia w mińsku, bo jak wspominaliśmy, rosja

stosuje wojnę hybrydową i prawdopodobnie tą samą metodą będzie

posługiwać się w przyszłości. Polega ona na dezinformacji, szpiego-

stwie, manipulowaniu lokalnymi działaczami – którzy być może nie

mieli wielkich możliwości, póki nie dostali zaopatrzenia i pomocy – oraz

na działaniach w cyberprzestrzeni.

Sądzę, że nATo z pewnością może być skuteczne, ale jedynie we

współpracy z innymi instytucjami oraz przy świadomości, że musimy

wzmacniać zasoby wewnątrzpaństwowe. Dotyczy to chociażby cyber-

przestrzeni. Budujemy więc wspólny obraz i potrafimy ocenić elemen-

ty, które należy wzmocnić, oraz miejsca, gdzie należy sobie nawzajem

pomagać. myślę więc, że nATo ma do odegrania ważną rolę.

JaK RaDZić SOBiE Z ZaGROżENiEm HyBRyDOWym?

Pierre Buhler

– Z pewnością wojna hybrydowa na ukrainie zaskoczyła nas wszystkich.

Zielone ludziki, a potem Donbas, to wszystko zdecydowanie należy brać

pod uwagę, myśląc o pozycji nATo. myślę jednak, że reagując na ostatnie

wydarzenia, nie możemy stosować tych samych metod, ponieważ ce-

nimy sobie przestrzeganie międzynarodowego prawa, cenimy przewi-

dywalność i transparentność, na tym polega nasza pozycja polityczna.

Jednak z pewnością należy podejść do tego zagrożenia kompleksowo,

identyfikując słabe punkty, wzmacniając nasze społeczeństwa, infra-

strukturę, komunikację. Potrzebujemy lepszej koordynacji, graczy jest

wielu, wiele służb, więc koordynowanie tych służb i poszczególnych

krajów z działaniem organizacji międzynarodowych, a także tych

organizacji między sobą, jest niezwykle istotne. należałoby również

wypracować szczegółowe, powszechnie obowiązujące standardy po-

stępowania w obszarach zagrożonych wojną hybrydową. Wspominałem

już o cyberprzestrzeni. innym takim obszarem może być przestępczość

zorganizowana. na pewno dysponujemy w nATo szeroką gamą narzę-

dzi, trzeba przystosować je do zagrożeń hybrydowych.

Jednak naszą najlepszą obroną są nadal polityczna stanowczość oraz

jedność. To wszystko tworzy wiele nowych wyzwań na polu obronności

i będzie kosztowało. Skłoni nas do zwiększenia wydatków na obronność,

co zawsze jest politycznie trudne.

JaK WyKORZyStać POtENCJał DOśWiaDCZEń?

Seth G. Jones

– Pozwólcie Państwo na trzy krótkie uwagi na temat wojny hybrydowej.

Po pierwsze to nic nowego. Jeśli przyjrzeć się histori , wojna hybrydowa

była stosowana zazwyczaj wtedy, gdy koszty konwencjonalnych metod

były zbyt wysokie. obserwujemy to w indiach i Pakistanie. uSA i Związek

radziecki również działały tak w czasach zimnej wojny. Po drugie myślę,

że możemy nauczyć się w tej kwestii kilku interesujących rzeczy

od państw europejskich, na przykład od Szwajcarów czy Finów. Po trze-

cie jedną z rzeczy, które stanowią o naszej przewadze, jest to, co poka-

zała nam kiedyś Solidarność, czyli triumf pokoju, wolności i demokracji.

To właśnie nam kiedyś pokazali ci ludzie, że organizacje kierujące się

tymi wartościami stoją po właściwej stronie. myślę więc, że jeśli mowa

o wojnie hybrydowej, o wojnie informacji, my wszyscy stoimy po właści-

wej stronie.

CZy WZmaCNiaJąC PaRtNERóW, BuDuJEmy WłaSNE

BEZPiECZEńStWO?

Dominik P. Jankowski

– Jako sojusznicy zgodziliśmy się przestrzegać artykułu 5 Paktu

Północnoatlantyckiego [gotowość do indywidualnej lub zbiorowej

samoobrony w przypadku zbrojnej napaści na jedno lub więcej państw

w Europie lub Ameryce Północnej – przyp. red.]. Warto pamiętać,

że połączenie wszystkich zagrożeń może doprowadzić do potencjalnie

dużego kryzysu. Właśnie po to mamy również artykuł 4, mówiący o kon-

sultacjach i próbach oceny sytuacji oraz ustalenia, czy jeden lub więcej

krajów znajdują się w niebezpieczeństwie.

Chciałbym jednak, byśmy się skupiali nie tylko na sobie, nie tylko na

nATo, uE, krajach członkowskich, sojusznikach, ale również na pomocy

partnerom z zewnątrz, najbardziej narażonym na zagrożenia hybry-

dowe; wzmacniając ich, budujemy własne bezpieczeństwo. Zacznijmy

więc nie tylko od siebie, ale także od naszych sąsiadów.

147

Polityka odstraszania

ma na celu

utrzymanie pokoju,

nie chcemy wojny.

Dlatego też

prowadzimy

wciąż dialog,

żeby nigdy nie doszło

do konfliktu,

który byłby katastrofą.

CZy uRatuJE NaS DEmOKRaCJa?

Sławomir Dębski

– W tej części Europy wojna hybrydowa to dla nas nic nowego.

We wrześniu 1939 roku, kiedy Sowieci rozpoczęli atak na Polskę,

radzieccy dyplomaci usprawiedliwiali tę agresję, rozpowszechniając

koncepcję, że w Polsce nie ma demokracji, że w Warszawie rządzi

faszystowska junta i że polskie instytucje zawiodły. Prowadzi mnie to

do wniosku, że musimy bardzo uważać, by lekarstwo nie okazało się

gorsze od choroby i by nie narobić sobie większych kłopotów niż te,

które już mamy. Po drugie demokracja to samoregulujący się system.

Wszystkie demokracje popełniają błędy i mają do tego prawo. Ale na-

leży pamiętać, by próba uniknięcia konfliktu nie prowadziła do jego

eskalacji.

149

Program

forum

IV MIęDZyNARoDoWe FoRUM eURoPeJSKIe

eURoPA Z WIDoKIeM NA PRZySZŁoŚĆ

PROGRAM

19 maja 2016 | czwartek

14.00–16.00 | ECS, wystawa stała

rEWoLuCJE EuroPEJSKiE 1980 – 1989 – 1991

zwiedzanie wystawy stałej ECS

16.00–18.00 | ECS, sala wystaw czasowych

UROCZYSTE OTWARCIE FORUM

ORAZ WYSTAWY VÁCLAV HAVEL – OBYWATEL – PREZYDENT

Paweł Adamowicz – prezydent miasta Gdańska

Luc Luyten – prezes zarządu Fundacji Evens

Cornelius ochmann – dyrektor Fundacji Współpracy Polsko-niemieckiej

małgorzata Kopka – p.o. dyrektor biura Fundacji im. Heinricha Bölla

Jan Andrzej Dąbrowski – dyrektor Kolegium Europy Wschodniej

im. Jana nowaka-Jeziorańskiego

Basil Kerski – menedżer kultury, politolog, redaktor i eseista,

dyrektor Europejskiego Centrum Solidarności

wprowadzenie do wystawy

Alan Pajer – osobisty fotograf Václava Havla, Praga

rozmowa:

Petr Janyška – dyrektor Czeskiego Centrum w Warszawie,

były ambasador republiki Czeskiej we Francji, Praga, Warszawa

Aleksander Kaczorowski – pisarz, autor biografii Václava Havla,

Warszawa

prowadzenie

Andrzej Jagodziński, filolog czeski i słowacki, dyplomata, tłumacz

literacki, publicysta, Warszawa

18.00–20.00 | ECS, audytorium

GDAŃSKA PREMIERA FILMU „ZMIANA” (ang. „THE EVENT”)

reż. Siergiej łoźnica

wprowadzenie merytoryczne do filmu

łukasz Adamski – historyk i politolog, specjalizujący się w historii

krajów Europy Wschodniej, Centrum Polsko-rosyjskiego Dialogu

i Porozumienia, Warszawa

20 maja 2016 | piątek

10.00–11.30 | ECS, sala wystaw czasowych

EUROPA Z WIDOKIEM NA PRZYSZŁOŚĆ

wprowadzenie merytoryczne

Lech Wałęsa – były prezydent rzeczypospolitej Polskiej

Basil Kerski – dyrektor ECS

Luc Luyten – prezes zarządu Fundacji Evens

Cornelius ochmann – dyrektor Fundacji Współpracy Polsko-niemieckiej

PAnEL i | ECS, sala wystaw czasowych

EUROPA I KULTURA GOŚCINNOŚCI.

MIGRACJE TESTEM WIARYGODNOŚCI WARTOŚCI EUROPEJSKICH

• Europa wierna chrześcijańskim wartościom – rzeczywistość

czy retoryka?

• Dlaczego „inny” dla niektórych jest wrogiem?

• Czy pragmatyzm polityczny i odejście od europejskich wartości

pogłębia kryzys w Europie?

• Czy możliwa jest wspólna europejska polityka migracyjna?

paneliści

Krzysztof Czyżewski – współzałożyciel ośrodka „Pogranicze”, Sejny

marzenna Guz-Vetter – zastępczyni dyrektora Przedstawicielstwa

Komisji Europejskiej w Polsce, Warszawa

David Kipp – ekspert ds. migracji, Fundacja nauki i Polityki, Berlin

prowadząca

Lidia Czikałowa – dziennikarka, publicystka, absolwentka Akademii

Solidarności 2014, Biszkek, Petersburg

dyskusja z udziałem publiczności

12.00–13.30 | PAnEL ii + PAnEL iii

PAnEL ii | ECS, sala wystaw czasowych

EUROPA ŚRODKOWA I WSCHODNIA 25 LAT

PO ROZPADZIE ZWIĄZKU SOWIECKIEGO.

BILANS PROJEKTU DEMOKRATYZACJI

• Czy udała się demokratyzacja w Europie Środkowej i Wschodniej?

• Jak zmieniła się percepcja Związku Sowieckiego w Europie i na świecie?

• Jaka jest rola Rosji w procesach dezintegrujących Europę?

paneliści

łukasz Adamski – historyk i politolog, Centrum Polsko-rosyjskiego

Dialogu i Porozumienia, Warszawa

irina Borogan – dziennikarka śledcza, współautorka portalu

Agentura.ru, moskwa

urszula Doroszewska – socjolożka, dyplomata, doradca prezydenta rP

Andrzeja Dudy, Warszawa

Paweł Kowal – historyk, polityk, publicysta, były sekretarz stanu

w ministerstwie Spraw Zagranicznych rP, Warszawa

153

Serhij Płohij – historyk, uniwersytet Harvarda, Kijów, Boston

prowadzący

matthew Luxmoore – dziennikarz, publicysta, absolwent Akademii

Solidarności 2014, Londyn, Warszawa

dyskusja z udziałem publiczności

PAnEL iii | ECS, biblioteka

NATO W XXI WIEKU. NA ILE BEZPIECZNE SĄ EUROPEJSKIE

DEMOKRACJE?

• Czy państwa Europy Środkowej i Wschodniej są bezpieczne?

• Jakie są oczekiwania państw Europy wobec NATO?

• Jaki scenariusz pisze NATO – zimnowojenny wyścig zbrojeń czy realny

konflikt?

paneliści

Pierre Buhler – ambasador republiki Francuskiej w Polsce, Warszawa

Sławomir Dębski – dyrektor Polskiego instytutu Spraw

międzynarodowych, Warszawa

Dominik P. Jankowski – dyplomata, Task Force ds. Szczytu nATo,

Departament Polityki Bezpieczeństwa ministerstwa Spraw

Zagranicznych, Warszawa

Seth G. Jones – dyrektor międzynarodowego Centrum Polityki

Bezpieczeństwa i obrony rAnD, Waszyngton

Paul W. Jones – ambasador Stanów Zjednoczonych w Polsce, Warszawa

prowadzący

michael Lambert – dziennikarz, publicysta, pracownik ministerstwa

obrony narodowej republiki Francuskiej, absolwent Akademii

Solidarności 2015, Paryż

dyskusja z udziałem publiczności

15.00–16.30 | PAnEL iV + PAnEL V

PAnEL iV | miejsce: ECS, sala wystaw czasowych

JAK ZMIENIŁA SIĘ POLITYKA SĄSIEDZKA UNII EUROPEJSKIEJ

NA SKUTEK KONFLIKTÓW NA WSCHODZIE EUROPY I NA POŁUDNIU?

• Jaka jest dzisiaj wizja polityki sąsiedzkiej Unii Europejskiej?

• Południe kosztem Wschodu? Czy Europa jest w stanie zbudować

spójną politykę sąsiedzką wobec swoich południowych i wschodnich

sąsiadów?

• Jak powinien wyglądać dialog z Rosją?

paneliści

Li Bennich-Björkman – politolożka, ekspertka od Partnerstwa

Wschodniego, uppsala

iris Kempe – starsza doradczyni ds. kultury i edukacji w radzie Państw

morza Bałtyckiego, Sztokholm

Wołodymyr Pawliw – dziennikarz i publicysta, wykładowca w Szkole

Dziennikarstwa ukraińskiego uniwersytetu Katolickiego we Lwowie, Lwów

Patrycja Sasnal – ekspertka ds. Bliskiego Wschodu, Polski instytut

Spraw międzynarodowych, Warszawa

Lew Zacharczyszyn – konsul generalny ukrainy w Gdańsku, Gdańsk

prowadzący

Wil iam Schreiber – dziennikarz, doradca mera Kijowa, uniwersytet

yale, absolwent Akademii Solidarności 2014, nowy Jork, Kijów

dyskusja z udziałem publiczności

PAnEL V | ECS, biblioteka

POLSKA – NIEMCY. PARTNERSTWO DLA EUROPY.

25 LAT POLSKO-NIEMIECKIEGO TRAKTATU O DOBRYM SĄSIEDZTWIE

I PRZYJAZNEJ WSPÓŁPRACY

• Jakie znaczenie dla relacji polsko-niemieckich miał traktat z 1991 roku?

• W jakich obszarach udała się współpraca między Polską a Niemcami,

a w jakich nie?

• Jakie dziś znaczenie mają Niemcy dla Polski i Polska dla Niemiec?

Czy nadal łączą je te same wartości i interesy, co w 1991 roku?

paneliści

Jan Krzysztof Bielecki – polityk, ekonomista, były premier Polski,

Warszawa

markus meckel – były minister spraw zagranicznych nrD, Berlin

rolf nikel – ambasador republiki Federalnej niemiec w Polsce,

Warszawa

Sebastian Płóciennik – kierownik Programu unia Europejska w Polskim

instytucie Spraw międzynarodowych, współprzewodniczący Fundacji

Współpracy Polsko-niemieckiej, Warszawa

rita Süssmuth – była przewodnicząca Bundestagu, Berlin

prowadzący

Wojciech Duda – historyk, były doradca prezesa rady ministrów, Gdańsk

dyskusja z udziałem publiczności

17.30–19.30 | ECS, sala wystaw czasowych

AMBASADOR NOWEJ EUROPY

uroczystość wręczenia nagrody za najlepszą książkę o tematyce

europejskiej na polskim rynku wydawniczym w 2015 roku

oprawa muzyczna: Paweł Zagończyk, akordeon

EUROPA Z WIDOKIEM NA PRZYSZŁOŚĆ

Podsumowanie Forum Refleksji Europejskiej

Piotr Andrusieczko – etnolog, politolog, dziennikarz „Gazety Wyborczej”,

Poznań, Sewastopol

155

Wojciech Duda – historyk, były doradca prezesa rady ministrów, Gdańsk

Basil Kerski – menedżer kultury, politolog, redaktor i eseista,

dyrektor Europejskiego Centrum Solidarności, Berlin, Gdańsk

Paweł Kowal – historyk, polityk, publicysta, były sekretarz stanu

w ministerstwie Spraw Zagranicznych rP, Warszawa

rita Süssmuth – była przewodnicząca Bundestagu, Berlin

prowadząca

Agnieszka Lichnerowicz – dziennikarka radia ToK Fm, Warszawa

21 maja maja 2016 | sobota

10.00–13.00

Autorski spacer ulicami Gdańska

z Pawłem Huelle – prozaikiem, poetą, scenarzystą i dramaturgiem

I organizatorzy

I partnerzy

I patronat medialny

O serii Raport

Celem serii rAPorT jest interpretacja współczesnych problemów

społeczeństwa obywatelskiego, a także diagnoza przeobrażeń kultury

politycznej i współpracy międzynarodowej w Polsce i Europie. Pragnie-

my przemyśleć zmiany, które zachodzą właśnie na naszych oczach,

i poddać interpretacji procesy przemian ostatnich dziesięcioleci, które

wpłynęły na ukształtowanie się demokracji w regionie. Seria prezen-

tuje efekty debat publicznych i projektów badawczych zainicjowanych

i realizowanych przez Europejskie Centrum Solidarności we współ-

pracy z instytucjami partnerskimi. naszą intencją jest, by wydawane

na wolnych licencjach raporty służyły szerokiemu kręgowi czytelniczek

i czytelników oraz inspirowały do kształtowania nowej solidarnej kultury

w społeczeństwach Europy.

W serii rAPorT ukazały się dotychczas

Jak daleko sięga demokracja w Europie? Polska, Niemcy

i wschodni sąsiedzi Unii Europejskiej

Wohin reicht die Demokratie in Europa? Deutschland,

Polen und die östlichen Nachbarn der EU

Obywatele ACTA

red. ł. Jurczyszyn, J. Kołtan, P. Kuczyński, m. rakusa-Suszczewski

Europa – czas przemian wspólnotowości

red. K. Dziekan, A. Fedas, B. Kerski

Solidarnie przeciw biedzie. Socjologiczno-pedagogiczny przyczynek

do nowych rozwiązań starego problemu

m. Boryczko, K. Frysztacki, A. Kotlarska-michalska, m. mendel

Lekcja Solidarności. Środkowoeuropejska antykomunistyczna

opozycja i jej dziedzictwo

red. B. Kerski, P. ruchlewski

Publikacje są dostępne na licencji Creative Commons

uznanie autorstwa - użycie niekomercyjne - na tych samych warunkach

CC 4.0 międzynarodowe

Wydawca

Europejskie Centrum Solidarności

pl. Solidarności 1, 80-863 Gdańsk

tel.: 58 772 40 00

fax: 58 772 42 92

e-mail: ecs@ecs.gda.pl

ecs.gda.pl

redakcja

Kacper Dziekan

Anna Fedas

Basil Kerski

Koordynatorka wydania

Katarzyna Żelazek

Transkrypcja wystąpień w języku polskim

Maciej Zaniewicz

Transkrypcja wystąpień w języku angielskim i tłumaczenie

Agnieszka Pikulicka-Wilczewska

Martyna Tomczak

Korekta

Mirosław Wójcik

Zdjęcia

Grzegorz Mehring / Archiwum ECS

Projekt graficzny serii raport

banbangdesign.pl

Skład i łamanie

Emilia Miklikowska | morendo

Druk

Totem

iSBn

978-83-62853-73-1

Gdańsk 2017

ISBN 978-83-62853-73-1